ବିଶ୍ୱାସ, ମତାମତ ଓ ଜ୍ଞାନର ମୌଳିକ ଧାରଣା; ଜ୍ଞାନର ଉତ୍ସ; ଜ୍ଞାନତତ୍ତ୍ୱର ମତବାଦ (Epistemological Doctrines) —ସନ୍ଦେହବାଦ, ଅନୁଭବବାଦ ଓ ଯୁକ୍ତିବାଦ

ବିଷୟ: ଜ୍ଞାନତତ୍ତ୍ୱ (Epistemology) ପାଠ୍ୟକ୍ରମ: UG, PG, UPSC, OPSC ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପ୍ରତିଯୋଗିତାମୂଳକ ପରୀକ୍ଷା ପ୍ରମୁଖ ଆଲୋଚ୍ୟ ବିଷୟ:

1. Belief, Opinion and Knowledge — ବିଶ୍ୱାସ, ମତାମତ ଓ ଜ୍ଞାନ
2. Sources of Knowledge — ଜ୍ଞାନର ଉତ୍ସ
3. Skepticism — ସନ୍ଦେହବାଦ
4. Empiricism — ଅନୁଭବବାଦ
5. Rationalism — ଯୁକ୍ତିବାଦ

1. ପ୍ରସ୍ତାବନା: ଜ୍ଞାନତତ୍ତ୍ୱ କ’ଣ?

ଦର୍ଶନଶାସ୍ତ୍ରର ଏକ ମୁଖ୍ୟ ଶାଖା ହେଉଛି ଜ୍ଞାନତତ୍ତ୍ୱ (Epistemology)। ଏହା ଜ୍ଞାନର ସ୍ୱରୂପ, ଉତ୍ପତ୍ତି, ସୀମା, ବୈଧତା ଓ ନିର୍ଭରଯୋଗ୍ୟତା ବିଷୟରେ ଅଧ୍ୟୟନ କରେ। ଆମେ କିପରି କୌଣସି ବିଷୟ ଜାଣୁ, ଆମର ଜ୍ଞାନ କେତେଦୂର ସତ୍ୟ, ଏବଂ ବିଶ୍ୱାସକୁ ଜ୍ଞାନରୁ କିପରି ଅଲଗା କରାଯାଏ—ଏହା ଜ୍ଞାନତତ୍ତ୍ୱର ମୁଖ୍ୟ ପ୍ରଶ୍ନ।

ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ, ଜଣେ ଛାତ୍ର କହିଲେ, “ଆସନ୍ତାକାଲି ପରୀକ୍ଷାରେ ମୁଁ ଭଲ ନମ୍ବର ରଖିବି।” ଏହା ତାଙ୍କର ଆଶା ବା ବିଶ୍ୱାସ ହୋଇପାରେ। ଅନ୍ୟ ଜଣେ କହିଲେ, “ମୋ ମତରେ ଏହି ପ୍ରଶ୍ନଟି କଠିନ।” ଏହା ଏକ ମତାମତ। କିନ୍ତୁ ସେ କହିଲେ, “ମୋ ଉତ୍ତରପତ୍ରରେ ୮୦ ନମ୍ବର ଅଛି,” ଏବଂ ଆଧିକାରିକ ଫଳାଫଳ ତାହାକୁ ସମର୍ଥନ କଲା—ତେବେ ତାଙ୍କର ଦାବି ପାଇଁ ନିର୍ଭରଯୋଗ୍ୟ ପ୍ରମାଣ ରହିଛି।

ଏହି ଉଦାହରଣ ଦେଖାଏ ଯେ ବିଶ୍ୱାସ, ମତାମତ ଓ ଜ୍ଞାନ ପରସ୍ପର ସମ୍ପର୍କିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ସମାନ ନୁହନ୍ତି।

ଜ୍ଞାନତତ୍ତ୍ୱ ମୁଖ୍ୟତଃ ତିନୋଟି ବଡ଼ ପ୍ରଶ୍ନ ଉପରେ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଏ:

• ଜ୍ଞାନ କ’ଣ? — What is knowledge?
• ଜ୍ଞାନ କିପରି ମିଳେ? — How do we acquire knowledge?
• ଜ୍ଞାନର ସତ୍ୟତା କିପରି ପରୀକ୍ଷା କରାଯାଏ? — How can knowledge be justified?

2. ବିଶ୍ୱାସ (Belief)

gazetadopovo.com.br

2.1 ବିଶ୍ୱାସର ସଂଜ୍ଞା

ବିଶ୍ୱାସ (Belief) ହେଉଛି କୌଣସି ପ୍ରସ୍ତାବ, ଘଟଣା ବା ବିଷୟକୁ ସତ୍ୟ ବୋଲି ଗ୍ରହଣ କରିବାର ମାନସିକ ଅବସ୍ଥା।

ଉଦାହରଣ:

• ମୁଁ ବିଶ୍ୱାସ କରେ ଯେ ନିୟମିତ ପରିଶ୍ରମ ସଫଳତା ଆଣିପାରେ।
• ମୁଁ ବିଶ୍ୱାସ କରେ ଯେ ଆସନ୍ତାକାଲି ବର୍ଷା ହେବ।
• ଜଣେ ଛାତ୍ର ବିଶ୍ୱାସ କରେ ଯେ ତାଙ୍କର ଉତ୍ତର ସଠିକ୍।

ଏହି ସମସ୍ତ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତି କୌଣସି କଥାକୁ ସତ୍ୟ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରୁଛନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ଏକ ବିଶ୍ୱାସ ରହିବା ମାତ୍ରେ ତାହା ସତ୍ୟ ବା ଜ୍ଞାନ ହୋଇଯାଏ ନାହିଁ।

2.2 ବିଶ୍ୱାସର ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ

1. ମାନସିକ ଅବସ୍ଥା: ବିଶ୍ୱାସ ମନର ଏକ ଅବସ୍ଥା।
2. ସତ୍ୟ ହୋଇପାରେ କିମ୍ବା ମିଥ୍ୟା ହୋଇପାରେ: ଆମେ ଯାହା ବିଶ୍ୱାସ କରୁ, ତାହା ସବୁବେଳେ ସତ୍ୟ ନୁହେଁ।
3. ପ୍ରମାଣର ଆବଶ୍ୟକତା: କେତେକ ବିଶ୍ୱାସ ପ୍ରମାଣ ଉପରେ ଆଧାରିତ, ଅନ୍ୟ କେତେକ ଅଭ୍ୟାସ, ଭାବନା, ପରମ୍ପରା ବା ଶୁଣାକଥା ଉପରେ ଆଧାରିତ ହୋଇପାରେ।
4. ପରିବର୍ତ୍ତନଶୀଳତା: ନୂତନ ପ୍ରମାଣ ମିଳିଲେ ବିଶ୍ୱାସ ପରିବର୍ତ୍ତନ ହୋଇପାରେ।

2.3 ବିଶ୍ୱାସ ଓ ସତ୍ୟ

ଧରନ୍ତୁ, ଜଣେ ଛାତ୍ର ବିଶ୍ୱାସ କରୁଛନ୍ତି ଯେ ପରୀକ୍ଷା ଶୁକ୍ରବାର ହେବ। କିନ୍ତୁ ପରୀକ୍ଷା ସୋମବାର ଦିନ ହେଲା। ତାଙ୍କର ବିଶ୍ୱାସ ଥିଲା, କିନ୍ତୁ ତାହା ସତ୍ୟ ନଥିଲା।

ଏହାରୁ ବୁଝାଯାଏ:

ବିଶ୍ୱାସ ଥିବା ଓ ସତ୍ୟକୁ ଜାଣିବା ଦୁଇଟି ଭିନ୍ନ କଥା।

3. ମତାମତ (Opinion)

3.1 ମତାମତର ସଂଜ୍ଞା

ମତାମତ (Opinion) ହେଉଛି କୌଣସି ବିଷୟ, ଘଟଣା, ବ୍ୟକ୍ତି ବା ଧାରଣା ସମ୍ପର୍କରେ ବ୍ୟକ୍ତିର ନିଜସ୍ୱ ବିଚାର ବା ମୂଲ୍ୟାୟନ।

ମତାମତ ପ୍ରାୟତଃ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଅନୁଭବ, ରୁଚି, ଭାବନା, ପ୍ରମାଣ ବା ଯୁକ୍ତି ଉପରେ ଆଧାରିତ ହୋଇପାରେ।

ଉଦାହରଣ:

• ମୋ ମତରେ ଦର୍ଶନ ଏକ ଆକର୍ଷଣୀୟ ବିଷୟ।
• ଏହି ପୁସ୍ତକଟି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉପଯୋଗୀ।
• ମୋ ମତରେ ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ନୀତି ଦେଶର ଉନ୍ନତି ପାଇଁ ଭଲ।

ଏହି ମତାମତଗୁଡ଼ିକରେ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ମୂଲ୍ୟାୟନର ଭୂମିକା ରହିଛି। କେତେକ ମତାମତ ଯୁକ୍ତି ଓ ପ୍ରମାଣ ଦ୍ୱାରା ସମର୍ଥିତ ହୋଇପାରେ, ଅନ୍ୟ କେତେକ ଦୁର୍ବଳ ଆଧାର ଉପରେ ରହିପାରେ।

3.2 ମତାମତର ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ

1. ମତାମତ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ବିଚାର ବା ମୂଲ୍ୟାୟନକୁ ପ୍ରକାଶ କରେ।
2. ଏକେ ବିଷୟରେ ଭିନ୍ନ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କର ଭିନ୍ନ ମତାମତ ଥାଇପାରେ।
3. ମତାମତ ଯୁକ୍ତିସଙ୍ଗତ ବା ଅଯୁକ୍ତିସଙ୍ଗତ ହୋଇପାରେ।
4. ନୂତନ ପ୍ରମାଣ ଓ ଆଲୋଚନା ଦ୍ୱାରା ମତାମତ ପରିବର୍ତ୍ତିତ ହୋଇପାରେ।

3.3 ସମସ୍ତ ମତାମତ କ’ଣ କେବଳ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ?

ନା। ଏହା ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ପାର୍ଥକ୍ୟ। “ମୋର ପ୍ରିୟ ରଙ୍ଗ ନୀଳ” ଏକ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ରୁଚିର ମତ। କିନ୍ତୁ “ଏହି ନୀତି ବେକାରୀ କମାଇବ” ଏକ ଯୁକ୍ତି ଓ ପ୍ରମାଣ ଦ୍ୱାରା ପରୀକ୍ଷାଯୋଗ୍ୟ ଦାବି।

ତେଣୁ ମତାମତକୁ କେବଳ ଅନିର୍ଭରଯୋଗ୍ୟ ଭାବନା ବୋଲି ଧରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ଏହାର ଗୁଣବତ୍ତା ତାହାର ଆଧାର ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ।

4. ଜ୍ଞାନ (Knowledge)

4.1 ଜ୍ଞାନର ସଂଜ୍ଞା

ସାଧାରଣ ଅର୍ଥରେ ଜ୍ଞାନ (Knowledge) ହେଉଛି କୌଣସି ବିଷୟ ବିଷୟରେ ସତ୍ୟ ଓ ଉପଯୁକ୍ତ ଆଧାରରେ ଗଠିତ ବୁଝାମଣା। କିନ୍ତୁ ଦର୍ଶନରେ ଜ୍ଞାନର ସଠିକ୍ ସଂଜ୍ଞା ଏକ ଜଟିଳ ଓ ଆଲୋଚିତ ସମସ୍ୟା।

ପାଶ୍ଚାତ୍ୟ ଜ୍ଞାନତତ୍ତ୍ୱରେ ପାରମ୍ପରିକ ଭାବେ ଜ୍ଞାନକୁ ସତ୍ୟ, ଯୁକ୍ତିସମର୍ଥିତ ବିଶ୍ୱାସ (Justified True Belief — JTB) ଭାବେ ବୁଝାଯାଇଥାଏ।

ଏହି ଧାରଣା ଅନୁସାରେ ଜ୍ଞାନ ପାଇଁ ତିନୋଟି ଉପାଦାନ ଆବଶ୍ୟକ:

1. ବିଶ୍ୱାସ (Belief): ବ୍ୟକ୍ତି ସେହି ପ୍ରସ୍ତାବକୁ ସତ୍ୟ ବୋଲି ଗ୍ରହଣ କରୁଥିବା ଉଚିତ।
2. ସତ୍ୟତା (Truth): ପ୍ରସ୍ତାବଟି ପ୍ରକୃତରେ ସତ୍ୟ ହେବା ଉଚିତ।
3. ଯୁକ୍ତିସମର୍ଥନ (Justification): ବିଶ୍ୱାସ ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ କାରଣ ବା ପ୍ରମାଣ ରହିବା ଉଚିତ।

ତଥାପି ୧୯୬୩ ମସିହାରେ ଏଡମଣ୍ଡ ଗେଟିଅର୍ (Edmund Gettier) ଙ୍କ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଲେଖା ପରେ ଦାର୍ଶନିକମାନେ ଯୁକ୍ତି ଦେଇଥିଲେ ଯେ କୌଣସି ବିଶ୍ୱାସ ସତ୍ୟ ଓ ଯୁକ୍ତିସମର୍ଥିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ତାହା ସବୁବେଳେ ଜ୍ଞାନ ହୁଏ ନାହିଁ। ତେଣୁ JTB ଏକ ପାରମ୍ପରିକ ମଡେଲ୍, ଜ୍ଞାନର ସର୍ବସମ୍ମତ ଓ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସଂଜ୍ଞା ନୁହେଁ।

4.2 ଜ୍ଞାନର ଉଦାହରଣ

ଧରନ୍ତୁ, ଜଣେ ଛାତ୍ର ଜାଣନ୍ତି ଯେ ପାଣି ସାଧାରଣ ବାୟୁଚାପରେ ପ୍ରାୟ \(100^\circ C\) ତାପମାତ୍ରାରେ ଫୁଟେ।

ଏହି ଜ୍ଞାନର ଆଧାର ହେଉଛି:

• ବୈଜ୍ଞାନିକ ପରୀକ୍ଷା,
• ପର୍ଯ୍ୟବେକ୍ଷଣ,
• ପୁନରାବୃତ୍ତିଯୋଗ୍ୟ ପ୍ରମାଣ,
• ଉପଯୁକ୍ତ ବୈଜ୍ଞାନିକ ବ୍ୟାଖ୍ୟା।

ଏଠାରେ ଏକ ସର୍ତ୍ତ ରହିଛି: ଫୁଟିବାର ତାପମାତ୍ରା ଚାପ ଓ ଅନ୍ୟ ପରିସ୍ଥିତି ଅନୁସାରେ ବଦଳିପାରେ। ଏହା ଦେଖାଏ ଯେ ସଠିକ୍ ଜ୍ଞାନ ପାଇଁ ପ୍ରସଙ୍ଗ ଓ ସର୍ତ୍ତ ବୁଝିବା ମଧ୍ୟ ଜରୁରୀ।

4.3 ଜ୍ଞାନର ପ୍ରମୁଖ ପ୍ରକାର

କ. ପ୍ରସ୍ତାବମୂଳକ ଜ୍ଞାନ (Propositional Knowledge)

କୌଣସି କଥା ସତ୍ୟ ବୋଲି ଜାଣିବା।

ଉଦାହରଣ: “ମୁଁ ଜାଣେ ଯେ ପୃଥିବୀ ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ପରିକ୍ରମା କରେ।”

ଖ. କୌଶଳମୂଳକ ଜ୍ଞାନ (Procedural Knowledge)

କୌଣସି କାମ କିପରି କରିବାକୁ ହୁଏ, ତାହା ଜାଣିବା।

ଉଦାହରଣ: ସାଇକେଲ୍ ଚଳାଇବା, ପହଁରିବା ବା ଗଣିତର ଏକ ପ୍ରକ୍ରିୟା ସମ୍ପନ୍ନ କରିବା।

ଗ. ପରିଚୟମୂଳକ ଜ୍ଞାନ (Knowledge by Acquaintance)

କୌଣସି ବ୍ୟକ୍ତି, ସ୍ଥାନ ବା ଅନୁଭୂତି ସହିତ ପରିଚିତ ହୋଇ ଜାଣିବା।

ଉଦାହରଣ: ନିଜ ଗାଁକୁ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଅନୁଭବରୁ ଜାଣିବା।

ଏହି ତିନି ପ୍ରକାର ଜ୍ଞାନ ମଧ୍ୟରେ ପାର୍ଥକ୍ୟ କରିବା ଦ୍ୱାରା ଆମେ ଜ୍ଞାନର ବ୍ୟାପକ ସ୍ୱରୂପକୁ ବୁଝିପାରୁ।

5. ବିଶ୍ୱାସ, ମତାମତ ଓ ଜ୍ଞାନ ମଧ୍ୟରେ ପାର୍ଥକ୍ୟ

ମନେ ରଖନ୍ତୁ: ସମସ୍ତ ମତାମତ ଅଜ୍ଞାନ ନୁହେଁ ଏବଂ ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱାସ ଅଯୁକ୍ତିସଙ୍ଗତ ନୁହେଁ। ଏକ ମତାମତ ବା ବିଶ୍ୱାସ ପ୍ରମାଣ ଓ ଯୁକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ସମର୍ଥିତ ହୋଇପାରେ। ଜ୍ଞାନର ବିଶେଷତା ହେଉଛି ଏହାର ସତ୍ୟତା ଓ ଜ୍ଞାନମୂଳକ ଆଧାର।

6. ଜ୍ଞାନର ଉତ୍ସ (Sources of Knowledge)

ଜ୍ଞାନତତ୍ତ୍ୱର ଏକ ମୌଳିକ ପ୍ରଶ୍ନ ହେଉଛି—ମଣିଷ ଜ୍ଞାନ କେଉଁଠାରୁ ପାଏ? ଆମେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ମାଧ୍ୟମରେ ଜାଣୁ, ନା ଯୁକ୍ତି ଦ୍ୱାରା? ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ କଥାରୁ ମିଳୁଥିବା ସୂଚନାକୁ ଜ୍ଞାନ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରିହେବ କି? ଏହି ପ୍ରଶ୍ନଗୁଡ଼ିକ ଜ୍ଞାନର ଉତ୍ସ ଅଧ୍ୟୟନର କେନ୍ଦ୍ରବିନ୍ଦୁ।

courslycee.aicodesnippet.com

6.1 ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଅନୁଭବ (Sense Perception)

ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଅନୁଭବ ହେଉଛି ଜ୍ଞାନର ଏକ ପ୍ରମୁଖ ଉତ୍ସ। ଆମେ ଚକ୍ଷୁ, କର୍ଣ୍ଣ, ନାସିକା, ଜିହ୍ୱା ଓ ତ୍ୱଚା ମାଧ୍ୟମରେ ପରିବେଶର ବିଭିନ୍ନ ଗୁଣ ଅନୁଭବ କରୁ।

ଉଦାହରଣ:

• ଆଖିରେ ଗଛର ରଙ୍ଗ ଓ ଆକାର ଦେଖିବା।
• କାନରେ ଘଣ୍ଟିର ଶବ୍ଦ ଶୁଣିବା।
• ତ୍ୱଚାରେ ଉଷ୍ଣତା ବା ଶୀତଳତା ଅନୁଭବ କରିବା।

ଗୁରୁତ୍ୱ: ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଅନୁଭବ ଦୈନନ୍ଦିନ ଜୀବନ ଓ ବିଜ୍ଞାନରେ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ।

ସୀମା: ଇନ୍ଦ୍ରିୟଭ୍ରମ, ମରୀଚିକା, ଅନ୍ଧାର ଓ ଦୃଷ୍ଟିଭ୍ରାନ୍ତି ଯୋଗୁଁ ଆମେ ବସ୍ତୁକୁ ଭୁଲ୍ ଭାବରେ ଅନୁଭବ କରିପାରୁ। ତେଣୁ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଅନୁଭବକୁ ଅନ୍ୟ ପ୍ରମାଣ ସହିତ ଯାଞ୍ଚ କରିବା ଦରକାର ହୋଇପାରେ।

6.2 ଯୁକ୍ତି (Reason)

ଯୁକ୍ତି ହେଉଛି ଚିନ୍ତା, ବିଶ୍ଳେଷଣ ଓ ନିଷ୍କର୍ଷ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରିବାର କ୍ଷମତା। ଏହା ଆମକୁ ତଥ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରେ ସମ୍ପର୍କ ଖୋଜିବା, ଅନୁମାନ କରିବା ଓ ଯୁକ୍ତିର ବୈଧତା ପରୀକ୍ଷା କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ।

ଉଦାହରଣ:

• ସମସ୍ତ ମଣିଷ ମରଣଶୀଳ।
• ସୋକ୍ରାଟିସ୍ ଜଣେ ମଣିଷ।
• ତେଣୁ ସୋକ୍ରାଟିସ୍ ମରଣଶୀଳ।

ଏହା ନିଗମନାତ୍ମକ ଯୁକ୍ତିର (Deductive Reasoning) ଏକ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଉଦାହରଣ।

ଗୁରୁତ୍ୱ: ଯୁକ୍ତି ଗଣିତ, ଦର୍ଶନ, ବିଜ୍ଞାନ ଓ ଦୈନନ୍ଦିନ ନିଷ୍ପତ୍ତି ଗ୍ରହଣରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ।

ସୀମା: ଯୁକ୍ତିର ଆଧାର ଭୁଲ୍ ହେଲେ ନିଷ୍କର୍ଷ ମଧ୍ୟ ଭୁଲ୍ ହୋଇପାରେ। ଏକ ବୈଧ ଯୁକ୍ତି ମାତ୍ରେ ତାହାର ସମସ୍ତ ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ଧାରଣା ସତ୍ୟ ବୋଲି ପ୍ରମାଣ କରେ ନାହିଁ।

6.3 ଅନ୍ତର୍ଦର୍ଶନ ବା ଆତ୍ମନିରୀକ୍ଷଣ (Introspection)

ଅନ୍ତର୍ଦର୍ଶନ ହେଉଛି ନିଜ ମନର ଅବସ୍ଥା, ଭାବନା, ଇଚ୍ଛା, ସ୍ମୃତି ବା ଚିନ୍ତାକୁ ନିଜେ ନିରୀକ୍ଷଣ କରିବା।

ଉଦାହରଣ:

• ମୁଁ ଏବେ ଭୟ ଅନୁଭବ କରୁଛି।
• ମୁଁ ଏହି ପ୍ରଶ୍ନକୁ ନେଇ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱରେ ଅଛି।
• ମୋର ଏହି ବିଷୟ ପ୍ରତି ଆଗ୍ରହ ଅଛି।

ଏହା ମାନସିକ ଅବସ୍ଥା ବିଷୟରେ ପ୍ରଥମ-ପୁରୁଷ ଜ୍ଞାନର ଏକ ଉତ୍ସ। କିନ୍ତୁ ନିଜ ମନକୁ ବିଶ୍ଳେଷଣ କରିବାବେଳେ ମଧ୍ୟ ଭୁଲ୍ ବ୍ୟାଖ୍ୟା ବା ଆତ୍ମଭ୍ରମ ସମ୍ଭବ।

6.4 ସ୍ମୃତି (Memory)

ସ୍ମୃତି ଆମକୁ ପୂର୍ବରୁ ଅନୁଭବ କରିଥିବା, ଶିଖିଥିବା ବା ଜାଣିଥିବା କଥାକୁ ପୁନର୍ବାର ମନେ ପକାଇବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ।

ଉଦାହରଣ:

• ପୂର୍ବରୁ ଶିଖିଥିବା ଗଣିତ ସୂତ୍ରକୁ ମନେ ପକାଇବା।
• ନିଜ ବିଦ୍ୟାଳୟର ନାମ ମନେ ରଖିବା।
• ଗତକାଲି ପଢ଼ିଥିବା ପାଠକୁ ମନେ ପକାଇବା।

ସୀମା: ସ୍ମୃତି ସମୟ ସହିତ ଦୁର୍ବଳ ହୋଇପାରେ, ଏବଂ କେତେକ ସ୍ମୃତି ଅସଠିକ୍ ବା ବିକୃତ ହୋଇପାରେ।

6.5 ସାକ୍ଷ୍ୟ ଓ କର୍ତ୍ତୃପକ୍ଷଙ୍କ କଥନ (Testimony and Authority)

ଆମେ ଅନେକ କଥା ଅନ୍ୟ ବ୍ୟକ୍ତି, ଶିକ୍ଷକ, ବିଶେଷଜ୍ଞ, ପୁସ୍ତକ, ସମ୍ବାଦମାଧ୍ୟମ ଓ ଗବେଷଣା ପ୍ରତିବେଦନରୁ ଜାଣୁ। ଏହାକୁ ସାକ୍ଷ୍ୟ ବା ଅନ୍ୟଙ୍କ କଥନରୁ ମିଳୁଥିବା ଜ୍ଞାନ କୁହାଯାଏ।

ଉଦାହରଣ:

• ଶିକ୍ଷକଙ୍କଠାରୁ ଏକ ଐତିହାସିକ ଘଟଣା ବିଷୟରେ ଶିଖିବା।
• ବୈଜ୍ଞାନିକଙ୍କ ଗବେଷଣାରୁ ଏକ ରୋଗ ବିଷୟରେ ଜାଣିବା।
• ଆଧିକାରିକ ଘୋଷଣାରୁ ପରୀକ୍ଷା ତାରିଖ ଜାଣିବା।

ଏହି ଉତ୍ସ ଆଧୁନିକ ସମାଜରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଜରୁରୀ, କାରଣ ଆମେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ତଥ୍ୟକୁ ନିଜେ ପରୀକ୍ଷା କରିପାରୁ ନାହିଁ।

ସୀମା: କଥନକାରୀ ଭୁଲ୍ କରିପାରନ୍ତି, ପକ୍ଷପାତୀ ହୋଇପାରନ୍ତି ବା ଭୁଲ୍ ସୂଚନା ଦେଇପାରନ୍ତି। ତେଣୁ ସ୍ରୋତର ବିଶ୍ୱସନୀୟତା, ପ୍ରମାଣ ଓ ସମର୍ଥନ ଯାଞ୍ଚ କରିବା ଆବଶ୍ୟକ।

6.6 ଅନୁମାନ (Inference)

ଅନୁମାନ ହେଉଛି ଉପଲବ୍ଧ ତଥ୍ୟ ବା ପ୍ରମାଣରୁ ଏକ ନୂତନ ନିଷ୍କର୍ଷରେ ପହଞ୍ଚିବା।

ଉଦାହରଣ: ଦୂରରେ ଧୂଆଁ ଉଠୁଥିବା ଦେଖି ଆପଣ ଅନୁମାନ କରିପାରନ୍ତି ଯେ ସେଠାରେ ଅଗ୍ନି ଥାଇପାରେ। କିନ୍ତୁ ଧୂଆଁର ଅନ୍ୟ କାରଣ ମଧ୍ୟ ରହିପାରେ, ତେଣୁ ଏହି ନିଷ୍କର୍ଷ ନିଶ୍ଚିତ ନ ହୋଇ ସମ୍ଭାବ୍ୟ ହୋଇପାରେ।

ଭାରତୀୟ ନ୍ୟାୟ ଦର୍ଶନରେ ଅନୁମାନ (Anumāna) ଜ୍ଞାନର ଏକ ପ୍ରମାଣିତ ଉତ୍ସ ବା Pramāṇa ଭାବେ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ।

6.7 ଅନ୍ତର୍ଦୃଷ୍ଟି ବା ସହଜବୋଧ (Intuition)

ଅନ୍ତର୍ଦୃଷ୍ଟି ହେଉଛି ଦୀର୍ଘ ତର୍କ ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ ସଚେତନ ଭାବେ ଅନୁସରଣ ନକରି କୌଣସି କଥା ସତ୍ୟ ବୋଲି ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ଅନୁଭବ କରିବା।

ଉଦାହରଣ: କେତେକ ଗଣିତଜ୍ଞ ଜଟିଳ ସମସ୍ୟାର ସମାଧାନର ଦିଗ ପ୍ରଥମେ ଅନ୍ତର୍ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି; ପରେ ଯୁକ୍ତି ଓ ପ୍ରମାଣ ଦ୍ୱାରା ତାହାକୁ ଯାଞ୍ଚ କରନ୍ତି।

ଅନ୍ତର୍ଦୃଷ୍ଟି ଉପଯୋଗୀ ହୋଇପାରେ, କିନ୍ତୁ ଏହା ମାତ୍ରରୁ କୌଣସି ଦାବି ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ସତ୍ୟ ବୋଲି ପ୍ରମାଣିତ ହୁଏ ନାହିଁ।

6.8 ପ୍ରକାଶନ ବା ଧାର୍ମିକ ସାକ୍ଷ୍ୟ (Revelation)

ଧାର୍ମିକ ପରମ୍ପରାରେ କେତେକ ଜ୍ଞାନକୁ ଦିବ୍ୟ ପ୍ରକାଶନ, ପବିତ୍ର ଗ୍ରନ୍ଥ ବା ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଅନୁଭବ ମାଧ୍ୟମରେ ପ୍ରାପ୍ତ ବୋଲି ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ।

ଏହାର ଜ୍ଞାନମୂଳକ ମାନ୍ୟତା ବିଷୟରେ ଧାର୍ମିକ ଦର୍ଶନ, ଧର୍ମତତ୍ତ୍ୱ ଓ ଧର୍ମନିରପେକ୍ଷ ଜ୍ଞାନତତ୍ତ୍ୱରେ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ମତ ରହିଛି। ତେଣୁ ଏହାକୁ ସମସ୍ତେ ସମାନ ଭାବରେ ସ୍ୱୀକାର କରୁଥିବା ଜ୍ଞାନର ଉତ୍ସ ବୋଲି କହିହେବ ନାହିଁ।

6.9 ଜ୍ଞାନର ଉତ୍ସଗୁଡ଼ିକର ସାରାଂଶ

7. ଭାରତୀୟ ଦର୍ଶନରେ ଜ୍ଞାନର ଉତ୍ସ: ପ୍ରମାଣ (Pramāṇa)

ଭାରତୀୟ ଜ୍ଞାନତତ୍ତ୍ୱରେ ଯେଉଁ ଉପାୟ ଦ୍ୱାରା ଯଥାର୍ଥ ଜ୍ଞାନ ଲାଭ ହୁଏ, ତାହାକୁ ପ୍ରମାଣ (Pramāṇa) କୁହାଯାଏ। ବିଭିନ୍ନ ଭାରତୀୟ ଦର୍ଶନ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ସଂଖ୍ୟା ଓ ପ୍ରକାରର ପ୍ରମାଣକୁ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି।

ପ୍ରମୁଖ ପ୍ରମାଣଗୁଡ଼ିକ

1. ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ (Pratyakṣa): ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ବା ଅନୁଭୂତି ମାଧ୍ୟମରେ ସିଧାସଳଖ ଜ୍ଞାନ।
2. ଅନୁମାନ (Anumāna): ଜଣା ତଥ୍ୟରୁ ଅଜଣା ତଥ୍ୟ ସମ୍ପର୍କରେ ନିଷ୍କର୍ଷ।
3. ଉପମାନ (Upamāna): ସାଦୃଶ୍ୟ ବା ତୁଳନା ମାଧ୍ୟମରେ ଜ୍ଞାନ।
4. ଶବ୍ଦ (Śabda): ବିଶ୍ୱସନୀୟ ବ୍ୟକ୍ତି ବା ପ୍ରାମାଣିକ କଥନ ମାଧ୍ୟମରେ ଜ୍ଞାନ।
5. ଅର୍ଥାପତ୍ତି (Arthāpatti): ଉପଲବ୍ଧ ତଥ୍ୟକୁ ବୁଝାଇବା ପାଇଁ ଏକ ଅନିବାର୍ଯ୍ୟ ବ୍ୟାଖ୍ୟା ବା ଅନୁମାନ ଗ୍ରହଣ କରିବା।
6. ଅନୁପଲବ୍ଧି (Anupalabdhi): କୌଣସି ବସ୍ତୁର ଅନୁପସ୍ଥିତି ବିଷୟରେ ଜ୍ଞାନ।

ଟିପ୍ପଣୀ: ଏହି ଛଅଟି ପ୍ରମାଣକୁ ଭଟ୍ଟ ମୀମାଂସା ଓ ଅଦ୍ୱୈତ ବେଦାନ୍ତ ଭଳି କେତେକ ପରମ୍ପରା ସ୍ୱୀକାର କରନ୍ତି। ନ୍ୟାୟ ଦର୍ଶନ ସାଧାରଣତଃ ପ୍ରଥମ ଚାରିଟିକୁ ଗ୍ରହଣ କରେ। ତେଣୁ ସମସ୍ତ ଭାରତୀୟ ଦର୍ଶନ ଏକେ ସଂଖ୍ୟକ ପ୍ରମାଣ ସ୍ୱୀକାର କରନ୍ତି ନାହିଁ।

8. ଜ୍ଞାନତତ୍ତ୍ୱର ମତବାଦ: ସନ୍ଦେହବାଦ (Skepticism)

medium.com

8.1 ସଂଜ୍ଞା

ସନ୍ଦେହବାଦ (Skepticism) ହେଉଛି ଏପରି ଦାର୍ଶନିକ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ, ଯାହା ଜ୍ଞାନର ସମ୍ଭାବନା, ନିଶ୍ଚିତତା ବା ଆମର ବିଶ୍ୱାସକୁ ଯଥେଷ୍ଟ ଭାବେ ଯୁକ୍ତିସମର୍ଥନ କରିବାର କ୍ଷମତାକୁ ପ୍ରଶ୍ନ କରେ।

ଏହାର ଇଂରାଜୀ ନାମ Skepticism। ଏହି ମତ ଅନୁସାରେ ମଣିଷ ଯାହାକୁ ଜ୍ଞାନ ବୋଲି ଗ୍ରହଣ କରେ, ତାହାର ସତ୍ୟତା ଓ ଆଧାରକୁ ସମାଲୋଚନାତ୍ମକ ଭାବେ ଯାଞ୍ଚ କରିବା ଉଚିତ।

ସନ୍ଦେହବାଦର ସମସ୍ତ ରୂପ ଏହା କୁହନ୍ତି ନାହିଁ ଯେ “କିଛି ମଧ୍ୟ ଜାଣିହେବ ନାହିଁ।” କେତେକ ରୂପ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଜ୍ଞାନକୁ ପ୍ରଶ୍ନ କରନ୍ତି; ଅନ୍ୟ କେତେକ ଅଧିକ ବ୍ୟାପକ ସନ୍ଦେହ ଉଠାନ୍ତି।

8.2 ସନ୍ଦେହବାଦର ମୁଖ୍ୟ ପ୍ରଶ୍ନ

• ଆମର ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ସବୁବେଳେ ବିଶ୍ୱସନୀୟ କି?
• ଆମେ ନିଜେ ଯାହା ଦେଖୁଛୁ, ତାହା ସତ୍ୟର ପ୍ରତିଫଳନ କି?
• ଆମର ବିଶ୍ୱାସ ପାଇଁ ଯଥେଷ୍ଟ ପ୍ରମାଣ ଅଛି କି?
• ଏକ ବିଶ୍ୱାସକୁ ଯୁକ୍ତିସମର୍ଥନ କରିବା ପାଇଁ ଆଉ ଏକ ବିଶ୍ୱାସ ଆବଶ୍ୟକ ହେଲେ, ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟା କେଉଁଠାରେ ଶେଷ ହେବ?
• ଆମେ ଜଗତ ବିଷୟରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନିଶ୍ଚିତ ଜ୍ଞାନ ପାଇପାରିବା କି?

8.3 ସନ୍ଦେହବାଦର ପ୍ରକାର

କ. ସାଧାରଣ ସନ୍ଦେହବାଦ (Ordinary Skepticism)

ଏହା ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଦାବି, ସୂଚନା ବା ସ୍ରୋତକୁ ପ୍ରଶ୍ନ କରେ।

ଉଦାହରଣ: ସୋସିଆଲ୍ ମିଡିଆରେ ଏକ ଖବର ଦେଖିଲେ ତାହାକୁ ତୁରନ୍ତ ସତ୍ୟ ବୋଲି ନମାନି ତଥ୍ୟ ଯାଞ୍ଚ କରିବା।

ଏହା ସାଧାରଣ ଜୀବନରେ ଏକ ଉପଯୋଗୀ ସମାଲୋଚନାତ୍ମକ ଅଭ୍ୟାସ।

ଖ. ଦାର୍ଶନିକ ସନ୍ଦେହବାଦ (Philosophical Skepticism)

ଏହା ଜ୍ଞାନର ମୌଳିକ ସମ୍ଭାବନା ଓ ଯୁକ୍ତିସମର୍ଥନକୁ ଗଭୀର ଭାବେ ପ୍ରଶ୍ନ କରେ।

ଉଦାହରଣ: ଯଦି ଆମର ସମସ୍ତ ଅନୁଭୂତି ଏକ ସ୍ୱପ୍ନର ଅଂଶ ହୋଇଥାଏ, ତେବେ ଆମେ ଜାଗ୍ରତ ଜଗତ ବିଷୟରେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ କିପରି ଜାଣିବା?

ଗ. କାର୍ଟେସୀୟ ସନ୍ଦେହବାଦ (Cartesian Skepticism)

ରେନେ ଡେକାର୍ଟ ନିଶ୍ଚିତ ଜ୍ଞାନ ଖୋଜିବା ପାଇଁ ସନ୍ଦେହ କରିହେବା ଯୋଗ୍ୟ ବିଶ୍ୱାସଗୁଡ଼ିକୁ ପ୍ରଶ୍ନ କରିଥିଲେ। ସେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଭ୍ରମ, ସ୍ୱପ୍ନ ଓ ଏକ ସର୍ବଶକ୍ତିମାନ ଭ୍ରମକାରୀ ସତ୍ତାର କଳ୍ପନା ଭଳି ଚିନ୍ତାପରୀକ୍ଷା ବ୍ୟବହାର କରିଥିଲେ।

ତାଙ୍କର ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଉକ୍ତି “Cogito, ergo sum” ର ଅର୍ଥ—“ମୁଁ ଚିନ୍ତା କରୁଛି, ତେଣୁ ମୋର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଅଛି।” ଏହା ଦ୍ୱାରା ସେ ସନ୍ଦେହ କରିବା ସମୟରେ ଚିନ୍ତାଶୀଳ ସତ୍ତାର ଅସ୍ତିତ୍ୱକୁ ନିଶ୍ଚିତ ଆଧାର ଭାବେ ଖୋଜିଥିଲେ।

8.4 ସନ୍ଦେହବାଦର ପ୍ରମୁଖ ଦାର୍ଶନିକ

• ପିର୍ହୋ (Pyrrho): ପ୍ରାଚୀନ ଗ୍ରୀକ୍ ସନ୍ଦେହବାଦର ପ୍ରମୁଖ ପ୍ରତିନିଧି।
• ସେକ୍ସଟସ୍ ଏମ୍ପିରିକସ୍ (Sextus Empiricus): ପିର୍ହୋନୀୟ ସନ୍ଦେହବାଦର ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ବର୍ଣ୍ଣନାକାର।
• ରେନେ ଡେକାର୍ଟ (René Descartes): ପଦ୍ଧତିଗତ ସନ୍ଦେହ ମାଧ୍ୟମରେ ନିଶ୍ଚିତ ଜ୍ଞାନ ଖୋଜିଥିଲେ।
• ଡେଭିଡ୍ ହ୍ୟୁମ୍ (David Hume): ଇନ୍ଦ୍ରିୟଜ୍ଞାନ, କାରଣତା ଓ ଅନୁମାନର ଯୁକ୍ତିସମର୍ଥନ ବିଷୟରେ ସନ୍ଦେହ ଓ ସମାଲୋଚନା ଉଠାଇଥିଲେ।

8.5 ସନ୍ଦେହବାଦର ଗୁଣ

1. ଅନ୍ଧବିଶ୍ୱାସ ଓ ଅଯାଞ୍ଚିତ ଧାରଣାକୁ ପ୍ରଶ୍ନ କରିବାକୁ ଶିଖାଏ।
2. ପ୍ରମାଣ ଓ ଯୁକ୍ତିର ଗୁରୁତ୍ୱ ବଢ଼ାଏ।
3. ଜ୍ଞାନର ସୀମା ବିଷୟରେ ସଚେତନତା ସୃଷ୍ଟି କରେ।
4. ବୈଜ୍ଞାନିକ ଓ ଦାର୍ଶନିକ ଅନୁସନ୍ଧାନକୁ ପ୍ରୋତ୍ସାହନ ଦେଇପାରେ।

8.6 ସନ୍ଦେହବାଦର ସମାଲୋଚନା

1. ଯଦି ସବୁକିଛି ଉପରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସନ୍ଦେହ କରାଯାଏ, ତେବେ ଦୈନନ୍ଦିନ ଜୀବନରେ ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେବା କଷ୍ଟକର ହୋଇପାରେ।
2. ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନକୁ ଅସ୍ୱୀକାର କରୁଥିବା ଅତିବ୍ୟାପକ ସନ୍ଦେହବାଦ ନିଜର ଦାବିକୁ ମଧ୍ୟ ଯୁକ୍ତିସମର୍ଥନ କରିବାର ସମସ୍ୟାରେ ପଡ଼ିପାରେ।
3. ପ୍ରମାଣର ଅଭାବକୁ ଜ୍ଞାନର ଅସମ୍ଭବତାର ପ୍ରମାଣ ବୋଲି ଧରିବା ଆବଶ୍ୟକ ନୁହେଁ।

ନିଷ୍କର୍ଷ: ସନ୍ଦେହବାଦର ମୁଖ୍ୟ ଅବଦାନ ହେଉଛି—ଆମେ କାହିଁକି କୌଣସି କଥାକୁ ସତ୍ୟ ବୋଲି ମାନୁଛୁ, ତାହାର ଆଧାରକୁ ପରୀକ୍ଷା କରିବା।

9. ଅନୁଭବବାଦ (Empiricism)

sindetsrejse.com

9.1 ସଂଜ୍ଞା

ଅନୁଭବବାଦ (Empiricism) ହେଉଛି ଜ୍ଞାନତତ୍ତ୍ୱର ସେହି ମତ, ଯାହା ଅନୁସାରେ ଅନୁଭବ—ବିଶେଷତଃ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଅନୁଭବ—ଜ୍ଞାନର ଏକ ପ୍ରମୁଖ ଉତ୍ସ ଏବଂ ଜ୍ଞାନର ଦାବିକୁ ମୂଲ୍ୟାୟନ କରିବାରେ ଏହାର ଗୁରୁତ୍ୱ ରହିଛି।

ଅନୁଭବବାଦୀମାନେ ମନେ କରନ୍ତି ଯେ ଜଗତ ବିଷୟରେ ଅନେକ ଜ୍ଞାନ ଆମେ ଦେଖିବା, ଶୁଣିବା, ସ୍ପର୍ଶ କରିବା, ପର୍ଯ୍ୟବେକ୍ଷଣ ଓ ପରୀକ୍ଷା ମାଧ୍ୟମରେ ପାଉ।

ଅନୁଭବବାଦର ଅର୍ଥ ଏହା ନୁହେଁ ଯେ ଯୁକ୍ତିର କୌଣସି ଭୂମିକା ନାହିଁ। ବରଂ ଏହା ଜୋର ଦିଏ ଯେ ବାସ୍ତବ ଜଗତ ବିଷୟରେ ଆମର ଅନେକ ଜ୍ଞାନ ଅନୁଭବ ଦ୍ୱାରା ଆରମ୍ଭ ହୁଏ ବା ଅନୁଭବ ଦ୍ୱାରା ପରୀକ୍ଷାଯୋଗ୍ୟ ହୁଏ।

9.2 ଅନୁଭବବାଦର ମୂଳ ଧାରଣା

ଅନୁଭବବାଦୀମାନେ ମୁଖ୍ୟତଃ ନିମ୍ନଲିଖିତ ଧାରଣାକୁ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଅନ୍ତି:

1. ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଅନୁଭବ ଜଗତ ସମ୍ପର୍କୀୟ ଜ୍ଞାନର ଏକ ପ୍ରମୁଖ ଉତ୍ସ।
2. ଅନେକ ଧାରଣା ଅନୁଭବରୁ ଗଠିତ ହୁଏ।
3. ପର୍ଯ୍ୟବେକ୍ଷଣ ଓ ପ୍ରମାଣ ଜ୍ଞାନର ଦାବିକୁ ଯାଞ୍ଚ କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରନ୍ତି।
4. ଅନୁଭବରୁ ମିଳୁଥିବା ତଥ୍ୟକୁ ବିଶ୍ଳେଷଣ କରିବା ପାଇଁ ଯୁକ୍ତି ମଧ୍ୟ ଆବଶ୍ୟକ।

9.3 ପ୍ରମୁଖ ଅନୁଭବବାଦୀ ଦାର୍ଶନିକ

କ. ଜନ୍ ଲକ୍ (John Locke)

ଲକ୍ ମନକୁ ଜନ୍ମ ସମୟରେ ଏକ ଖାଲି ଫଳକ (Tabula Rasa) ସହିତ ତୁଳନା କରିଥିଲେ। ତାଙ୍କ ଅନୁସାରେ ମଣିଷର ଧାରଣାଗୁଡ଼ିକ ଅନୁଭବରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।

ଲକ୍ ଦୁଇଟି ମୁଖ୍ୟ ଉତ୍ସ ଉପରେ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦେଇଥିଲେ:

• Sensation (ସଂବେଦନ): ବାହ୍ୟ ବସ୍ତୁ ସହିତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟର ସମ୍ପର୍କରୁ ମିଳୁଥିବା ଧାରଣା।
• Reflection (ଆତ୍ମପ୍ରତିଫଳନ): ମନର ନିଜସ୍ୱ କାର୍ଯ୍ୟ—ଯେପରିକି ଚିନ୍ତା, ଇଚ୍ଛା ଓ ସନ୍ଦେହ—ଉପରେ ଧ୍ୟାନ ଦେଇ ମିଳୁଥିବା ଧାରଣା।

ଲକ୍‌ଙ୍କ ମତରେ ଜ୍ଞାନ ଗଠନରେ ଅନୁଭବର ମୌଳିକ ଗୁରୁତ୍ୱ ରହିଛି।

ଖ. ଜର୍ଜ ବର୍କଲି (George Berkeley)

ବର୍କଲି ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଅନୁଭୂତି ଓ ଧାରଣାକୁ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦେଇଥିଲେ; କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କର ତତ୍ତ୍ୱ ଭାବବାଦୀ ମଧ୍ୟ ଅଟେ। ସେ ଭୌତିକ ଦ୍ରବ୍ୟର ମନଠାରୁ ସ୍ୱାଧୀନ ଅସ୍ତିତ୍ୱକୁ ପ୍ରଶ୍ନ କରିଥିଲେ।

ତେଣୁ ବର୍କଲିଙ୍କୁ ଅନୁଭବର ଗୁରୁତ୍ୱ ଦେଇଥିବା ଦାର୍ଶନିକ ଭାବେ ଅଧ୍ୟୟନ କରିହେବ, କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କୁ ଜ୍ଞାନତତ୍ତ୍ୱର ସାଧାରଣ ଅନୁଭବବାଦୀ ଭାବେ ସୀମିତ କରିବା ଠିକ୍ ନୁହେଁ।

ଗ. ଡେଭିଡ୍ ହ୍ୟୁମ୍ (David Hume)

ହ୍ୟୁମ୍ ଅନୁଭବବାଦର ଅନ୍ୟତମ ପ୍ରମୁଖ ଦାର୍ଶନିକ। ସେ ମାନବ ମନର ଧାରଣାଗୁଡ଼ିକୁ Impressions (ତୀବ୍ର ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଅନୁଭବ) ଓ Ideas (ସେହି ଅନୁଭବର ତୁଳନାତ୍ମକ ଦୁର୍ବଳ ପ୍ରତିଛବି) ଭାବେ ବିଶ୍ଳେଷଣ କରିଥିଲେ।

ହ୍ୟୁମ୍ କାରଣତା (Causation) ବିଷୟରେ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରଶ୍ନ ଉଠାଇଥିଲେ। ଆମେ ଘଟଣା A ପରେ ଘଟଣା B ଘଟୁଥିବା ଦେଖିପାରୁ; କିନ୍ତୁ ଏହାରୁ ଆମେ କିପରି ଜାଣୁ ଯେ A ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ B ର କାରଣ? ହ୍ୟୁମ୍‌ଙ୍କ ଏହି ବିଶ୍ଳେଷଣ ଅନୁମାନ, ଅଭ୍ୟାସ ଓ କାରଣତା ବିଷୟରେ ଆଧୁନିକ ଜ୍ଞାନତତ୍ତ୍ୱରେ ଗଭୀର ପ୍ରଭାବ ପକାଇଛି।

9.4 ଅନୁଭବବାଦର ଉଦାହରଣ

ଧରନ୍ତୁ, ଜଣେ ଛାତ୍ର ଜାଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛନ୍ତି ଯେ ଗୋଟିଏ ଗଛକୁ ପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ ଆଲୋକ ନମିଳିଲେ ତାହାର ବୃଦ୍ଧି ପ୍ରଭାବିତ ହୁଏ କି ନାହିଁ।

ସେ ଦୁଇଟି ସମାନ ପ୍ରକାରର ଗଛ ନେଇ ଗୋଟିଏକୁ ଯଥେଷ୍ଟ ଆଲୋକ ଦେବେ ଓ ଅନ୍ୟଟିକୁ କମ୍ ଆଲୋକ ଦେବେ। ଅନ୍ୟ ସର୍ତ୍ତଗୁଡ଼ିକ ସମାନ ରଖି, ସେମାନଙ୍କ ବୃଦ୍ଧିକୁ ନିରୀକ୍ଷଣ କରିବେ।

ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ:

• ପର୍ଯ୍ୟବେକ୍ଷଣ ହେଉଛି ଅନୁଭବର ଉତ୍ସ।
• ମାପ ଓ ତଥ୍ୟ ହେଉଛି ପ୍ରମାଣ।
• ଫଳାଫଳର ତୁଳନା ହେଉଛି ବିଶ୍ଳେଷଣ।
• ନିଷ୍କର୍ଷ ପ୍ରମାଣ ଅନୁସାରେ ଗଠିତ ହୁଏ।

ଏହା ଅନୁଭବଭିତ୍ତିକ ଅନୁସନ୍ଧାନର ଏକ ସରଳ ଉଦାହରଣ।

9.5 ଅନୁଭବବାଦର ଗୁଣ

1. ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଅନୁଭବ ଓ ପ୍ରମାଣକୁ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଏ।
2. ପର୍ଯ୍ୟବେକ୍ଷଣ ଓ ପରୀକ୍ଷା ମାଧ୍ୟମରେ ଦାବିକୁ ଯାଞ୍ଚ କରିବାକୁ ପ୍ରୋତ୍ସାହିତ କରେ।
3. ବୈଜ୍ଞାନିକ ଅନୁସନ୍ଧାନ ସହିତ ଗଭୀର ସମ୍ପର୍କ ରଖେ।
4. ଅନୁଭବ ବିନା କେତେକ ଦାବିକୁ ସତ୍ୟ ବୋଲି ଗ୍ରହଣ କରିବା ପ୍ରତି ସତର୍କ କରେ।

9.6 ଅନୁଭବବାଦର ସମାଲୋଚନା

1. ଗଣିତୀୟ ସତ୍ୟ ଓ ତାର୍କିକ ନିୟମଗୁଡ଼ିକୁ କେବଳ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଅନୁଭବରୁ କିପରି ବୁଝାଯାଇପାରିବ, ଏହା ଏକ ପ୍ରଶ୍ନ।
2. ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକ ଭୁଲ୍ କରିପାରନ୍ତି, ତେଣୁ ଅନୁଭବ ସବୁବେଳେ ନିଶ୍ଚିତ ଜ୍ଞାନ ଦିଏ ନାହିଁ।
3. ଅତୀତର ପର୍ଯ୍ୟବେକ୍ଷଣ ଭବିଷ୍ୟତରେ ସମାନ ଘଟଣା ଘଟିବ ବୋଲି ଯୁକ୍ତିଗତ ଭାବେ ନିଶ୍ଚିତ କରେ ନାହିଁ।
4. ଅନୁଭବର ତଥ୍ୟକୁ ଅର୍ଥ ଦେବା ଓ ବିଶ୍ଳେଷଣ କରିବା ପାଇଁ ଯୁକ୍ତି ଆବଶ୍ୟକ।

10. ଯୁକ୍ତିବାଦ (Rationalism)

bac-up.org

10.1 ସଂଜ୍ଞା

ଯୁକ୍ତିବାଦ (Rationalism) ହେଉଛି ଜ୍ଞାନତତ୍ତ୍ୱର ସେହି ମତ, ଯାହା ଅନୁସାରେ ଯୁକ୍ତି, ବୁଦ୍ଧି ଓ ବୌଦ୍ଧିକ ଅନୁସନ୍ଧାନ ଜ୍ଞାନର ମୌଳିକ ଉତ୍ସ, ବିଶେଷତଃ ଏପରି ଜ୍ଞାନ ପାଇଁ ଯାହାକୁ କେବଳ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଅନୁଭବରୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିହେବ ନାହିଁ।

ଯୁକ୍ତିବାଦୀମାନେ ମନେ କରନ୍ତି ଯେ କେତେକ ସତ୍ୟକୁ ବୁଝିବା ପାଇଁ କେବଳ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଅନୁଭବ ଯଥେଷ୍ଟ ନୁହେଁ। ଯୁକ୍ତି, ନିଗମନ, ଗଣିତୀୟ ଚିନ୍ତନ ଓ କେତେକ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଜନ୍ମଜାତ ଧାରଣାର ଭୂମିକା ରହିପାରେ।

ଯୁକ୍ତିବାଦର ଅର୍ଥ ଏହା ନୁହେଁ ଯେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଅନୁଭବ ସବୁବେଳେ ଅପ୍ରୟୋଜନୀୟ। ଏହାର ମୁଖ୍ୟ ଗୁରୁତ୍ୱ ହେଉଛି ଜ୍ଞାନ ଲାଭରେ ଯୁକ୍ତିର ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଓ ମୌଳିକ ଭୂମିକା।

10.2 ଯୁକ୍ତିବାଦର ମୂଳ ଧାରଣା

1. ଯୁକ୍ତି ଜ୍ଞାନର ଏକ ପ୍ରମୁଖ ଉତ୍ସ।
2. କେତେକ ସତ୍ୟ ଅନୁଭବଠାରୁ ସ୍ୱାଧୀନ ଭାବରେ ଯୁକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଜାଣିହେବ।
3. ଗଣିତ ଓ ତାର୍କିକ ସତ୍ୟ ଯୁକ୍ତିର ଗୁରୁତ୍ୱକୁ ପ୍ରଦର୍ଶନ କରନ୍ତି।
4. ଅନୁଭବର ତଥ୍ୟକୁ ବୁଝିବା ଓ ସଂଗଠିତ କରିବାରେ ମନର ବୌଦ୍ଧିକ କ୍ଷମତା ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ।

10.3 ପ୍ରମୁଖ ଯୁକ୍ତିବାଦୀ ଦାର୍ଶନିକ

କ. ରେନେ ଡେକାର୍ଟ (René Descartes)

ଡେକାର୍ଟ ଆଧୁନିକ ଯୁକ୍ତିବାଦର ପ୍ରମୁଖ ପ୍ରତିନିଧି। ସେ ନିଶ୍ଚିତ ଜ୍ଞାନର ଆଧାର ଖୋଜିବା ପାଇଁ ପଦ୍ଧତିଗତ ସନ୍ଦେହ ବ୍ୟବହାର କରିଥିଲେ।

ତାଙ୍କର ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଉକ୍ତି “ମୁଁ ଚିନ୍ତା କରୁଛି, ତେଣୁ ମୋର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଅଛି” ଦେଖାଏ ଯେ ସେ ଚିନ୍ତନଶୀଳ ସତ୍ତାର ଅସ୍ତିତ୍ୱକୁ ଏକ ନିଶ୍ଚିତ ଆଧାର ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ।

ଖ. ବାରୁଖ ସ୍ପିନୋଜା (Baruch Spinoza)

ସ୍ପିନୋଜା ଯୁକ୍ତିଭିତ୍ତିକ ଓ ନିଗମନାତ୍ମକ ପଦ୍ଧତିରେ ତାଙ୍କ ଦାର୍ଶନିକ ପ୍ରଣାଳୀ ଗଠନ କରିଥିଲେ। ତାଙ୍କର Ethics ଗ୍ରନ୍ଥରେ ଜ୍ୟାମିତିକ ଶୈଳୀରେ ସଂଜ୍ଞା, ସ୍ୱତଃସିଦ୍ଧ ସତ୍ୟ ଓ ନିଷ୍କର୍ଷ ଉପସ୍ଥାପନ କରାଯାଇଛି।

ଗ. ଗଟ୍‌ଫ୍ରିଡ୍ ୱିଲହେଲ୍ମ ଲାଇବ୍‌ନିଜ୍ (G. W. Leibniz)

ଲାଇବ୍‌ନିଜ୍ ଯୁକ୍ତି, ଜନ୍ମଜାତ ଧାରଣା ଓ ନିଗମନାତ୍ମକ ବିଶ୍ଳେଷଣର ଗୁରୁତ୍ୱ ଉପରେ ଜୋର ଦେଇଥିଲେ। ସେ ଆବଶ୍ୟକ ସତ୍ୟ ଓ ଅନୁଭବ ଉପରେ ନିର୍ଭରଶୀଳ ତଥ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ପାର୍ଥକ୍ୟ କରିଥିଲେ।

10.4 ଯୁକ୍ତିବାଦର ଉଦାହରଣ

ଗଣିତରେ \(2+3=5\) ବୋଲି ଜାଣିବାକୁ ଆମେ ପ୍ରତିଥର ପାଞ୍ଚଟି ବସ୍ତୁକୁ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଭାବେ ଗଣିବା ଆବଶ୍ୟକ କରୁନାହୁଁ। ଗଣିତୀୟ ନିୟମ ଓ ଯୁକ୍ତି ବ୍ୟବହାର କରି ଏହି ଫଳାଫଳକୁ ବୁଝିପାରୁ।

ଏହା ଯୁକ୍ତିର ଭୂମିକାର ଏକ ସରଳ ଉଦାହରଣ। ତଥାପି ଗଣିତୀୟ ଜ୍ଞାନର ପ୍ରକୃତି ବିଷୟରେ ଦାର୍ଶନିକମାନଙ୍କର ବିଭିନ୍ନ ବ୍ୟାଖ୍ୟା ରହିଛି।

10.5 ଯୁକ୍ତିବାଦର ଗୁଣ

1. ତାର୍କିକ ଚିନ୍ତନ ଓ ଯୁକ୍ତିସମର୍ଥନକୁ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଏ।
2. ଗଣିତ ଓ ତାର୍କିକ ନିୟମର ସ୍ୱରୂପ ବୁଝିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ।
3. ଅନୁଭବର ତଥ୍ୟକୁ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ ଭାବେ ବିଶ୍ଳେଷଣ କରିବାକୁ ସାହାଯ୍ୟ କରେ।
4. ନିଶ୍ଚିତତା ଓ ଜ୍ଞାନର ଆଧାର ସମ୍ପର୍କରେ ଗଭୀର ଦାର୍ଶନିକ ଚିନ୍ତନକୁ ପ୍ରୋତ୍ସାହିତ କରେ।

10.6 ଯୁକ୍ତିବାଦର ସମାଲୋଚନା

1. କେବଳ ଯୁକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ବାସ୍ତବ ଜଗତର ସମସ୍ତ ତଥ୍ୟ ଜାଣିହେବ କି ନାହିଁ, ଏହା ଏକ ପ୍ରଶ୍ନ।
2. ଭୁଲ୍ ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ଧାରଣା ଉପରେ ଆଧାରିତ ଯୁକ୍ତି ଭୁଲ୍ ନିଷ୍କର୍ଷ ଦେଇପାରେ।
3. ଅନୁଭବ ଓ ପର୍ଯ୍ୟବେକ୍ଷଣକୁ ଅବହେଳା କଲେ ପ୍ରକୃତ ଜଗତ ବିଷୟରେ ଜ୍ଞାନ ଅସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇପାରେ।
4. ଜନ୍ମଜାତ ଧାରଣାର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଓ ସ୍ୱରୂପ ବିଷୟରେ ଦାର୍ଶନିକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମତଭେଦ ରହିଛି।

11. ଅନୁଭବବାଦ ଓ ଯୁକ୍ତିବାଦ ମଧ୍ୟରେ ପାର୍ଥକ୍ୟ

ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ: ଅନୁଭବବାଦ ଓ ଯୁକ୍ତିବାଦକୁ ଏପରି ଭାବେ ବୁଝିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ ଯେ ଗୋଟିଏ ଅନୁଭବକୁ ଏବଂ ଅନ୍ୟଟି ଯୁକ୍ତିକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅସ୍ୱୀକାର କରେ। ଉଭୟ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ ଅନୁଭବ ଓ ଯୁକ୍ତିର ଭୂମିକାକୁ ସ୍ୱୀକାର କରିପାରନ୍ତି; ପାର୍ଥକ୍ୟ ହେଉଛି କେଉଁ ଉତ୍ସକୁ ଜ୍ଞାନରେ ଅଧିକ ମୌଳିକ ସ୍ଥାନ ଦିଆଯାଏ।

12. ସନ୍ଦେହବାଦ, ଅନୁଭବବାଦ ଓ ଯୁକ୍ତିବାଦର ତୁଳନା

ସନ୍ଦେହବାଦ ମୁଖ୍ୟତଃ ଜ୍ଞାନର ସମ୍ଭାବନା ଓ ଯୁକ୍ତିସମର୍ଥନକୁ ପ୍ରଶ୍ନ କରେ। ଅନୁଭବବାଦ ଓ ଯୁକ୍ତିବାଦ ଜ୍ଞାନର ଉତ୍ସ ସମ୍ପର୍କରେ ଭିନ୍ନ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଅନ୍ତି। ଏହି ତିନୋଟି ମତବାଦକୁ ତୁଳନା କଲେ ଜ୍ଞାନ କ’ଣ, ତାହାର ଆଧାର କ’ଣ ଏବଂ ତାହାର ସୀମା କେଉଁଠାରେ—ଏହି ମୌଳିକ ପ୍ରଶ୍ନଗୁଡ଼ିକ ସ୍ପଷ୍ଟ ହୁଏ।

13. ଜ୍ଞାନତତ୍ତ୍ୱରେ ଏହି ମତବାଦଗୁଡ଼ିକର ଗୁରୁତ୍ୱ

ଏହି ତିନୋଟି ମତବାଦ କେବଳ ତତ୍ତ୍ୱଗତ ଆଲୋଚନାରେ ସୀମିତ ନୁହେଁ। ଦୈନନ୍ଦିନ ଜୀବନ, ଶିକ୍ଷା, ଗବେଷଣା, ବିଜ୍ଞାନ ଓ ସମାଜରେ ମଧ୍ୟ ଏଗୁଡ଼ିକର ପ୍ରୟୋଗ ରହିଛି।

ସନ୍ଦେହବାଦର ପ୍ରୟୋଗ

କୌଣସି ଖବର, ସୋସିଆଲ୍ ମିଡିଆ ପୋଷ୍ଟ ବା ଅପ୍ରମାଣିତ ଦାବିକୁ ତୁରନ୍ତ ବିଶ୍ୱାସ ନକରି ସ୍ରୋତ ଓ ପ୍ରମାଣ ଯାଞ୍ଚ କରିବା।

ଅନୁଭବବାଦର ପ୍ରୟୋଗ

ପର୍ଯ୍ୟବେକ୍ଷଣ, ତଥ୍ୟ ସଂଗ୍ରହ, ପରୀକ୍ଷା ଓ ପ୍ରମାଣ ଆଧାରରେ ଏକ ନିଷ୍କର୍ଷରେ ପହଞ୍ଚିବା।

ଯୁକ୍ତିବାଦର ପ୍ରୟୋଗ

କୌଣସି ସମସ୍ୟାର କାରଣ ବିଶ୍ଳେଷଣ କରିବା, ଯୁକ୍ତିର ବୈଧତା ଯାଞ୍ଚ କରିବା ଏବଂ ଉପଲବ୍ଧ ତଥ୍ୟରୁ ଉପଯୁକ୍ତ ନିଷ୍କର୍ଷ ବାହାର କରିବା।

ଏକ ସୁସ୍ଥ ଜ୍ଞାନମୂଳକ ଅଭ୍ୟାସରେ ଏହି ତିନୋଟିର ଉପଯୋଗୀ ଦିଗ ଏକାଠି କାମ କରିପାରେ: ପ୍ରଶ୍ନ କରନ୍ତୁ, ପ୍ରମାଣ ଯାଞ୍ଚ କରନ୍ତୁ ଏବଂ ଯୁକ୍ତିସଙ୍ଗତ ନିଷ୍କର୍ଷ ନିଅନ୍ତୁ।

14. UG, PG, UPSC ଓ OPSC ପରୀକ୍ଷା ପାଇଁ ଅଭ୍ୟାସ ପ୍ରଶ୍ନ

A. ଦୀର୍ଘ ଉତ୍ତରମୂଳକ ପ୍ରଶ୍ନ

1. ବିଶ୍ୱାସ, ମତାମତ ଓ ଜ୍ଞାନର ସଂଜ୍ଞା ଦେଇ ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପାର୍ଥକ୍ୟ ଆଲୋଚନା କରନ୍ତୁ।
2. ଜ୍ଞାନର ପାରମ୍ପରିକ ସଂଜ୍ଞା—Justified True Belief—ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତୁ। ଗେଟିଅର୍ ସମସ୍ୟା କିପରି ଏହି ସଂଜ୍ଞାକୁ ଚାଲେଞ୍ଜ କରେ?
3. ଜ୍ଞାନର ବିଭିନ୍ନ ଉତ୍ସ ବିଶ୍ଳେଷଣ କରନ୍ତୁ।
4. ଭାରତୀୟ ଦର୍ଶନରେ ପ୍ରମାଣର ଧାରଣା ଆଲୋଚନା କରନ୍ତୁ।
5. ସନ୍ଦେହବାଦ କ’ଣ? ଏହାର ପ୍ରକାର, ଗୁରୁତ୍ୱ ଓ ସମାଲୋଚନା ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତୁ।
6. ଜନ୍ ଲକ୍ ଓ ଡେଭିଡ୍ ହ୍ୟୁମ୍‌ଙ୍କ ଅନୁଭବବାଦୀ ଦର୍ଶନ ଆଲୋଚନା କରନ୍ତୁ।
7. ରେନେ ଡେକାର୍ଟଙ୍କ ଯୁକ୍ତିବାଦ ଓ ପଦ୍ଧତିଗତ ସନ୍ଦେହର ସମ୍ପର୍କ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତୁ।
8. ଅନୁଭବବାଦ ଓ ଯୁକ୍ତିବାଦ ମଧ୍ୟରେ ପାର୍ଥକ୍ୟ ଉଦାହରଣ ସହିତ ଆଲୋଚନା କରନ୍ତୁ।
9. ଜ୍ଞାନ ଲାଭରେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଅନୁଭବ ଓ ଯୁକ୍ତିର ଭୂମିକା ତୁଳନା କରନ୍ତୁ।

B. ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଉତ୍ତରମୂଳକ ପ୍ରଶ୍ନ

• Epistemology ର ଓଡ଼ିଆ ଅର୍ଥ କ’ଣ?
• Belief ଓ Knowledge ମଧ୍ୟରେ ଗୋଟିଏ ପାର୍ଥକ୍ୟ ଲେଖନ୍ତୁ।
• Justified True Belief ର ତିନୋଟି ଉପାଦାନ କ’ଣ?
• Gettier Problem କ’ଣ?
• ଜ୍ଞାନର ଦୁଇଟି ଉତ୍ସର ନାମ ଲେଖନ୍ତୁ।
• ଭାରତୀୟ ଦର୍ଶନରେ Pramāṇa କ’ଣ?
• ସନ୍ଦେହବାଦର ଜଣେ ପ୍ରମୁଖ ଦାର୍ଶନିକଙ୍କ ନାମ ଲେଖନ୍ତୁ।
• Tabula Rasa ଧାରଣା କେଉଁ ଦାର୍ଶନିକଙ୍କ ସହିତ ଜଡ଼ିତ?
• ଅନୁଭବବାଦର ଦୁଇଜଣ ପ୍ରମୁଖ ପ୍ରତିନିଧି କିଏ?
• “Cogito, ergo sum” ର ଅର୍ଥ କ’ଣ?

15. ବହୁବିକଳ୍ପୀୟ ପ୍ରଶ୍ନ (MCQs)

ପରୀକ୍ଷା କରନ୍ତୁ ନିଜ ଜ୍ଞାନ

0/8 ଉତ୍ତର

1. Epistemology କେଉଁ ବିଷୟର ଅଧ୍ୟୟନ କରେ?A. ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟB. ଜ୍ଞାନର ସ୍ୱରୂପ ଓ ଉତ୍ସC. କେବଳ ରାଜନୀତିD. କେବଳ ନୀତି

2. Justified True Belief ରେ କେଉଁ ଉପାଦାନ ରହିଛି?A. ବିଶ୍ୱାସ, ସତ୍ୟତା ଓ ଯୁକ୍ତିସମର୍ଥନB. ଭାବନା, ଇଚ୍ଛା ଓ କଳ୍ପନାC. ସ୍ମୃତି, ଅଭ୍ୟାସ ଓ ଭାଷାD. ମତାମତ, ରୁଚି ଓ ଆଶା

3. Tabula Rasa ଧାରଣା କାହା ସହିତ ଜଡ଼ିତ?A. ଡେକାର୍ଟB. ଜନ୍ ଲକ୍C. ହେଗେଲ୍D. ପିର୍ହୋ

4. ‘Cogito, ergo sum’ କାହାର ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଉକ୍ତି?A. ଡେଭିଡ୍ ହ୍ୟୁମ୍B. ଜର୍ଜ ବର୍କଲିC. ରେନେ ଡେକାର୍ଟD. ଜନ୍ ଲକ୍

5. ଅନୁଭବବାଦ କେଉଁ ଉତ୍ସକୁ ବିଶେଷ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଏ?A. ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଅନୁଭବB. କେବଳ କଳ୍ପନାC. କେବଳ ପରମ୍ପରାD. କେବଳ ଅଧିକାର

6. ଜ୍ଞାନର ଭାରତୀୟ ଧାରଣାରେ Pramāṇa କ’ଣ?A. ଏକ ନୀତିଗତ ନିୟମB. ଯଥାର୍ଥ ଜ୍ଞାନ ଲାଭର ଉପାୟC. ଏକ ରାଜନୈତିକ ସିଦ୍ଧାନ୍ତD. କେବଳ ଧାର୍ମିକ ଆଚାର

7. ସନ୍ଦେହବାଦର ମୁଖ୍ୟ ଚିନ୍ତା କ’ଣ?A. ସମସ୍ତ ମତ ସମାନB. ଜ୍ଞାନର ସମ୍ଭାବନା ଓ ଯୁକ୍ତିସମର୍ଥନକୁ ପ୍ରଶ୍ନ କରିବାC. କେବଳ ଗଣିତ ଶିଖିବାD. ସମସ୍ତ ଅନୁଭବକୁ ସ୍ୱୀକାର କରିବା

8. କାରଣତା ବିଷୟରେ ସନ୍ଦେହାତ୍ମକ ବିଶ୍ଳେଷଣ ପାଇଁ କିଏ ପ୍ରସିଦ୍ଧ?A. ଡେଭିଡ୍ ହ୍ୟୁମ୍B. ଥେଲିସ୍C. ଆରିଷ୍ଟଟଲ୍D. ସୋକ୍ରାଟିସ୍

ଉତ୍ତର ଯାଞ୍ଚ କରନ୍ତୁ

16. ଉପସଂହାର (Conclusion)

ଜ୍ଞାନତତ୍ତ୍ୱ ଆମକୁ କେବଳ ତଥ୍ୟ ସଂଗ୍ରହ କରିବା ଶିଖାଏ ନାହିଁ; ବରଂ ଆମେ ଯାହା ଜାଣୁ ବୋଲି ଭାବୁଛୁ, ତାହାର ଆଧାରକୁ ମଧ୍ୟ ପରୀକ୍ଷା କରିବାକୁ ଶିଖାଏ।

ବିଶ୍ୱାସ ହେଉଛି କୌଣସି କଥାକୁ ସତ୍ୟ ବୋଲି ଗ୍ରହଣ କରିବା, ମତାମତ ହେଉଛି ଏକ ବିଷୟ ସମ୍ପର୍କରେ ବିଚାର ବା ମୂଲ୍ୟାୟନ, ଏବଂ ଜ୍ଞାନ ସତ୍ୟତା ଓ ଉପଯୁକ୍ତ ଜ୍ଞାନମୂଳକ ଆଧାର ସହିତ ଜଡ଼ିତ। ଜ୍ଞାନର ଉତ୍ସ ଭାବେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଅନୁଭବ, ଯୁକ୍ତି, ସ୍ମୃତି, ଅନ୍ତର୍ଦର୍ଶନ, ସାକ୍ଷ୍ୟ ଓ ଅନୁମାନ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ।

ସନ୍ଦେହବାଦ ଜ୍ଞାନର ସୀମା ଓ ଯୁକ୍ତିସମର୍ଥନକୁ ପ୍ରଶ୍ନ କରେ, ଅନୁଭବବାଦ ଅନୁଭବର ମୌଳିକ ଭୂମିକାକୁ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଏ ଏବଂ ଯୁକ୍ତିବାଦ ଯୁକ୍ତି ଓ ବୁଦ୍ଧିର ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଭୂମିକାକୁ ଆଲୋକିତ କରେ। ଏହି ମତବାଦଗୁଡ଼ିକର ଅଧ୍ୟୟନ ଦ୍ୱାରା ଛାତ୍ରଛାତ୍ରୀମାନେ ତଥ୍ୟ, ମତ ଓ ପ୍ରମାଣ ମଧ୍ୟରେ ପାର୍ଥକ୍ୟ ବୁଝିବା ସହିତ ସମାଲୋଚନାତ୍ମକ ଚିନ୍ତନର ଦକ୍ଷତା ବିକଶିତ କରିପାରିବେ।