Introduction to Metaphysical Doctrines: Monism, Dualism, Pluralism, Realism and Idealism

ବିଷୟ: Philosophy — Metaphysics ଉପଯୋଗୀତା: UG, PG, UPSC, OPSC ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପ୍ରତିଯୋଗିତାମୂଳକ ପରୀକ୍ଷା ପ୍ରମୁଖ ଆଲୋଚ୍ୟ ବିଷୟ: Monism, Dualism, Pluralism, Realism ଓ Idealism

1. ପ୍ରସ୍ତାବନା (Introduction)

ଦର୍ଶନଶାସ୍ତ୍ର ମଣିଷ, ଜଗତ, ଚେତନା, ପଦାର୍ଥ, ଈଶ୍ୱର ଏବଂ ଅସ୍ତିତ୍ୱର ମୌଳିକ ସ୍ୱରୂପ ସମ୍ପର୍କରେ ଗଭୀର ଅନୁସନ୍ଧାନ କରେ। ଏହି ଅନୁସନ୍ଧାନର ଏକ ପ୍ରମୁଖ ଶାଖା ହେଉଛି ତତ୍ତ୍ୱମୀମାଂସା (Metaphysics)। ଏହାର ମୁଖ୍ୟ ପ୍ରଶ୍ନ ହେଉଛି—ଏହି ଜଗତର ମୂଳ ସ୍ୱରୂପ କ’ଣ? ଅସ୍ତିତ୍ୱର ମୂଳରେ ଗୋଟିଏ ତତ୍ତ୍ୱ ଅଛି, ଦୁଇଟି ତତ୍ତ୍ୱ ଅଛି, ନା ଅନେକ ସ୍ୱାଧୀନ ତତ୍ତ୍ୱ ଅଛି? ଆମେ ଯେଉଁ ଜଗତକୁ ଦେଖୁଛୁ, ତାହା ଆମ ମନରୁ ସ୍ୱାଧୀନ ଭାବେ ରହିଛି କି, ନା ମନ ବା ଚେତନା ହିଁ ବାସ୍ତବତାର ମୂଳ?

ଏହି ପ୍ରଶ୍ନଗୁଡ଼ିକର ଉତ୍ତର ଦେବା ପାଇଁ ଦାର୍ଶନିକମାନେ ବିଭିନ୍ନ ତତ୍ତ୍ୱମୀମାଂସାତ୍ମକ ମତବାଦ ଗଠନ କରିଛନ୍ତି। ସେଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରେ ପାଞ୍ଚଟି ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ମତବାଦ ହେଲା:

1. Monism — ଏକତତ୍ତ୍ୱବାଦ
2. Dualism — ଦ୍ୱୈତବାଦ
3. Pluralism — ବହୁତତ୍ତ୍ୱବାଦ
4. Realism — ବାସ୍ତବବାଦ
5. Idealism — ଭାବବାଦ

ଏହି ମତବାଦଗୁଡ଼ିକ ପରସ୍ପର ସମ୍ପର୍କିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ସମାନ ନୁହେଁ। ପ୍ରଥମ ତିନୋଟି ମୁଖ୍ୟତଃ ଅସ୍ତିତ୍ୱର ମୌଳିକ ତତ୍ତ୍ୱ କେତୋଟି, ସେହି ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତର ଦିଅନ୍ତି। Realism ଓ Idealism ମୁଖ୍ୟତଃ ବାସ୍ତବତାର ସ୍ୱରୂପ ଏବଂ ମନ ବା ଚେତନା ସହିତ ତାହାର ସମ୍ପର୍କକୁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତି।

2. ତତ୍ତ୍ୱମୀମାଂସାତ୍ମକ ମତବାଦର ଅର୍ଥ ଓ ଗୁରୁତ୍ୱ

Metaphysical doctrines ହେଉଛି ଏପରି ଦାର୍ଶନିକ ସିଦ୍ଧାନ୍ତ, ଯେଉଁମାନେ ଅସ୍ତିତ୍ୱ, ଜଗତ, ପଦାର୍ଥ, ମନ, ଚେତନା ଓ ବାସ୍ତବତାର ମୌଳିକ ଗଠନ ସମ୍ପର୍କରେ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ ମତ ପ୍ରକାଶ କରନ୍ତି।

ଏହି ମତବାଦଗୁଡ଼ିକ ଆମକୁ ନିମ୍ନଲିଖିତ ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତର ଖୋଜିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରନ୍ତି:

• ଜଗତର ମୂଳ ଉପାଦାନ କ’ଣ?
• ମନ ଓ ଶରୀର ଏକ ନା ଭିନ୍ନ?
• ଆମ ଚେତନାଠାରୁ ସ୍ୱାଧୀନ ଭାବେ ବାହ୍ୟ ଜଗତ ଅଛି କି?
• ବସ୍ତୁର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ମନ ଉପରେ ନିର୍ଭରଶୀଳ କି?
• ବିଭିନ୍ନ ବସ୍ତୁର ପଛରେ ଗୋଟିଏ ମୌଳିକ ତତ୍ତ୍ୱ ରହିଛି କି?
• ବାସ୍ତବତାକୁ କେବଳ ପଦାର୍ଥ ଦ୍ୱାରା ବୁଝିହେବ, ନା ଚେତନା ବା ଭାବ ମଧ୍ୟ ମୌଳିକ?

ପରୀକ୍ଷା ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଏହି ମତବାଦଗୁଡ଼ିକର ସଂଜ୍ଞା, ମୁଖ୍ୟ ଯୁକ୍ତି, ପ୍ରମୁଖ ଦାର୍ଶନିକ, ଉଦାହରଣ, ସମାଲୋଚନା ଓ ପରସ୍ପର ତୁଳନା ବୁଝିବା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଜରୁରୀ।

3. ଏକତତ୍ତ୍ୱବାଦ (Monism)

happiness.com

3.1 ସଂଜ୍ଞା (Definition)

ଏକତତ୍ତ୍ୱବାଦ ହେଉଛି ସେହି ତତ୍ତ୍ୱମୀମାଂସାତ୍ମକ ମତ, ଯାହା ଅନୁସାରେ ସମସ୍ତ ବାସ୍ତବତାର ମୂଳରେ ଗୋଟିଏ ମୌଳିକ ତତ୍ତ୍ୱ ବା ସତ୍ତା ରହିଛି।

ଇଂରାଜୀରେ ଏହାକୁ Monism କୁହାଯାଏ। ଏହି ଶବ୍ଦଟି ଗ୍ରୀକ୍ ଶବ୍ଦ monos ରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ଯାହାର ଅର୍ଥ ହେଉଛି ‘ଗୋଟିଏ’ ବା ‘ଏକ’।

ଏକତତ୍ତ୍ୱବାଦୀମାନେ ମନେ କରନ୍ତି ଯେ ଜଗତରେ ଆମେ ଅନେକ ପ୍ରକାରର ବସ୍ତୁ, ଜୀବ ଓ ଘଟଣା ଦେଖୁଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସେଗୁଡ଼ିକର ମୌଳିକ ଆଧାର ଏକ ହୋଇପାରେ। ତେବେ ସମସ୍ତ ଏକତତ୍ତ୍ୱବାଦୀ ସେହି ଏକ ମୌଳିକ ତତ୍ତ୍ୱର ସ୍ୱରୂପ ବିଷୟରେ ଏକମତ ନୁହନ୍ତି।

OpenStax

+1

3.2 ଏକତତ୍ତ୍ୱବାଦର ପ୍ରମୁଖ ପ୍ରକାର

କ. ଜଡ଼ବାଦୀ ଏକତତ୍ତ୍ୱବାଦ (Materialistic Monism)

ଏହି ମତ ଅନୁସାରେ ପଦାର୍ଥ ବା ଭୌତିକ ବାସ୍ତବତା ହେଉଛି ସମସ୍ତ ଅସ୍ତିତ୍ୱର ମୂଳ ଆଧାର। ମନ, ଚେତନା ଓ ମାନସିକ ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ ଭୌତିକ ପ୍ରକ୍ରିୟା ସହିତ ଜଡ଼ିତ ଭାବରେ ବୁଝାଯାଏ।

ଉଦାହରଣ: ଜଡ଼ବାଦୀ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣରୁ ମଣିଷର ଚିନ୍ତା, ସ୍ମୃତି ଓ ଅନୁଭୂତିକୁ ମସ୍ତିଷ୍କ ଏବଂ ଶରୀରର ଭୌତିକ ପ୍ରକ୍ରିୟା ସହିତ ସମ୍ପର୍କିତ କରି ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଏ।

ଚାର୍ବାକ ଦର୍ଶନ ଭାରତୀୟ ଜଡ଼ବାଦର ଏକ ପ୍ରମୁଖ ଉଦାହରଣ।

ଖ. ଭାବବାଦୀ ବା ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଏକତତ୍ତ୍ୱବାଦ (Idealistic or Spiritualistic Monism)

ଏହି ମତ ଅନୁସାରେ ମନ, ଚେତନା, ଭାବ ବା ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ସତ୍ତାକୁ ବାସ୍ତବତାର ମୌଳିକ ଆଧାର ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ। ଭୌତିକ ଜଗତର ସ୍ୱରୂପକୁ ମଧ୍ୟ ଚେତନା ବା ଭାବ ସହିତ ସମ୍ପର୍କିତ କରି ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଏ।

ଉଦାହରଣ: ହେଗେଲଙ୍କ ପରମ ଭାବବାଦ (Absolute Idealism) ଏପରି ଏକ ଦାର୍ଶନିକ ପରମ୍ପରାର ଉଦାହରଣ, ଯେଉଁଥିରେ ବାସ୍ତବତାକୁ ଏକ ସମଗ୍ର ଯୁକ୍ତିସଂଗତ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଭାବେ ବୁଝାଯାଏ।

ଗ. ନିରପେକ୍ଷ ଏକତତ୍ତ୍ୱବାଦ (Absolute Monism)

ଏହି ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ ଅନୁସାରେ ପରମ ବାସ୍ତବତା ହେଉଛି ଏକ ଓ ଅଖଣ୍ଡ। ଆମେ ଦେଖୁଥିବା ବିବିଧତାକୁ ସେହି ଏକ ବାସ୍ତବତାର ବିଭିନ୍ନ ରୂପ ବା ପ୍ରକାଶ ଭାବେ ବୁଝାଯାଇପାରେ।

ଭାରତୀୟ ଦର୍ଶନରେ ଅଦ୍ୱୈତ ବେଦାନ୍ତର ବ୍ରହ୍ମ-ସମ୍ପର୍କୀୟ ମତ ଏହା ସହିତ ତୁଳନୀୟ। ତଥାପି ଅଦ୍ୱୈତ ବେଦାନ୍ତର ନିଜସ୍ୱ ଧାର୍ମିକ, ଜ୍ଞାନତାତ୍ତ୍ୱିକ ଓ ମୁକ୍ତି-ସମ୍ପର୍କୀୟ ପରିପ୍ରେକ୍ଷ୍ୟ ରହିଛି; ତେଣୁ ଏହାକୁ ପାଶ୍ଚାତ୍ୟ ଏକତତ୍ତ୍ୱବାଦ ସହିତ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସମାନ କରିବା ଠିକ୍ ନୁହେଁ।

3.3 ପ୍ରମୁଖ ଦାର୍ଶନିକ

• ଥେଲିସ୍ (Thales): ଜଳକୁ ଜଗତର ମୌଳିକ ତତ୍ତ୍ୱ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ।
• ଆନାକ୍ସିମାଣ୍ଡର (Anaximander): ଅସୀମ ବା ଅନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ମୂଳ ତତ୍ତ୍ୱ (Apeiron) ର ପ୍ରସ୍ତାବ ଦେଇଥିଲେ।
• ଆନାକ୍ସିମେନିଜ୍ (Anaximenes): ବାୟୁକୁ ମୌଳିକ ତତ୍ତ୍ୱ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ।
• ବାରୁଖ ସ୍ପିନୋଜା (Baruch Spinoza): ଏକ ମୌଳିକ ଦ୍ରବ୍ୟ ବା ସବ୍‌ଷ୍ଟାନ୍ସର ତତ୍ତ୍ୱ ଦେଇଥିଲେ। ତାଙ୍କ ଦର୍ଶନରେ ଈଶ୍ୱର ଓ ପ୍ରକୃତିର ସମ୍ପର୍କ କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ଗୁରୁତ୍ୱ ରଖେ। OpenStax+1

3.4 ଏକତତ୍ତ୍ୱବାଦର ଗୁଣ

1. ଏହା ଜଗତର ବିଭିନ୍ନତା ମଧ୍ୟରେ ଏକତା ଖୋଜେ।
2. ସମସ୍ତ ଅସ୍ତିତ୍ୱକୁ ଏକ ମୌଳିକ ଆଧାରରେ ବୁଝିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରେ।
3. ଜଗତର ସମଗ୍ରତା ଓ ପରସ୍ପର ସମ୍ପର୍କକୁ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଏ।
4. ଏହା ଏକ ସମନ୍ୱିତ ବିଶ୍ୱଦୃଷ୍ଟି ଗଠନରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ।

3.5 ଏକତତ୍ତ୍ୱବାଦର ସମାଲୋଚନା

1. ଗୋଟିଏ ମୌଳିକ ତତ୍ତ୍ୱରୁ ସମସ୍ତ ବିବିଧତା କିପରି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ତାହା ବୁଝାଇବା କଷ୍ଟକର ହୋଇପାରେ।
2. ଜଡ଼ବାଦୀ ଏକତତ୍ତ୍ୱବାଦ ପାଇଁ ଚେତନା ଓ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଅନୁଭୂତିର ସ୍ୱରୂପ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବା ଏକ ଚାଲେଞ୍ଜ।
3. ଭାବବାଦୀ ଏକତତ୍ତ୍ୱବାଦ ପାଇଁ ଭୌତିକ ଜଗତର ସ୍ୱାଧୀନତା ଓ ନିୟମିତତା ବୁଝାଇବା ଏକ ସମସ୍ୟା ହୋଇପାରେ।

ଏହି ସମାଲୋଚନାଗୁଡ଼ିକ ସମସ୍ତ ଏକତତ୍ତ୍ୱବାଦୀ ମତ ପାଇଁ ସମାନ ଭାବେ ପ୍ରଯୋଜ୍ୟ ନୁହେଁ; ଏହା ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ମତର ଯୁକ୍ତି ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ।

4. ଦ୍ୱୈତବାଦ (Dualism)

nelfuturo.com

4.1 ସଂଜ୍ଞା (Definition)

ଦ୍ୱୈତବାଦ ହେଉଛି ସେହି ମତ, ଯାହା ଅନୁସାରେ ବାସ୍ତବତାକୁ ବୁଝିବା ପାଇଁ ଦୁଇଟି ମୌଳିକ ଓ ଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ତତ୍ତ୍ୱ ବା ସତ୍ତାକୁ ସ୍ୱୀକାର କରାଯାଏ।

ଏହାର ଇଂରାଜୀ ନାମ Dualism। ଏହା ଲାଟିନ୍ ଶବ୍ଦ duo ସହିତ ସମ୍ପର୍କିତ, ଯାହାର ଅର୍ଥ ‘ଦୁଇ’।

ମନ ଓ ଶରୀରର ସମ୍ପର୍କ ଦ୍ୱୈତବାଦର ଏକ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଉଦାହରଣ। ଏହି ମତରେ ମାନସିକ ଓ ଭୌତିକ ସତ୍ତାକୁ ମୌଳିକ ଭାବରେ ଭିନ୍ନ ବୋଲି ବୁଝାଯାଏ।

Stanford Encyclopedia of Philosophy

+1

4.2 ମନ-ଶରୀର ଦ୍ୱୈତବାଦ (Mind-Body Dualism)

ମଣିଷର ଶରୀର ଭୌତିକ ଗୁଣ ଧାରଣ କରେ—ଯେପରିକି ଆକାର, ଓଜନ, ସ୍ଥାନ ଓ ଗତି। ଅନ୍ୟପଟେ ମନ ସହିତ ଚିନ୍ତା, ଇଚ୍ଛା, ସ୍ମୃତି, ଅନୁଭୂତି ଓ ଚେତନା ଜଡ଼ିତ।

ଦ୍ୱୈତବାଦୀମାନେ ପ୍ରଶ୍ନ କରନ୍ତି: ଏହି ଦୁଇ ପ୍ରକାରର ଗୁଣ କ’ଣ ଏକେ ପ୍ରକାରର ବାସ୍ତବତାରୁ ଆସିଛି, ନା ଏଗୁଡ଼ିକ ମୌଳିକ ଭାବରେ ଭିନ୍ନ?

ଉଦାହରଣ: ଆପଣ ଗୋଟିଏ ଗରମ ବସ୍ତୁକୁ ଛୁଇଁଲେ ଆପଣଙ୍କ ଶରୀରରେ ଭୌତିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ଘଟେ ଏବଂ ଆପଣ ଗରମ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି। ଶରୀରର ଭୌତିକ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଓ ଗରମ ଅନୁଭବର ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ସ୍ୱରୂପ ମଧ୍ୟରେ ସମ୍ପର୍କ କିପରି ଗଠିତ ହୁଏ, ତାହା ଦ୍ୱୈତବାଦୀ ଆଲୋଚନାର ଏକ ପ୍ରମୁଖ ପ୍ରଶ୍ନ।

4.3 ଦ୍ୱୈତବାଦର ପ୍ରମୁଖ ପ୍ରକାର

କ. ଦ୍ରବ୍ୟ ଦ୍ୱୈତବାଦ (Substance Dualism)

ଏହି ମତ ଅନୁସାରେ ମନ ଓ ଶରୀର ଦୁଇଟି ଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ଦ୍ରବ୍ୟ ବା ସତ୍ତା।

ପ୍ରମୁଖ ଦାର୍ଶନିକ: ରେନେ ଡେକାର୍ଟ (René Descartes)

ଡେକାର୍ଟ ମନକୁ ଚିନ୍ତନଶୀଳ ସତ୍ତା (thinking substance) ଏବଂ ଶରୀରକୁ ବିସ୍ତାରଶୀଳ ଭୌତିକ ସତ୍ତା (extended substance) ଭାବେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଥିଲେ।

ତାଙ୍କ ଦର୍ଶନରେ ମନର ମୁଖ୍ୟ ଲକ୍ଷଣ ହେଉଛି ଚିନ୍ତନ, ଯେତେବେଳେ ଭୌତିକ ଶରୀରର ମୁଖ୍ୟ ଲକ୍ଷଣ ହେଉଛି ସ୍ଥାନ ଦଖଲ କରିବା ଓ ବିସ୍ତାର ଧାରଣ କରିବା।

ଖ. ଗୁଣ ଦ୍ୱୈତବାଦ (Property Dualism)

ଏହି ମତ ଅନୁସାରେ ମାନସିକ ଗୁଣ ଓ ଭୌତିକ ଗୁଣ ମୌଳିକ ଭାବରେ ଭିନ୍ନ ହୋଇପାରନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ଏଥିରୁ ଅବଶ୍ୟ ଏହା ପ୍ରମାଣିତ ହୁଏ ନାହିଁ ଯେ ମନ ଓ ଶରୀର ଦୁଇଟି ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଦ୍ରବ୍ୟ।

ଏହି ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ ମାନସିକ ଅନୁଭୂତିର ବିଶେଷ ସ୍ୱରୂପକୁ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଏ।

4.4 ଦ୍ୱୈତବାଦର ମୁଖ୍ୟ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ

1. ଏହା ଦୁଇଟି ମୌଳିକ ପ୍ରକାରର ସତ୍ତା ବା ତତ୍ତ୍ୱକୁ ସ୍ୱୀକାର କରେ।
2. ମାନସିକ ଓ ଭୌତିକ ଘଟଣା ମଧ୍ୟରେ ପାର୍ଥକ୍ୟ ଉପରେ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଏ।
3. ଚେତନା, ଇଚ୍ଛା ଓ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଅନୁଭୂତିର ସ୍ୱତନ୍ତ୍ରତାକୁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରେ।
4. ମନ-ଶରୀର ସମ୍ପର୍କକୁ ଏକ ମୌଳିକ ଦାର୍ଶନିକ ସମସ୍ୟା ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରେ।

4.5 ଦ୍ୱୈତବାଦର ଗୁଣ

• ଏହା ଚେତନା ଓ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଅନୁଭୂତିକୁ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଏ।
• ମାନସିକ ଘଟଣାକୁ କେବଳ ବାହ୍ୟ ଆଚରଣରେ ସୀମିତ ନକରି ସେଗୁଡ଼ିକର ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ସ୍ୱରୂପ ଉପରେ ଆଲୋଚନା କରେ।
• ମନ ଓ ଶରୀରର ଭିନ୍ନ ଲକ୍ଷଣଗୁଡ଼ିକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ କରେ।

4.6 ଦ୍ୱୈତବାଦର ସମାଲୋଚନା

ପ୍ରଥମତଃ, ମନ-ଶରୀର ପାରସ୍ପରିକ କ୍ରିୟାର ସମସ୍ୟା: ଯଦି ମନ ଓ ଶରୀର ମୌଳିକ ଭାବରେ ଭିନ୍ନ, ତେବେ ମାନସିକ ଇଚ୍ଛା ଶରୀରର ଗତିକୁ କିପରି ପ୍ରଭାବିତ କରେ?

ଦ୍ୱିତୀୟତଃ, ମସ୍ତିଷ୍କ ଓ ଚେତନାର ସମ୍ପର୍କ: ମସ୍ତିଷ୍କର ଅବସ୍ଥା ଓ ମାନସିକ ଅନୁଭୂତି ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ସମ୍ପର୍କକୁ ଦ୍ୱୈତବାଦ କିପରି ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରେ, ତାହା ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଚାଲେଞ୍ଜ।

ତୃତୀୟତଃ, ଦୁଇଟି ମୌଳିକ ତତ୍ତ୍ୱର ସମ୍ପର୍କ: ଯଦି ଏହି ତତ୍ତ୍ୱଗୁଡ଼ିକ ସ୍ୱାଧୀନ, ତେବେ ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏକତା ଓ ସମ୍ପର୍କ କିପରି ସମ୍ଭବ?

ଏହି କାରଣରୁ ଅନେକ ଦାର୍ଶନିକ ମନ-ଶରୀର ସମସ୍ୟାର ବିକଳ୍ପ ସମାଧାନ ଖୋଜିଛନ୍ତି।

Stanford Encyclopedia of Philosophy

+1

5. ବହୁତତ୍ତ୍ୱବାଦ (Pluralism)

carnegiescience.edu

5.1 ସଂଜ୍ଞା (Definition)

ବହୁତତ୍ତ୍ୱବାଦ ହେଉଛି ସେହି ମତ, ଯାହା ଅନୁସାରେ ବାସ୍ତବତାକୁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବା ପାଇଁ ଗୋଟିଏ ବା ଦୁଇଟି ନୁହେଁ, ବରଂ ଅନେକ ମୌଳିକ ସତ୍ତା ବା ତତ୍ତ୍ୱକୁ ସ୍ୱୀକାର କରାଯାଏ।

ଏହାର ଇଂରାଜୀ ନାମ Pluralism। ଏହି ମତ ଅନୁସାରେ ଜଗତର ବିବିଧତାକୁ ଗୋଟିଏ ମୌଳିକ ତତ୍ତ୍ୱରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ସୀମିତ କରିବା ଯଥେଷ୍ଟ ନ ହୋଇପାରେ।

ଏଠାରେ ମନେ ରଖିବା ଉଚିତ ଯେ ବହୁତତ୍ତ୍ୱବାଦ ସବୁବେଳେ ଅନେକ ପ୍ରକାରର ତତ୍ତ୍ୱକୁ ସ୍ୱୀକାର କରେ ନାହିଁ; କେତେକ ମତ ଅନେକ ସ୍ୱାଧୀନ ମୌଳିକ ସତ୍ତାକୁ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି। ଏହାର ସଠିକ୍ ଅର୍ଥ ସମ୍ପୃକ୍ତ ଦାର୍ଶନିକଙ୍କ ତତ୍ତ୍ୱ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ।

Plato

+1

5.2 ବହୁତତ୍ତ୍ୱବାଦର ଉଦାହରଣ

ଆମ ଚାରିପାଖରେ ମଣିଷ, ପଶୁ, ଗଛ, ପଥର, ଜଳ, ବାୟୁ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବସ୍ତୁ ଅଛି। ଏଗୁଡ଼ିକର ଗୁଣ, କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ସ୍ୱରୂପ ପରସ୍ପରଠାରୁ ଭିନ୍ନ।

ବହୁତତ୍ତ୍ୱବାଦୀ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ ଏହି ବିବିଧତାକୁ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଏ ଏବଂ ବାସ୍ତବତାର ସମସ୍ତ ପାର୍ଥକ୍ୟକୁ ଏକ ତତ୍ତ୍ୱରେ ହ୍ରାସ କରିବା ପ୍ରତି ସତର୍କ ରହେ।

ଏହା କେବଳ ଦୃଶ୍ୟମାନ ବସ୍ତୁର ସଂଖ୍ୟା ଉପରେ ଆଧାରିତ ନୁହେଁ; ପ୍ରକୃତ ପ୍ରଶ୍ନ ହେଉଛି—ବାସ୍ତବତାର ମୌଳିକ ଆଧାର କେତେ ପ୍ରକାରର?

5.3 ପ୍ରମୁଖ ଦାର୍ଶନିକ

କ. ଡେମୋକ୍ରିଟସ୍ (Democritus)

ପ୍ରାଚୀନ ଗ୍ରୀକ୍ ପରମାଣୁବାଦ ଅନୁସାରେ ଜଗତର ବିଭିନ୍ନ ବସ୍ତୁ ଅତି କ୍ଷୁଦ୍ର ଅବିଭାଜ୍ୟ ପରମାଣୁ ଏବଂ ଶୂନ୍ୟସ୍ଥାନ ସହିତ ସମ୍ପର୍କିତ। ଏହି ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ ବହୁ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଉପାଦାନର ଭୂମିକାକୁ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଏ।

ଖ. ଏମ୍ପେଡୋକ୍ଲିଜ୍ (Empedocles)

ଏମ୍ପେଡୋକ୍ଲିଜ୍ ଚାରିଟି ମୌଳିକ ‘ମୂଳ’—ମାଟି, ଜଳ, ବାୟୁ ଓ ଅଗ୍ନି—ଦ୍ୱାରା ଜଗତର ବିଭିନ୍ନତାକୁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଥିଲେ। ସେ ଏହି ଉପାଦାନଗୁଡ଼ିକର ମିଶ୍ରଣ ଓ ବିଚ୍ଛେଦରେ ପରିବର୍ତ୍ତନର ଭୂମିକାକୁ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦେଇଥିଲେ।

ଗ. ଗଟ୍‌ଫ୍ରିଡ୍ ୱିଲହେଲ୍ମ ଲାଇବ୍‌ନିଜ୍ (G. W. Leibniz)

ଲାଇବ୍‌ନିଜ୍ ତାଙ୍କ Monadology ରେ ଅନେକ ମୌଳିକ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଏକକ ବା Monads ର ଧାରଣା ଉପସ୍ଥାପନ କରିଥିଲେ। ତାଙ୍କ ମତରେ ମୋନାଡ୍‌ଗୁଡ଼ିକ ସାଧାରଣ ଭୌତିକ ପରମାଣୁ ପରି ନୁହେଁ; ସେଗୁଡ଼ିକ ମୌଳିକ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ସତ୍ତା।

ଏହା ଆଧୁନିକ ପାଶ୍ଚାତ୍ୟ ଦର୍ଶନରେ ବହୁତତ୍ତ୍ୱବାଦର ଏକ ପ୍ରମୁଖ ଉଦାହରଣ।

UOC SDE

+1

5.4 ବହୁତତ୍ତ୍ୱବାଦର ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ

1. ଏହା ବାସ୍ତବତାର ବିବିଧତାକୁ ସ୍ୱୀକାର କରେ।
2. ସମସ୍ତ ଅସ୍ତିତ୍ୱକୁ ଗୋଟିଏ ମୌଳିକ ତତ୍ତ୍ୱରେ ସୀମିତ କରିବାକୁ ଅନିବାର୍ଯ୍ୟ ମନେ କରେ ନାହିଁ।
3. ବିଭିନ୍ନ ସତ୍ତାର ସ୍ୱତନ୍ତ୍ରତା ଓ ବିଶେଷତାକୁ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଏ।
4. ଜଗତର ବହୁମୁଖୀ ସ୍ୱରୂପକୁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ।

5.5 ବହୁତତ୍ତ୍ୱବାଦର ଗୁଣ

• ଏହା ଜଗତର ବିବିଧତାକୁ ସହଜରେ ଗ୍ରହଣ କରେ।
• ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ସତ୍ତାର ନିଜସ୍ୱ ଗୁଣ ଓ ଭୂମିକାକୁ ସ୍ୱୀକାର କରେ।
• ଜଟିଳ ବାସ୍ତବତାକୁ ଗୋଟିଏ ସରଳ ସିଦ୍ଧାନ୍ତରେ ହ୍ରାସ କରିବାର ଆଶଙ୍କାକୁ କମାଏ।

5.6 ବହୁତତ୍ତ୍ୱବାଦର ସମାଲୋଚନା

1. ଅନେକ ମୌଳିକ ସତ୍ତା ମଧ୍ୟରେ ଏକତା କିପରି ଗଠିତ ହୁଏ, ତାହା ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବା କଷ୍ଟକର।
2. ଏହି ସତ୍ତାଗୁଡ଼ିକ ପରସ୍ପର ସହିତ କିପରି ସମ୍ପର୍କ ସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି, ତାହାର ବ୍ୟାଖ୍ୟା ଆବଶ୍ୟକ।
3. ଅତ୍ୟଧିକ ବିବିଧତା ଉପରେ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦେଲେ ଜଗତର ସାମଗ୍ରିକ ଏକତାକୁ ବୁଝାଇବା କଷ୍ଟକର ହୋଇପାରେ।

6. ବାସ୍ତବବାଦ (Realism)

fiveable.me

6.1 ସଂଜ୍ଞା (Definition)

ବାସ୍ତବବାଦ ହେଉଛି ସେହି ଦାର୍ଶନିକ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ, ଯାହା ଅନୁସାରେ ବାସ୍ତବତାର ଅସ୍ତିତ୍ୱ କେବଳ ଆମର ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଚିନ୍ତା, ଧାରଣା ବା ଅନୁଭୂତି ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ ନାହିଁ।

ଏହାର ଇଂରାଜୀ ନାମ Realism। ବିଶେଷକରି ବାହ୍ୟ ଜଗତ ସମ୍ପର୍କୀୟ ବାସ୍ତବବାଦ ଅନୁସାରେ, ଆମେ ଯେଉଁ ବସ୍ତୁଗୁଡ଼ିକୁ ଜାଣୁଛୁ, ସେଗୁଡ଼ିକ ଆମର ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଅନୁଭୂତିଠାରୁ ସ୍ୱାଧୀନ ଭାବେ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ରଖିପାରନ୍ତି।

ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ, ଆପଣ ଗୋଟିଏ ଗଛକୁ ଦେଖୁନଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସେହି ଗଛର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ରହିପାରେ। ଗଛଟିକୁ ଦେଖିବା ବା ନଦେଖିବା ହେଉଛି ଆପଣଙ୍କ ଅନୁଭୂତିର ପାର୍ଥକ୍ୟ; କିନ୍ତୁ ବାସ୍ତବବାଦୀଙ୍କ ଅନୁସାରେ ଏଥିରୁ ଗଛର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଅବଶ୍ୟ ନଷ୍ଟ ହୁଏ ନାହିଁ।

ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ: ବାସ୍ତବବାଦର ଅନେକ ରୂପ ରହିଛି। ସମସ୍ତ ବାସ୍ତବବାଦୀ ସମସ୍ତ ପ୍ରକାରର ବସ୍ତୁ, ଧାରଣା ବା ସତ୍ୟ ବିଷୟରେ ଏକମତ ନୁହନ୍ତି।

6.2 ବାସ୍ତବବାଦର ପ୍ରକାର

କ. ସାଧାରଣ ବା ବାହ୍ୟ ଜଗତର ବାସ୍ତବବାଦ (Common-Sense or External-World Realism)

ଏହି ମତ ଅନୁସାରେ ଆମ ଚେତନାଠାରୁ ସ୍ୱାଧୀନ ଭାବରେ ବାହ୍ୟ ଜଗତ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ରଖେ।

ଉଦାହରଣ: ପାହାଡ଼, ନଦୀ, ଗଛ ଓ ପଥର ଆମେ ଦେଖିବା ପୂର୍ବରୁ ମଧ୍ୟ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ରଖିଥାଇପାରନ୍ତି।

ଖ. ନିର୍ବୋଧ ବାସ୍ତବବାଦ (Naïve Realism)

ଏହି ମତର ଏକ ସାଧାରଣ ରୂପ ଅନୁସାରେ ଆମେ ଜଗତକୁ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ କରିବା ସମୟରେ ବସ୍ତୁଗୁଡ଼ିକୁ ସିଧାସଳଖ ଭାବେ ଜାଣୁଥାଉ; ଆମ ଅନୁଭୂତିକୁ କେବଳ ମାନସିକ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ ଭାବେ ବୁଝିବା ଆବଶ୍ୟକ ନୁହେଁ।

ତଥାପି ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଜ୍ଞାନର ସ୍ୱରୂପ ବିଷୟରେ ଦାର୍ଶନିକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମତଭେଦ ରହିଛି।

ଗ. ବୈଜ୍ଞାନିକ ବାସ୍ତବବାଦ (Scientific Realism)

ଏହି ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ ଅନୁସାରେ ସଫଳ ବୈଜ୍ଞାନିକ ସିଦ୍ଧାନ୍ତଗୁଡ଼ିକ କେବଳ ଘଟଣାର ପୂର୍ବାନୁମାନ କରିବାର ଉପକରଣ ନୁହେଁ; ସେଗୁଡ଼ିକ ଜଗତର ବାସ୍ତବ ଗଠନ ବିଷୟରେ ମଧ୍ୟ ଜ୍ଞାନ ଦେଇପାରନ୍ତି।

ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ, ପରମାଣୁ, ଇଲେକ୍ଟ୍ରନ୍ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଭୌତିକ ଏକକ ସମ୍ପର୍କରେ ବୈଜ୍ଞାନିକ ସିଦ୍ଧାନ୍ତଗୁଡ଼ିକ ଆମକୁ ଜଗତର ଗଠନ ବିଷୟରେ ଧାରଣା ଦିଅନ୍ତି।

ଘ. ନିର୍ବିକଳ୍ପ ବା ଅଧିଭୌତିକ ବାସ୍ତବବାଦ (Metaphysical Realism)

ଏହି ବ୍ୟାପକ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ ଅନୁସାରେ ବାସ୍ତବତାର ଗଠନ ଆମେ ତାହାକୁ କିପରି ଚିନ୍ତା କରୁଛୁ ବା ବର୍ଣ୍ଣନା କରୁଛୁ, ସେଥିରୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ହୁଏ ନାହିଁ।

6.3 ପ୍ରମୁଖ ଦାର୍ଶନିକ

• ଆରିଷ୍ଟଟଲ୍ (Aristotle): ବସ୍ତୁ, ଦ୍ରବ୍ୟ ଓ ରୂପର ବାସ୍ତବ ଅସ୍ତିତ୍ୱକୁ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦେଇଥିଲେ।
• ଥମାସ୍ ଆକ୍ୱିନାସ୍ (Thomas Aquinas): ଆରିଷ୍ଟଟଲୀୟ ଦର୍ଶନ ଓ ଖ୍ରୀଷ୍ଟୀୟ ଧର୍ମତତ୍ତ୍ୱକୁ ସମନ୍ୱୟ କରିଥିଲେ।
• ଜି. ଇ. ମୁର୍ (G. E. Moore): ବାହ୍ୟ ଜଗତର ସନ୍ଦେହବାଦୀ ଅସ୍ୱୀକାର ବିରୋଧରେ ସାଧାରଣ ଜ୍ଞାନ ଓ ବାସ୍ତବତାର ପକ୍ଷରେ ଯୁକ୍ତି ଦେଇଥିଲେ।

ଏହି ଦାର୍ଶନିକମାନଙ୍କ ମତ ଏକ ନୁହେଁ; ସେମାନଙ୍କୁ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ବାସ୍ତବବାଦୀ ଚିନ୍ତାଧାରା ସହିତ ସମ୍ପର୍କିତ କରାଯାଏ।

6.4 ବାସ୍ତବବାଦର ମୁଖ୍ୟ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ

1. ବାହ୍ୟ ଜଗତର ସ୍ୱାଧୀନ ଅସ୍ତିତ୍ୱକୁ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଏ।
2. ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଅନୁଭୂତି ଓ ବସ୍ତୁର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ମଧ୍ୟରେ ପାର୍ଥକ୍ୟ କରେ।
3. ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ବାସ୍ତବତାକୁ ବୁଝିବା ସମ୍ଭବ ବୋଲି ମନେ କରେ, ଯଦିଓ ଜ୍ଞାନ ଭୁଲ୍ ହୋଇପାରେ।
4. ବସ୍ତୁର ଅସ୍ତିତ୍ୱକୁ କେବଳ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ମନର ସୃଷ୍ଟି ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରେ ନାହିଁ।

6.5 ବାସ୍ତବବାଦର ଗୁଣ

• ବାହ୍ୟ ଜଗତର ସ୍ଥିରତା ଓ ନିୟମିତତାକୁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ।
• ଜ୍ଞାନର ସତ୍ୟତାକୁ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ମତଠାରୁ ଭିନ୍ନ ଭାବେ ବିଚାର କରିବାର ସୁଯୋଗ ଦିଏ।
• ବିଜ୍ଞାନ, ପର୍ଯ୍ୟବେକ୍ଷଣ ଓ ପ୍ରମାଣର ଗୁରୁତ୍ୱ ସହିତ ସମନ୍ୱିତ ହୋଇପାରେ।

6.6 ବାସ୍ତବବାଦର ସମାଲୋଚନା

1. ଆମେ ବାସ୍ତବ ଜଗତକୁ ସିଧାସଳଖ ଭାବେ ଜାଣୁ କି ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ମାନସିକ ପ୍ରକ୍ରିୟା ମାଧ୍ୟମରେ ଜାଣୁ—ଏହା ଏକ ଦାର୍ଶନିକ ସମସ୍ୟା।
2. ଇନ୍ଦ୍ରିୟଭ୍ରମ, ମରୀଚିକା ଓ ଭୁଲ୍ ଧାରଣା ଦେଖାଏ ଯେ ଆମର ଅନୁଭୂତି ସବୁବେଳେ ବସ୍ତୁର ସ୍ୱରୂପକୁ ଠିକ୍ ଭାବରେ ପ୍ରକାଶ କରେ ନାହିଁ।
3. ବାହ୍ୟ ଜଗତ ସ୍ୱାଧୀନ ଭାବେ ଅଛି ବୋଲି ମାନିଲେ ମଧ୍ୟ ତାହାର ପ୍ରକୃତ ସ୍ୱରୂପକୁ ଜାଣିବାର ସୀମା କ’ଣ, ସେଥିରେ ଆଲୋଚନା ଆବଶ୍ୟକ।

7. ଭାବବାଦ (Idealism)

usesocratic.com

7.1 ସଂଜ୍ଞା (Definition)

ଭାବବାଦ ହେଉଛି ସେହି ଦାର୍ଶନିକ ମତ, ଯାହା ଅନୁସାରେ ମନ, ଚେତନା, ଭାବ ବା ଧାରଣା ବାସ୍ତବତାର ବ୍ୟାଖ୍ୟାରେ ମୌଳିକ ଭୂମିକା ଗ୍ରହଣ କରେ।

ଏହାର ଇଂରାଜୀ ନାମ Idealism। ଏଠାରେ ‘Idea’ ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥ କେବଳ କଳ୍ପନା ବା ମନରେ ଆସୁଥିବା ଏକ ସାଧାରଣ ଭାବନା ନୁହେଁ। ଦର୍ଶନରେ ଏହା ମନ, ଚେତନା, ଧାରଣା ବା ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ବାସ୍ତବତାର ବ୍ୟାପକ ଅର୍ଥରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ।

ଭାବବାଦୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମତଭେଦ ରହିଛି। କେତେକ ଭାବବାଦୀ ମନ ଓ ଅନୁଭୂତିକୁ କେନ୍ଦ୍ର କରନ୍ତି; ଅନ୍ୟମାନେ ଏକ ସାର୍ବଜନୀନ ବା ପରମ ଚେତନାକୁ ବାସ୍ତବତାର ଆଧାର ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି।

7.2 ଭାବବାଦର ମୂଳ ଯୁକ୍ତି

ଭାବବାଦର ଏକ ମୂଳ ପ୍ରଶ୍ନ ହେଉଛି—ଆମେ ଯାହାକୁ ଜଗତ କହୁଛୁ, ତାହାକୁ ଜାଣିବାରେ ମନ ଓ ଚେତନାର ଭୂମିକା କ’ଣ?

ଆମେ ରଙ୍ଗ, ଶବ୍ଦ, ଗନ୍ଧ, ସ୍ପର୍ଶ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଗୁଣକୁ ଅନୁଭବ କରୁ। ଏହି ଅନୁଭୂତିଗୁଡ଼ିକ ମନ ସହିତ ସମ୍ପର୍କିତ। ଭାବବାଦୀ ଦାର୍ଶନିକମାନେ ଏହି ସମ୍ପର୍କକୁ ଆଧାର କରି ବାସ୍ତବତାର ସ୍ୱରୂପ ବିଷୟରେ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ତତ୍ତ୍ୱ ଉପସ୍ଥାପନ କରିଛନ୍ତି।

କିନ୍ତୁ ଏଥିରୁ ଏହା ଅର୍ଥ ହୁଏ ନାହିଁ ଯେ ସମସ୍ତ ଭାବବାଦୀ କହନ୍ତି—“ମୁଁ ଭାବିଲେ ହିଁ ସବୁକିଛି ଅସ୍ତିତ୍ୱ ରଖେ।” ଏହା ଭାବବାଦର ଅତ୍ୟଧିକ ସରଳୀକୃତ ବ୍ୟାଖ୍ୟା ହେବ।

7.3 ଭାବବାଦର ପ୍ରକାର

କ. ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଭାବବାଦ (Subjective Idealism)

ଏହି ମତ ଅନୁସାରେ ଆମେ ଯେଉଁ ଜଗତକୁ ଅନୁଭବ କରୁ, ତାହା ମନ ବା ଅନୁଭୂତି ସହିତ ଗଭୀର ଭାବରେ ସମ୍ପର୍କିତ।

ପ୍ରମୁଖ ଦାର୍ଶନିକ: ଜର୍ଜ ବର୍କଲି (George Berkeley)

ବର୍କଲିଙ୍କ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ମତକୁ ସାଧାରଣତଃ “To be is to be perceived” ବା “ଅସ୍ତିତ୍ୱ ହେଉଛି ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ହେବା” ବୋଲି ସଂକ୍ଷିପ୍ତ କରାଯାଏ। ତାଙ୍କ ଦର୍ଶନରେ ଭୌତିକ ବସ୍ତୁଗୁଡ଼ିକୁ ମନରୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସ୍ୱାଧୀନ ପଦାର୍ଥ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରିବାକୁ ସେ ପ୍ରଶ୍ନ କରିଥିଲେ।

ବର୍କଲିଙ୍କ ମତରେ ବସ୍ତୁଗୁଡ଼ିକ ଅନୁଭୂତିର ବିଷୟ; ସେଗୁଡ଼ିକର ନିରନ୍ତର ଅସ୍ତିତ୍ୱକୁ ସେ ଈଶ୍ୱରଙ୍କ ସର୍ବଦା ଉପସ୍ଥିତ ଚେତନା ସହିତ ସମ୍ପର୍କିତ କରିଥିଲେ। ତେଣୁ ତାଙ୍କ ମତକୁ କେବଳ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ କଳ୍ପନାବାଦ ବୋଲି ବୁଝିବା ଠିକ୍ ନୁହେଁ।

ଖ. ବସ୍ତୁନିଷ୍ଠ ଭାବବାଦ (Objective Idealism)

ଏହି ମତ ଅନୁସାରେ ବାସ୍ତବତାର ଆଧାର କେବଳ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ମନ ନୁହେଁ; ବରଂ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ମନଠାରୁ ଅଧିକ ବ୍ୟାପକ ଏକ ଭାବଗତ ବା ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଗଠନ ରହିଛି।

ପ୍ଲାଟୋଙ୍କ ରୂପ ବା ଆଦର୍ଶର ତତ୍ତ୍ୱ (Theory of Forms) କେତେକ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଏହା ସହିତ ସମ୍ପର୍କିତ। ପ୍ଲାଟୋଙ୍କ ମତରେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୋଚର ଜଗତର ବସ୍ତୁଗୁଡ଼ିକୁ ବୁଝିବା ପାଇଁ ଅପରିବର୍ତ୍ତନଶୀଳ ରୂପ ବା ଆଦର୍ଶର ଭୂମିକା ରହିଛି। ତଥାପି ପ୍ଲାଟୋଙ୍କ ଦର୍ଶନକୁ ଆଧୁନିକ ଭାବବାଦର ସମସ୍ତ ରୂପ ସହିତ ସମାନ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।

ଗ. ପରମ ଭାବବାଦ (Absolute Idealism)

ଏହି ମତ ଅନୁସାରେ ସମଗ୍ର ବାସ୍ତବତାକୁ ଏକ ପରମ, ସମଗ୍ର ଓ ଯୁକ୍ତିସଂଗତ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଭାବେ ବୁଝାଯାଏ।

ପ୍ରମୁଖ ଦାର୍ଶନିକ: ଜି. ଡବ୍ଲ୍ୟୁ. ଏଫ୍. ହେଗେଲ୍ (G. W. F. Hegel)

ହେଗେଲ୍ ବାସ୍ତବତା, ଚିନ୍ତନ, ଇତିହାସ ଓ ଆତ୍ମଚେତନାର ବିକାଶକୁ ଏକ ବ୍ୟାପକ ଦାର୍ଶନିକ ପ୍ରଣାଳୀରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଥିଲେ।

7.4 ଭାବବାଦର ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ

1. ମନ, ଚେତନା ବା ଭାବର ମୌଳିକ ଗୁରୁତ୍ୱକୁ ସ୍ୱୀକାର କରେ।
2. ଜ୍ଞାନ ଓ ବାସ୍ତବତାର ସମ୍ପର୍କକୁ ଗଭୀର ଭାବରେ ବିଶ୍ଳେଷଣ କରେ।
3. ମାନସିକ ଅନୁଭୂତି ଓ ଧାରଣାର ଭୂମିକା ଉପରେ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଏ।
4. କେତେକ ରୂପରେ ସମଗ୍ର ବାସ୍ତବତାକୁ ଏକ ଚେତନାଗତ ବା ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଏକତା ଭାବେ ବୁଝାଏ।

7.5 ଭାବବାଦର ଗୁଣ

• ଚେତନା ଓ ଅନୁଭୂତିର ଭୂମିକାକୁ ଅବହେଳା କରେ ନାହିଁ।
• ଆମେ କିପରି ଜଗତକୁ ଜାଣୁ ଏବଂ ଅନୁଭବ କରୁ, ତାହା ବିଷୟରେ ଗଭୀର ପ୍ରଶ୍ନ ଉଠାଏ।
• ଚିନ୍ତନ, ଆତ୍ମଚେତନା ଓ ମୂଲ୍ୟବୋଧର ଗୁରୁତ୍ୱକୁ ବୁଝାଇବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ।

7.6 ଭାବବାଦର ସମାଲୋଚନା

1. ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଅନୁଭୂତି ଓ ମନର ଭୂମିକାକୁ ଅତ୍ୟଧିକ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦେଲେ ବାହ୍ୟ ଜଗତର ସ୍ୱାଧୀନ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ବୁଝାଇବା କଷ୍ଟକର ହୋଇପାରେ।
2. ବିଭିନ୍ନ ବ୍ୟକ୍ତି ଏକେ ବସ୍ତୁକୁ ଦେଖିଲେ ମଧ୍ୟ ତାହା ସମ୍ପର୍କରେ ସାଧାରଣ ଜ୍ଞାନ କିପରି ସମ୍ଭବ, ତାହା ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବାକୁ ପଡ଼େ।
3. ଭୌତିକ ଜଗତର ନିୟମିତତା ଓ ମନରୁ ସ୍ୱାଧୀନ ପ୍ରତିରୋଧକୁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବା ଏକ ଚାଲେଞ୍ଜ ହୋଇପାରେ।

ଏହି ସମାଲୋଚନାଗୁଡ଼ିକ ବିଶେଷତଃ କେତେକ ଭାବବାଦୀ ମତ ପାଇଁ ପ୍ରଯୋଜ୍ୟ; ଭାବବାଦର ସମସ୍ତ ପ୍ରକାର ଏକାଭଳି ନୁହେଁ।

8. Monism, Dualism ଓ Pluralism ମଧ୍ୟରେ ପାର୍ଥକ୍ୟ

ଏହି ତୁଳନା ଅସ୍ତିତ୍ୱର ମୌଳିକ ଆଧାର କେତେ ପ୍ରକାରର, ସେହି ପ୍ରଶ୍ନକୁ କେନ୍ଦ୍ର କରେ।

OpenStax

+2

9. Realism ଓ Idealism ମଧ୍ୟରେ ପାର୍ଥକ୍ୟ

ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଟିପ୍ପଣୀ: Realism ଓ Idealism ସବୁବେଳେ ପରସ୍ପରର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିପରୀତ ନୁହନ୍ତି। ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ, କୌଣସି ଦାର୍ଶନିକ ଗଣିତୀୟ ସତ୍ୟର ବାସ୍ତବତାକୁ ସ୍ୱୀକାର କରିବା ସହିତ ମନ ଓ ଚେତନାର ଗୁରୁତ୍ୱକୁ ମଧ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କରିପାରନ୍ତି। ଏହି ଦୁଇ ମତବାଦର ସଠିକ୍ ତୁଳନା ପାଇଁ କେଉଁ ପ୍ରକାରର ବାସ୍ତବତା ଆଲୋଚନା ହେଉଛି, ତାହା ଜାଣିବା ଆବଶ୍ୟକ।

10. ପାଞ୍ଚଟି ମତବାଦର ପାରସ୍ପରିକ ସମ୍ପର୍କ

ଏହି ପାଞ୍ଚଟି ମତବାଦ ତତ୍ତ୍ୱମୀମାଂସାର ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତର ଦିଅନ୍ତି।

Monism, Dualism ଓ Pluralism

ଏଗୁଡ଼ିକ ମୁଖ୍ୟତଃ ପଚାରନ୍ତି: ବାସ୍ତବତାର ମୌଳିକ ଆଧାର କେତେଟି?

1

Monism

2

Dualism

Many

Pluralism

Realism ଓ Idealism

ଏଗୁଡ଼ିକ ମୁଖ୍ୟତଃ ପଚାରନ୍ତି: ବାସ୍ତବତାର ସ୍ୱରୂପ କ’ଣ ଏବଂ ମନ ବା ଚେତନା ସହିତ ତାହାର ସମ୍ପର୍କ କ’ଣ?

Realism

ସ୍ୱାଧୀନ ବାସ୍ତବତା

Idealism

ମନ ଓ ଚେତନାର ଭୂମିକା

ଏଠାରେ ଆଉ ଗୋଟିଏ ସୂକ୍ଷ୍ମ ପାର୍ଥକ୍ୟ ମନେ ରଖିବା ଉଚିତ: Monism ଓ Idealism ଏକେ ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତର ନୁହେଁ। ଭାବବାଦୀ ଏକତତ୍ତ୍ୱବାଦ ଭଳି ଏକ ଦାର୍ଶନିକ ମତ ଏକାଧାରରେ ଉଭୟ ହୋଇପାରେ। ସେହିପରି ଜଡ଼ବାଦୀ ଏକତତ୍ତ୍ୱବାଦ ମଧ୍ୟ Monism ର ଏକ ପ୍ରକାର।

11. ଭାରତୀୟ ଦର୍ଶନରେ ଏହି ମତବାଦଗୁଡ଼ିକ

ଭାରତୀୟ ଦର୍ଶନରେ ମଧ୍ୟ ଅସ୍ତିତ୍ୱ, ଆତ୍ମା, ପ୍ରକୃତି ଓ ପରମ ବାସ୍ତବତା ସମ୍ପର୍କରେ ବିଭିନ୍ନ ମତ ରହିଛି। ପାଶ୍ଚାତ୍ୟ ମତବାଦ ସହିତ ଏଗୁଡ଼ିକର ତୁଳନା କରାଯାଇପାରେ; କିନ୍ତୁ ସେଗୁଡ଼ିକର ଐତିହାସିକ ଓ ଦାର୍ଶନିକ ପରିପ୍ରେକ୍ଷ୍ୟ ଭିନ୍ନ ହୋଇପାରେ।

ଏହି ତୁଳନାଗୁଡ଼ିକ ସାହାଯ୍ୟକାରୀ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଉଦାହରଣ ମାତ୍ର; ପ୍ରତ୍ୟେକ ଭାରତୀୟ ଦର୍ଶନକୁ କେବଳ ଗୋଟିଏ ପାଶ୍ଚାତ୍ୟ ଶ୍ରେଣୀରେ ସୀମିତ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।

Cambridge University Press

+2

12. UPSC, OPSC, UG ଓ PG ପରୀକ୍ଷା ପାଇଁ ମୁଖ୍ୟ ପ୍ରଶ୍ନ

କ. ଦୀର୍ଘ ଉତ୍ତରମୂଳକ ପ୍ରଶ୍ନ

1. ଏକତତ୍ତ୍ୱବାଦର ସଂଜ୍ଞା ଦିଅନ୍ତୁ। ଏହାର ପ୍ରକାର ଓ ସମାଲୋଚନା ଆଲୋଚନା କରନ୍ତୁ।
2. ଡେକାର୍ଟଙ୍କ ମନ-ଶରୀର ଦ୍ୱୈତବାଦକୁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତୁ। ଏହାର ପ୍ରମୁଖ ସମସ୍ୟାଗୁଡ଼ିକ କ’ଣ?
3. ବହୁତତ୍ତ୍ୱବାଦ କ’ଣ? ଲାଇବ୍‌ନିଜଙ୍କ ମୋନାଡ୍ ତତ୍ତ୍ୱ ଆଲୋଚନା କରନ୍ତୁ।
4. ବାସ୍ତବବାଦ ଓ ଭାବବାଦର ମୂଳ ତଫାତ୍ ଉଦାହରଣ ସହିତ ବୁଝାନ୍ତୁ।
5. ତତ୍ତ୍ୱମୀମାଂସାରେ Monism, Dualism ଓ Pluralism ର ଗୁରୁତ୍ୱ ଆଲୋଚନା କରନ୍ତୁ।
6. ବର୍କଲିଙ୍କ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଭାବବାଦର ମୁଖ୍ୟ ଯୁକ୍ତିଗୁଡ଼ିକ ବିଶ୍ଳେଷଣ କରନ୍ତୁ।
7. ବାସ୍ତବବାଦ ଓ ଭାବବାଦକୁ ପରସ୍ପର ବିରୋଧୀ ମତବାଦ ଭାବେ ବୁଝିବା କେତେଦୂର ଯୁକ୍ତିସଂଗତ?

ଖ. ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଉତ୍ତରମୂଳକ ପ୍ରଶ୍ନ

• Monism ର ଅର୍ଥ କ’ଣ?
• Dualism ର ପ୍ରମୁଖ ପ୍ରତିନିଧି କିଏ?
• Pluralism ର ଦୁଇଜଣ ପ୍ରମୁଖ ଦାର୍ଶନିକଙ୍କ ନାମ ଲେଖନ୍ତୁ।
• Spinoza ଙ୍କ ଏକ-ଦ୍ରବ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱ କ’ଣ?
• ବର୍କଲିଙ୍କ ଭାବବାଦ କେଉଁ ପ୍ରକାରର?
• Scientific Realism କ’ଣ?
• Absolute Idealism ସହିତ କେଉଁ ଦାର୍ଶନିକଙ୍କ ନାମ ଜଡ଼ିତ?
• ସାଂଖ୍ୟ ଦର୍ଶନରେ କେଉଁ ଦୁଇଟି ମୌଳିକ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ?

ଗ. ବହୁବିକଳ୍ପୀୟ ପ୍ରଶ୍ନ (MCQs)

1. Monism ଅନୁସାରେ ବାସ୍ତବତାର ମୌଳିକ ଆଧାର କେତେଟି?A. ଗୋଟିଏB. ଦୁଇଟିC. ଅନେକD. କୌଣସିଟି ନୁହେଁ

2. ମନ-ଶରୀର ଦ୍ୱୈତବାଦ ସହିତ କିଏ ପ୍ରମୁଖ ଭାବେ ଜଡ଼ିତ?A. ଥେଲିସ୍B. ରେନେ ଡେକାର୍ଟC. ଜର୍ଜ ବର୍କଲିD. ଜି. ଇ. ମୁର୍

3. ଲାଇବ୍‌ନିଜଙ୍କ ବହୁତତ୍ତ୍ୱବାଦୀ ତତ୍ତ୍ୱର ମୌଳିକ ଏକକଗୁଡ଼ିକୁ କ’ଣ କୁହାଯାଏ?A. ApeironB. FormsC. MonadsD. Atoms only

4. ବାହ୍ୟ ଜଗତ ମନଠାରୁ ସ୍ୱାଧୀନ ଭାବେ ରହିପାରେ—ଏହା କେଉଁ ମତର ମୁଖ୍ୟ ଧାରଣା?A. RealismB. Subjective IdealismC. Dualism onlyD. Scepticism only

5. ‘To be is to be perceived’ କେଉଁ ଦାର୍ଶନିକଙ୍କ ସହିତ ଜଡ଼ିତ?A. ହେଗେଲ୍B. ସ୍ପିନୋଜାC. ଜର୍ଜ ବର୍କଲିD. ଆରିଷ୍ଟଟଲ୍

6. ସାଂଖ୍ୟ ଦର୍ଶନରେ କେଉଁ ଦୁଇଟି ମୌଳିକ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ସ୍ୱୀକାର କରାଯାଏ?A. ବ୍ରହ୍ମ ଓ ମାୟାB. ପୁରୁଷ ଓ ପ୍ରକୃତିC. ମନ ଓ ଭାଷାD. ଜଳ ଓ ଅଗ୍ନି

ପୁଣି ଅଭ୍ୟାସ କରନ୍ତୁ

13. ଉପସଂହାର (Conclusion)

ତତ୍ତ୍ୱମୀମାଂସାତ୍ମକ ମତବାଦଗୁଡ଼ିକ ଆମକୁ ବାସ୍ତବତାର ମୌଳିକ ସ୍ୱରୂପ ବିଷୟରେ ଚିନ୍ତା କରିବାର ସୁଯୋଗ ଦିଅନ୍ତି। ଏକତତ୍ତ୍ୱବାଦ ଏକ ମୌଳିକ ଆଧାରକୁ, ଦ୍ୱୈତବାଦ ଦୁଇଟି ମୌଳିକ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଏବଂ ବହୁତତ୍ତ୍ୱବାଦ ଅନେକ ମୌଳିକ ସତ୍ତାକୁ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଏ। ଅନ୍ୟପଟେ ବାସ୍ତବବାଦ ବାସ୍ତବତାର ସ୍ୱାଧୀନ ଅସ୍ତିତ୍ୱକୁ ଏବଂ ଭାବବାଦ ମନ, ଚେତନା ବା ଭାବର ମୌଳିକ ଭୂମିକାକୁ ଆଲୋଚନା କରେ।

ଏହି ମତବାଦଗୁଡ଼ିକର କୌଣସି ଗୋଟିଏକୁ ବୁଝିବା ପାଇଁ କେବଳ ସଂଜ୍ଞା ମନେ ରଖିବା ଯଥେଷ୍ଟ ନୁହେଁ। ସେମାନଙ୍କର ମୌଳିକ ଯୁକ୍ତି, ଐତିହାସିକ ପରିପ୍ରେକ୍ଷ୍ୟ, ଦାର୍ଶନିକଙ୍କ ମତ ଏବଂ ସମାଲୋଚନାକୁ ମଧ୍ୟ ବୁଝିବା ଆବଶ୍ୟକ। ଏହି ତୁଳନାତ୍ମକ ଅଧ୍ୟୟନ ଦ୍ୱାରା ଛାତ୍ରଛାତ୍ରୀମାନେ ତତ୍ତ୍ୱମୀମାଂସାର ମୂଳ ସମସ୍ୟାଗୁଡ଼ିକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ବୁଝିପାରିବେ।