ନୈତିକ ଦର୍ଶନ (Moral Philosophy) : ସଂଜ୍ଞା, ପ୍ରକୃତି, ପରିସର ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବିଷୟ ସହ ସମ୍ପର୍କ

୧. ନୈତିକ ଦର୍ଶନର ପରିଚୟ (Introduction to Moral Philosophy)

ନୈତିକ ଦର୍ଶନ ବା Moral Philosophy ହେଉଛି ଦର୍ଶନଶାସ୍ତ୍ରର ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଶାଖା। ଏହା ମନୁଷ୍ୟର ଆଚରଣ, ଭଲ ଓ ମନ୍ଦ, ଉଚିତ ଓ ଅନୁଚିତ, କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଓ ଅଧିକାର, ନ୍ୟାୟ ଓ ଅନ୍ୟାୟ, ସଦ୍‌ଗୁଣ ଓ ଦୁର୍ଗୁଣ ଏବଂ ନୈତିକ ଦାୟିତ୍ୱ ସମ୍ପର୍କରେ ଦାର୍ଶନିକ ଅନୁସନ୍ଧାନ କରେ।

ମନୁଷ୍ୟ ପ୍ରତିଦିନ ବିଭିନ୍ନ ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେଇଥାଏ। ଯେପରିକି ସତ୍ୟ କହିବା, ଅନ୍ୟକୁ ସାହାଯ୍ୟ କରିବା, ଦୁର୍ବଳ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କୁ ସୁରକ୍ଷା ଦେବା ଏବଂ ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ପାଳନ କରିବାକୁ ସାଧାରଣତଃ ଭଲ କାର୍ଯ୍ୟ ବୋଲି ଧରାଯାଏ। ଅନ୍ୟପକ୍ଷରେ, ଠକେଇ, ଦୁର୍ନୀତି, ଶୋଷଣ ଓ ଜାଣିଶୁଣି ଅନ୍ୟକୁ କ୍ଷତି ପହଞ୍ଚାଇବାକୁ ଅନୈତିକ ବୋଲି ବିଚାର କରାଯାଏ।

କିନ୍ତୁ ଏଠାରେ କିଛି ମୌଳିକ ପ୍ରଶ୍ନ ଉଠେ:

• କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟକୁ ନୈତିକ ବା ଅନୈତିକ କରୁଥିବା ମାନଦଣ୍ଡ କ’ଣ?
• ଏକ ଭଲ ଜୀବନର ଅର୍ଥ କ’ଣ?
• କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଭଲ ହେଲେ ତାହାର ପରିଣାମ ଖରାପ ହୋଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସେହି କାର୍ଯ୍ୟ ନୈତିକ କି?
• ଆଇନସମ୍ମତ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ କ’ଣ ନୈତିକ ମଧ୍ୟ?
• ଧର୍ମ, ସମାଜ ଓ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ବିବେକ ମଧ୍ୟରେ ମତଭେଦ ହେଲେ କେଉଁ ଆଧାରରେ ନିଷ୍ପତ୍ତି ନିଆଯିବ?

ଏହି ପ୍ରଶ୍ନଗୁଡ଼ିକର ଯୁକ୍ତିସଙ୍ଗତ ଓ ସମାଲୋଚନାତ୍ମକ ଅଧ୍ୟୟନ ହିଁ ନୈତିକ ଦର୍ଶନର ମୂଳ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ।

୨. ନୈତିକ ଦର୍ଶନର ସଂଜ୍ଞା (Definition of Moral Philosophy)

ନୈତିକ ଦର୍ଶନକୁ ଏପରି ସଂଜ୍ଞା ଦିଆଯାଇପାରେ:

ନୈତିକ ଦର୍ଶନ ହେଉଛି ଦର୍ଶନଶାସ୍ତ୍ରର ସେହି ଶାଖା, ଯାହା ମନୁଷ୍ୟର ଆଚରଣର ନୈତିକ ମୂଲ୍ୟ, ଠିକ୍‌ ଓ ଭୁଲ୍‌ର ମାନଦଣ୍ଡ, କର୍ତ୍ତବ୍ୟ, ସଦ୍‌ଗୁଣ ଏବଂ ନୈତିକ ନିଷ୍ପତ୍ତିର ଯୁକ୍ତିସଙ୍ଗତ ଆଧାର ଅଧ୍ୟୟନ କରେ।

୨.୧ ନୈତିକ ଦର୍ଶନର ମୁଖ୍ୟ ଅର୍ଥ

୧. ଆଚରଣର ଅଧ୍ୟୟନ: ମନୁଷ୍ୟ କିପରି ଆଚରଣ କରେ ଓ କିପରି ଆଚରଣ କରିବା ଉଚିତ, ତାହାର ଅଧ୍ୟୟନ।

୨. ମୂଲ୍ୟର ଅଧ୍ୟୟନ: ସତ୍ୟ, ନ୍ୟାୟ, ସ୍ୱାଧୀନତା, ସମାନତା, ଦୟା, ସହାନୁଭୂତି ଓ ସଚ୍ଚୋଟତା ପରି ମୂଲ୍ୟଗୁଡ଼ିକର ଅର୍ଥ ଓ ଗୁରୁତ୍ୱର ବିଶ୍ଳେଷଣ।

୩. କର୍ତ୍ତବ୍ୟର ଅଧ୍ୟୟନ: ବ୍ୟକ୍ତିର ନିଜ ପ୍ରତି, ପରିବାର ପ୍ରତି, ସମାଜ ପ୍ରତି ଏବଂ ରାଷ୍ଟ୍ର ପ୍ରତି ଥିବା ନୈତିକ ଦାୟିତ୍ୱର ଅନୁସନ୍ଧାନ।

୪. ନୈତିକ ଯୁକ୍ତିର ଅଧ୍ୟୟନ: କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ କାହିଁକି ଠିକ୍‌ ବା ଭୁଲ୍‌, ସେଥିପାଇଁ ଦିଆଯାଉଥିବା ଯୁକ୍ତିର ମୂଲ୍ୟାଙ୍କନ।

୨.୨ ଉଦାହରଣ

ଧରାଯାଉ, ଜଣେ ସରକାରୀ କର୍ମଚାରୀଙ୍କୁ ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତି ଅନୁଚିତ ଲାଭ ପାଇଁ ଲାଞ୍ଚ ଦେଉଛନ୍ତି। କର୍ମଚାରୀ ଜଣକ ଲାଞ୍ଚ ଗ୍ରହଣ ନକରି ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି।

ଏହି କାର୍ଯ୍ୟରେ ସଚ୍ଚୋଟତା, ନିରପେକ୍ଷତା, କର୍ତ୍ତବ୍ୟନିଷ୍ଠା ଓ ଜନସାଧାରଣଙ୍କ ପ୍ରତି ଦାୟିତ୍ୱ ପ୍ରକାଶ ପାଏ। ନୈତିକ ଦର୍ଶନ ଏହି ମୂଲ୍ୟଗୁଡ଼ିକ କାହିଁକି ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ, ତାହାର ଯୁକ୍ତିସଙ୍ଗତ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରେ।

୩. ନୈତିକ ଦର୍ଶନର ପ୍ରକୃତି (Nature of Moral Philosophy)

ନୈତିକ ଦର୍ଶନର ପ୍ରକୃତି ବୁଝିବା ପାଇଁ ଏହାର ପ୍ରମୁଖ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟଗୁଡ଼ିକୁ ଅଧ୍ୟୟନ କରିବା ଆବଶ୍ୟକ।

୩.୧ ଆଦର୍ଶମୂଳକ ପ୍ରକୃତି (Normative Nature)

ନୈତିକ ଦର୍ଶନ ମୁଖ୍ୟତଃ ମନୁଷ୍ୟ କିପରି ଆଚରଣ କରିବା ଉଚିତ, ତାହା ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରେ। ଏହା କେବଳ ବାସ୍ତବ ଆଚରଣକୁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରେ ନାହିଁ; ବରଂ ଉଚିତ ଆଚରଣର ମାନଦଣ୍ଡ ପ୍ରଦାନ କରେ।

ଉଦାହରଣ: ସମାଜରେ ଦୁର୍ନୀତି କେତେ ଘଟୁଛି, ତାହା ସମାଜବିଜ୍ଞାନର ଅଧ୍ୟୟନ ହୋଇପାରେ। କିନ୍ତୁ ଦୁର୍ନୀତି କାହିଁକି ଅନୈତିକ ଏବଂ ସଚ୍ଚୋଟତା କାହିଁକି ଆବଶ୍ୟକ, ତାହା ନୈତିକ ଦର୍ଶନର ପ୍ରଶ୍ନ।

୩.୨ ଯୁକ୍ତିଭିତ୍ତିକ ପ୍ରକୃତି (Rational Nature)

ନୈତିକ ଦର୍ଶନ ଯୁକ୍ତି, ବିଚାର ଓ ପ୍ରମାଣ ଆଧାରରେ ନୈତିକ ନିଷ୍ପତ୍ତିର ମୂଲ୍ୟାଙ୍କନ କରେ। କେବଳ ଭାବନା, ପରମ୍ପରା କିମ୍ବା ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ପସନ୍ଦ ଆଧାରରେ ଏକ ନୈତିକ ନିଷ୍ପତ୍ତିକୁ ସଠିକ୍‌ ବୋଲି ଧରାଯାଇପାରେ ନାହିଁ।

ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ, ଜଣେ ଅଧିକାରୀ ନିଜ ସମ୍ପର୍କୀୟଙ୍କୁ ଅନୁଚିତ ସୁବିଧା ଦେବାକୁ ଚାହିଁପାରନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ନୈତିକ ଯୁକ୍ତି ନିରପେକ୍ଷତା ଓ ନ୍ୟାୟର ଆଧାରରେ ଏପରି ଆଚରଣକୁ ପ୍ରଶ୍ନ କରେ।

୩.୩ ସମାଲୋଚନାତ୍ମକ ପ୍ରକୃତି (Critical Nature)

ନୈତିକ ଦର୍ଶନ ସମାଜର ପ୍ରଚଳିତ ନିୟମ, ପ୍ରଥା ଓ ବିଶ୍ୱାସକୁ ବିନା ପରୀକ୍ଷାରେ ଗ୍ରହଣ କରେ ନାହିଁ। ଏହା ସେଗୁଡ଼ିକର ନ୍ୟାୟସଙ୍ଗତତା ଓ ନୈତିକ ଆଧାରକୁ ବିଶ୍ଳେଷଣ କରେ।

ଏକ ପ୍ରଥା ଦୀର୍ଘକାଳ ଧରି ପ୍ରଚଳିତ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ତାହା ନ୍ୟାୟପୂର୍ଣ୍ଣ ହେବ ବୋଲି ନିଶ୍ଚିତ ନୁହେଁ। ତେଣୁ ପ୍ରଥାକୁ ମାନବୀୟ ମର୍ଯ୍ୟାଦା, ସମାନତା ଓ ନ୍ୟାୟର ଆଧାରରେ ପରୀକ୍ଷା କରାଯାଏ।

୩.୪ ମୂଲ୍ୟଭିତ୍ତିକ ପ୍ରକୃତି (Value-oriented Nature)

ନୈତିକ ଦର୍ଶନ ମାନବ ଜୀବନର ମୂଲ୍ୟବୋଧ ସମ୍ପର୍କରେ ଆଲୋଚନା କରେ। ସତ୍ୟ, ଅହିଂସା, ଦୟା, ନ୍ୟାୟ, ସମାନତା, ସ୍ୱାଧୀନତା ଓ ଦାୟିତ୍ୱ ଏହାର ପ୍ରମୁଖ ବିଷୟ।

କେତେକ ସମୟରେ ଦୁଇଟି ଭଲ ମୂଲ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ଦେଖାଯାଏ। ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ, ସତ୍ୟ କହିବାର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଓ କାହାରୋ ଜୀବନ ସୁରକ୍ଷା କରିବାର ଦାୟିତ୍ୱ ମଧ୍ୟରେ ସଂଘର୍ଷ ହୋଇପାରେ। ଏପରି ପରିସ୍ଥିତିରେ ନୈତିକ ବିଚାର ଆବଶ୍ୟକ।

୩.୫ ମାନବୀୟ କାର୍ଯ୍ୟ ସହ ସମ୍ପର୍କ

ନୈତିକ ଦର୍ଶନ ମନୁଷ୍ୟର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ସ୍ୱେଚ୍ଛାମୂଳକ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ବିଶେଷ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଏ। କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟର ନୈତିକ ମୂଲ୍ୟାଙ୍କନ ସମୟରେ ବ୍ୟକ୍ତିର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ, ଜ୍ଞାନ, ପରିସ୍ଥିତି ଓ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କ୍ଷମତାକୁ ବିଚାର କରାଯାଏ।

ଜାଣିଶୁଣି ଅନ୍ୟକୁ କ୍ଷତି କରିବା ଓ ଅଜାଣତରେ ଦୁର୍ଘଟଣା ଘଟାଇବା ମଧ୍ୟରେ ନୈତିକ ପାର୍ଥକ୍ୟ ରହିଛି।

୩.୬ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଓ ସାମାଜିକ ପ୍ରକୃତି

ନୈତିକ ଦର୍ଶନ ବ୍ୟକ୍ତିର ଚରିତ୍ର ସହିତ ସମାଜର ସମଗ୍ର ନୈତିକ ଜୀବନକୁ ଅଧ୍ୟୟନ କରେ।

• ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ନୈତିକତା: ସଚ୍ଚୋଟତା, ଆତ୍ମସଂଯମ, ଶୃଙ୍ଖଳା ଓ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଦାୟିତ୍ୱ।
• ସାମାଜିକ ନୈତିକତା: ନ୍ୟାୟ, ସମାନତା, ସହଯୋଗ, ସାମାଜିକ ଦାୟିତ୍ୱ ଓ ମାନବାଧିକାରର ସମ୍ମାନ।

୩.୭ ସିଦ୍ଧାନ୍ତମୂଳକ ଓ ବ୍ୟବହାରିକ ପ୍ରକୃତି

ନୈତିକ ଦର୍ଶନର ଦୁଇଟି ପ୍ରମୁଖ ଦିଗ ରହିଛି।

ସିଦ୍ଧାନ୍ତମୂଳକ ଦିଗ: ନୈତିକତାର ଅର୍ଥ, ଆଧାର, ମାନଦଣ୍ଡ ଓ ଯୁକ୍ତିର ଅଧ୍ୟୟନ।

ବ୍ୟବହାରିକ ଦିଗ: ଦୈନନ୍ଦିନ ଜୀବନ, ବ୍ୟବସାୟ, ଚିକିତ୍ସା, ପ୍ରଶାସନ, ରାଜନୀତି ଓ ପରିବେଶ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ନୈତିକ ସମସ୍ୟାର ସମାଧାନ ଖୋଜିବା।

୩.୮ ସାର୍ବଜନୀନତା ଓ ସାଂସ୍କୃତିକ ବିବିଧତା

ବିଭିନ୍ନ ସମାଜରେ ନୈତିକ ନିୟମ ଓ ପରମ୍ପରାରେ ପାର୍ଥକ୍ୟ ଥାଏ। ତଥାପି ନୈତିକ ଦର୍ଶନ ଏପରି ନୀତି ଖୋଜିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରେ, ଯାହାକୁ ଯୁକ୍ତି, ନ୍ୟାୟ ଓ ମାନବୀୟ ମର୍ଯ୍ୟାଦାର ଆଧାରରେ ବ୍ୟାପକ ଭାବରେ ସମର୍ଥନ କରାଯାଇପାରିବ।

ସାରକଥା: ନୈତିକ ଦର୍ଶନ ଆଦର୍ଶମୂଳକ, ଯୁକ୍ତିଭିତ୍ତିକ, ସମାଲୋଚନାତ୍ମକ, ମୂଲ୍ୟକେନ୍ଦ୍ରିକ ଓ ବ୍ୟବହାରିକ ଦର୍ଶନ।

୪. ନୈତିକ ଦର୍ଶନର ପରିସର (Scope of Moral Philosophy)

ନୈତିକ ଦର୍ଶନର ପରିସର ବ୍ୟାପକ। ଏହା କେବଳ ବ୍ୟକ୍ତିର ଭଲ ଓ ମନ୍ଦ ଆଚରଣକୁ ନୁହେଁ, ବରଂ ନୈତିକ ନିୟମର ଆଧାର, ମୂଲ୍ୟବୋଧ, ଦାୟିତ୍ୱ ଓ ସାମାଜିକ ସମସ୍ୟାକୁ ମଧ୍ୟ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ କରେ।

୪.୧ ନୈତିକ ଧାରଣାର ଅଧ୍ୟୟନ

ନୈତିକ ଦର୍ଶନ ନିମ୍ନଲିଖିତ ଧାରଣାଗୁଡ଼ିକର ଅର୍ଥ ଓ ଗୁରୁତ୍ୱ ବିଶ୍ଳେଷଣ କରେ:

• ଭଲ ଓ ମନ୍ଦ (Good and Evil)
• ଉଚିତ ଓ ଅନୁଚିତ (Right and Wrong)
• କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଓ ଦାୟିତ୍ୱ (Duty and Responsibility)
• ସଦ୍‌ଗୁଣ ଓ ଦୁର୍ଗୁଣ (Virtue and Vice)
• ନ୍ୟାୟ ଓ ଅନ୍ୟାୟ (Justice and Injustice)
• ସ୍ୱାଧୀନତା ଓ ନୈତିକ ଦାୟିତ୍ୱ (Freedom and Moral Responsibility)
• ଅଧିକାର ଓ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ (Rights and Duties)

ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ, ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତି କେବଳ ନିୟମ ପାଳନ କରିବା ଯୋଗୁଁ ଭଲ ବୋଲି ଗଣାଯିବେ କି, ନା ତାଙ୍କର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଓ ଚରିତ୍ର ମଧ୍ୟ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ? ଏହା ନୈତିକ ଦର୍ଶନର ଏକ ମୌଳିକ ପ୍ରଶ୍ନ।

୪.୨ ଆଦର୍ଶମୂଳକ ନୈତିକତା (Normative Ethics)

ଆଦର୍ଶମୂଳକ ନୈତିକତା ମନୁଷ୍ୟ କେଉଁ ନୀତି ଅନୁସରଣ କରିବା ଉଚିତ ଓ କେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ନୈତିକ ଭାବରେ ଠିକ୍‌ ବୋଲି ଧରାଯିବ, ତାହାର ଅଧ୍ୟୟନ କରେ।

ଏହାର ପ୍ରମୁଖ ସିଦ୍ଧାନ୍ତଗୁଡ଼ିକ ହେଲା:

କ. ଉପଯୋଗିତାବାଦ (Utilitarianism)

ଏହି ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ଅନୁସାରେ କାର୍ଯ୍ୟର ପରିଣାମ ନୈତିକ ମୂଲ୍ୟାଙ୍କନର ଏକ ପ୍ରମୁଖ ଆଧାର। ସାଧାରଣତଃ ଯେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟ ସମସ୍ତଙ୍କ ମୋଟ ମଙ୍ଗଳ ବା ସୁଖକୁ ଅଧିକ କରେ, ତାହାକୁ ଅଧିକ ନୈତିକ ବୋଲି ବିଚାର କରାଯାଏ।

ପ୍ରମୁଖ ଦାର୍ଶନିକ: ଜେରେମି ବେନ୍ଥାମ୍‌ ଓ ଜନ୍‌ ଷ୍ଟୁଆର୍ଟ ମିଲ୍‌।

ଉଦାହରଣ: ଏକ ସରକାରୀ ଯୋଜନା ଅଧିକ ଲୋକଙ୍କ ଜୀବନରେ କିପରି ସକାରାତ୍ମକ ପ୍ରଭାବ ପକାଏ, ତାହା ବିଚାର କରିବା।

ଖ. କର୍ତ୍ତବ୍ୟବାଦ (Deontological Ethics)

ଏହି ସିଦ୍ଧାନ୍ତ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ, ନିୟମ ଓ ନୈତିକ ନୀତିକୁ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଏ। କେବଳ ଭଲ ପରିଣାମ ପାଇଁ ଯେକୌଣସି ଉପାୟ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଇପାରିବ ନାହିଁ।

ପ୍ରମୁଖ ଦାର୍ଶନିକ: ଇମାନୁଏଲ୍‌ କାଣ୍ଟ୍‌।

ଉଦାହରଣ: ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଲାଭ ପାଇଁ ଜଣେ ଅଧିକାରୀ ରେକର୍ଡ ଜାଲିଆତି କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।

ଗ. ସଦ୍‌ଗୁଣ ନୈତିକତା (Virtue Ethics)

ଏହି ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ବ୍ୟକ୍ତିର ଚରିତ୍ର ଓ ସଦ୍‌ଗୁଣ ଉପରେ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଏ। ସଚ୍ଚୋଟତା, ସାହସ, ନ୍ୟାୟପରାୟଣତା, ଧୈର୍ଯ୍ୟ ଓ ବ୍ୟବହାରିକ ବୁଦ୍ଧି ଏହାର ପ୍ରମୁଖ ଉଦାହରଣ।

ପ୍ରମୁଖ ଦାର୍ଶନିକ: ଆରିଷ୍ଟୋଟଲ୍‌।

ଉଦାହରଣ: ଜଣେ ଭଲ ଶିକ୍ଷକ କେବଳ ନିୟମ ପାଳନ କରନ୍ତି ନାହିଁ; ସେ ଛାତ୍ରଛାତ୍ରୀଙ୍କ ପ୍ରତି ନ୍ୟାୟପୂର୍ଣ୍ଣ, ଧୈର୍ଯ୍ୟଶୀଳ ଓ ଦାୟିତ୍ୱବାନ ମଧ୍ୟ ହୁଅନ୍ତି।

ଘ. ଯତ୍ନର ନୈତିକତା (Ethics of Care)

ଏହା ମାନବୀୟ ସମ୍ପର୍କ, ସହାନୁଭୂତି, ଯତ୍ନ ଓ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ଦାୟିତ୍ୱକୁ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଏ। ବିଶେଷକରି ଶିଶୁ, ବୃଦ୍ଧ, ଅସୁସ୍ଥ ଓ ନିର୍ଭରଶୀଳ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ପ୍ରତି ଥିବା ଦାୟିତ୍ୱ ବୁଝିବାରେ ଏହା ଉପଯୋଗୀ।

୪.୩ ଅଧିନୈତିକତା (Meta-ethics)

ଅଧିନୈତିକତା ନୈତିକ ଧାରଣା, ନୈତିକ ବାକ୍ୟର ଅର୍ଥ ଓ ନୈତିକ ସତ୍ୟର ସ୍ୱରୂପ ଅଧ୍ୟୟନ କରେ।

ଏହାର ମୁଖ୍ୟ ପ୍ରଶ୍ନଗୁଡ଼ିକ ହେଲା:

• ‘ଭଲ’ ବୋଲି କହିବାର ଅର୍ଥ କ’ଣ?
• ନୈତିକ ନିଷ୍ପତ୍ତି ସତ୍ୟ ବା ମିଥ୍ୟା ହୋଇପାରେ କି?
• ନୈତିକ ମୂଲ୍ୟ ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ସମାନ କି?
• ନୈତିକ ନିୟମର ଆଧାର ଯୁକ୍ତି, ସମାଜ, ଭାବନା, ଧର୍ମ ନା ଅନ୍ୟ କିଛି?

ଉଦାହରଣ: “ଅନ୍ୟକୁ ଅନ୍ୟାୟ ଭାବରେ କ୍ଷତି ପହଞ୍ଚାଇବା ଭୁଲ୍‌” — ଏହି ବାକ୍ୟର ଅର୍ଥ ଓ ସତ୍ୟତାର ଆଧାର କ’ଣ?

୪.୪ ପ୍ରୟୋଗମୂଳକ ନୈତିକତା (Applied Ethics)

ଏହା ବାସ୍ତବ ଜୀବନର ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସମସ୍ୟାରେ ନୈତିକ ନୀତି ପ୍ରୟୋଗ କରେ।

• ଚିକିତ୍ସା ନୈତିକତା: ରୋଗୀଙ୍କ ସମ୍ମତି, ଗୋପନୀୟତା ଓ ଚିକିତ୍ସାରେ ନ୍ୟାୟ।
• ବ୍ୟବସାୟିକ ନୈତିକତା: ସଚ୍ଚୋଟ ବିଜ୍ଞାପନ, ନ୍ୟାୟସଙ୍ଗତ ମଜୁରି ଓ ଗ୍ରାହକଙ୍କ ସୁରକ୍ଷା।
• ପରିବେଶ ନୈତିକତା: ପ୍ରକୃତି, ଜୀବଜଗତ ଓ ଭବିଷ୍ୟତ ପିଢ଼ି ପ୍ରତି ଦାୟିତ୍ୱ।
• ବୃତ୍ତିଗତ ନୈତିକତା: ଶିକ୍ଷକ, ଡାକ୍ତର, ଓକିଲ ଓ ସରକାରୀ କର୍ମଚାରୀଙ୍କ ଆଚରଣ।
• ଡିଜିଟାଲ୍‌ ନୈତିକତା: ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ତଥ୍ୟର ସୁରକ୍ଷା, କୃତ୍ରିମ ବୁଦ୍ଧିମତ୍ତାର ଦାୟିତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ବ୍ୟବହାର ଓ ଭ୍ରାନ୍ତ ସୂଚନା।
• ରାଜନୈତିକ ନୈତିକତା: ଶକ୍ତିର ନ୍ୟାୟସଙ୍ଗତ ବ୍ୟବହାର, ଦୁର୍ନୀତି ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଓ ଜନସେବା।

୪.୫ ନୈତିକ ଦାୟିତ୍ୱ ଓ ସ୍ୱାଧୀନତା

ନୈତିକ ଦର୍ଶନ ଅନୁସନ୍ଧାନ କରେ ଯେ ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତି କେଉଁ ପରିସ୍ଥିତିରେ ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ଦାୟୀ ହେବେ। ଏଥିରେ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ, ଜ୍ଞାନ, ସ୍ୱାଧୀନତା, ବାଧ୍ୟବାଧକତା ଓ ଅବହେଳାକୁ ବିଚାର କରାଯାଏ।

୪.୬ ଅଧିକାର, କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଓ ନ୍ୟାୟ

ସମାଜରେ ବ୍ୟକ୍ତିର ସ୍ୱାଧୀନତା, ସମାନତା, ମାନବାଧିକାର, ସମ୍ପତ୍ତି, ସମ୍ବଳ ବଣ୍ଟନ ଓ ସାମାଜିକ ନ୍ୟାୟ ସମ୍ପର୍କରେ ନୈତିକ ଦର୍ଶନ ଆଲୋଚନା କରେ।

୪.୭ ଚରିତ୍ର ଗଠନ ଓ ନୈତିକ ଶିକ୍ଷା

ନୈତିକ ଶିକ୍ଷା ମନୁଷ୍ୟକୁ ସଚ୍ଚୋଟତା, ଦାୟିତ୍ୱ, ସହାନୁଭୂତି, ଆତ୍ମସଂଯମ ଓ ସାମାଜିକ ସଚେତନତାର ଗୁରୁତ୍ୱ ବୁଝାଏ। ଶିକ୍ଷା କେବଳ ଜ୍ଞାନ ଅର୍ଜନ ନୁହେଁ; ଉତ୍ତମ ଚରିତ୍ର ଗଠନ ମଧ୍ୟ ଏହାର ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଲକ୍ଷ୍ୟ।

୪.୮ ପ୍ରଶାସନିକ ନୈତିକତା

UPSC ଓ OPSC ପରୀକ୍ଷା ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଏହା ବିଶେଷ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ। ପ୍ରଶାସନିକ ନୈତିକତାର ପ୍ରମୁଖ ମୂଲ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ହେଲା ସଚ୍ଚୋଟତା, ନିରପେକ୍ଷତା, ପାରଦର୍ଶିତା, ଉତ୍ତରଦାୟିତ୍ୱ, ବସ୍ତୁନିଷ୍ଠତା ଓ ଜନସେବା ପ୍ରତି ପ୍ରତିବଦ୍ଧତା।

ଏହିପରି, ନୈତିକ ଦର୍ଶନର ପରିସର ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଚରିତ୍ରରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ସାମାଜିକ ନ୍ୟାୟ, ରାଜନୀତି, ଅର୍ଥନୀତି ଓ ଆଧୁନିକ ପ୍ରଯୁକ୍ତିର ନୈତିକ ସମସ୍ୟା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିସ୍ତୃତ।

୫. ନୈତିକତା ଓ ନୀତିଶାସ୍ତ୍ର ମଧ୍ୟରେ ପାର୍ଥକ୍ୟ (Morality and Ethics)

‘Morality’ ଓ ‘Ethics’ ଶବ୍ଦ ଦୁଇଟି ପରସ୍ପର ସମ୍ବନ୍ଧିତ। ଦୈନନ୍ଦିନ ଭାଷାରେ ଏଗୁଡ଼ିକୁ ଅନେକ ସମୟରେ ସମାନ ଅର୍ଥରେ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ। କିନ୍ତୁ ଦାର୍ଶନିକ ଅଧ୍ୟୟନରେ ଏହା ମଧ୍ୟରେ ଏକ ଉପଯୋଗୀ ପାର୍ଥକ୍ୟ କରାଯାଇପାରେ।

୫.୧ ନୈତିକତା (Morality)ର ଅର୍ଥ

ନୈତିକତା ହେଉଛି ବ୍ୟକ୍ତି ବା ସମାଜ ଦ୍ୱାରା ଗ୍ରହଣ କରାଯାଉଥିବା ଭଲ-ମନ୍ଦ, ଠିକ୍‌-ଭୁଲ୍‌ ଓ ଉଚିତ-ଅନୁଚିତ ଆଚରଣ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ମୂଲ୍ୟବୋଧ, ନିୟମ ଓ ବିଶ୍ୱାସର ସମୁଦାୟ।

ଏହା ପରିବାର, ସାମାଜିକ ଅଭିଜ୍ଞତା, ଧାର୍ମିକ ପରମ୍ପରା, ଶିକ୍ଷା, ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ବିବେକ ଓ ଯୁକ୍ତିପୂର୍ଣ୍ଣ ଚିନ୍ତାରୁ ଗଠିତ ହୋଇପାରେ।

ଉଦାହରଣ: ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତି ବିଶ୍ୱାସ କରନ୍ତି ଯେ ଠକେଇ କରିବା ଭୁଲ୍‌ ଏବଂ ସତ୍ୟ କହିବା ଉଚିତ। ଏହି ବିଶ୍ୱାସ ତାଙ୍କର ନୈତିକତାର ଅଂଶ।

୫.୨ ନୀତିଶାସ୍ତ୍ର (Ethics)ର ଅର୍ଥ

ନୀତିଶାସ୍ତ୍ର ହେଉଛି ନୈତିକ ମୂଲ୍ୟ, ନିୟମ, ନିଷ୍ପତ୍ତି ଓ ଆଚରଣର ଯୁକ୍ତିସଙ୍ଗତ, ସୁସଂଗଠିତ ଓ ସମାଲୋଚନାତ୍ମକ ଅଧ୍ୟୟନ।

ଏହା କେବଳ କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟକୁ ଭଲ ବା ଖରାପ ବୋଲି କହେ ନାହିଁ; ବରଂ ସେହି ନିଷ୍ପତ୍ତିର ଆଧାର କ’ଣ, ତାହାକୁ ମଧ୍ୟ ପରୀକ୍ଷା କରେ।

ଉଦାହରଣ: ଠକେଇ କାହିଁକି ଭୁଲ୍‌? ଏହା କ’ଣ ଅନ୍ୟର ଅଧିକାର ଉଲ୍ଲଂଘନ କରେ, କ୍ଷତି ସୃଷ୍ଟି କରେ, ନା ଏହା ନ୍ୟାୟର ନୀତି ବିରୋଧୀ? ଏହି ପ୍ରଶ୍ନଗୁଡ଼ିକ ନୀତିଶାସ୍ତ୍ରର ଅନ୍ତର୍ଗତ।

୫.୩ ନୈତିକତା ଓ ନୀତିଶାସ୍ତ୍ରର ତୁଳନା

୫.୪ ବ୍ୟବହାରିକ ଉଦାହରଣ

ଉଦାହରଣ ୧: ସତ୍ୟବାଦିତା

ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତି ସବୁବେଳେ ସତ୍ୟ କହିବା ଉଚିତ ବୋଲି ବିଶ୍ୱାସ କରନ୍ତି। ଏହା ତାଙ୍କର ନୈତିକ ମୂଲ୍ୟବୋଧ।

କିନ୍ତୁ ଯଦି ସତ୍ୟ କହିବା ଦ୍ୱାରା ଜଣେ ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ ବ୍ୟକ୍ତିର ଜୀବନ ବିପଦରେ ପଡ଼େ, ତେବେ କ’ଣ କରିବା ଉଚିତ? ଏହି ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱର ବିଶ୍ଳେଷଣ ନୀତିଶାସ୍ତ୍ର କରେ।

ଉଦାହରଣ ୨: ସାମାଜିକ ପ୍ରଥା

କୌଣସି ପ୍ରଥା ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ସମାଜରେ ଗ୍ରହଣୀୟ ହୋଇଥାଇପାରେ। କିନ୍ତୁ ଯଦି ଏହା ଅସମାନତା ବା ଶୋଷଣ ସୃଷ୍ଟି କରେ, ତେବେ ଏହାର ନୈତିକ ଯଥାର୍ଥତାକୁ ପ୍ରଶ୍ନ କରାଯାଇପାରେ।

ଉଦାହରଣ ୩: ବୃତ୍ତିଗତ ନୈତିକତା

ଜଣେ ଡାକ୍ତର ରୋଗୀଙ୍କ ଗୋପନୀୟତା ରକ୍ଷା କରିବାକୁ ଦାୟୀ। କିନ୍ତୁ ଯଦି କୌଣସି ଗୁରୁତର ବିପଦ ରୋକିବା ପାଇଁ ତଥ୍ୟ ପ୍ରକାଶ କରିବା ଆବଶ୍ୟକ ହୁଏ, ତେବେ କେଉଁ ନୀତିକୁ ପ୍ରାଥମିକତା ଦିଆଯିବ? ଏହା ଏକ ନୈତିକ ସମସ୍ୟା।

୫.୫ ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ସତର୍କତା

Morality ଓ Ethics ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ପାର୍ଥକ୍ୟ ସବୁ ପରିସ୍ଥିତିରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସ୍ଥିର ନୁହେଁ। ସାଧାରଣ ଭାଷାରେ ଦୁଇଟି ଶବ୍ଦ ପ୍ରାୟତଃ ସମାନ ଅର୍ଥରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ। ଯଥା, “Professional Ethics” କହିଲେ କେବଳ ନୈତିକତାର ଦାର୍ଶନିକ ଅଧ୍ୟୟନ ନୁହେଁ, ବରଂ ଏକ ବୃତ୍ତିର ଆଚରଣ ନିୟମକୁ ମଧ୍ୟ ବୁଝାଯାଏ।

ପରୀକ୍ଷା ପାଇଁ ମନେ ରଖନ୍ତୁ: Morality ମୁଖ୍ୟତଃ ନୈତିକ ମାନଦଣ୍ଡ ଓ ବିଶ୍ୱାସକୁ ସୂଚାଏ; Ethics ସେହି ମାନଦଣ୍ଡର ବ୍ୟବସ୍ଥିତ ଓ ସମାଲୋଚନାତ୍ମକ ଅଧ୍ୟୟନକୁ ସୂଚାଏ। ତଥାପି ଦୁଇଟି ଶବ୍ଦର ବ୍ୟବହାର ପରସ୍ପର ଅତିକ୍ରମ କରେ।

୬. ନୀତିଶାସ୍ତ୍ର ଓ ସମାଜବିଜ୍ଞାନ (Ethics and Sociology)

୬.୧ ସମାଜବିଜ୍ଞାନର ଅର୍ଥ

ସମାଜବିଜ୍ଞାନ (Sociology) ହେଉଛି ସମାଜ, ସାମାଜିକ ସମ୍ପର୍କ, ସାମାଜିକ ସଂସ୍ଥା, ସଂସ୍କୃତି, ଗୋଷ୍ଠୀ ଓ ମାନବୀୟ ସାମାଜିକ ଆଚରଣର ବ୍ୟବସ୍ଥିତ ଅଧ୍ୟୟନ।

ପରିବାର, ଶିକ୍ଷା, ଧର୍ମ, ଜାତି, ଶ୍ରେଣୀ, ଲିଙ୍ଗ, ସାମାଜିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଓ ସାମାଜିକ ସମସ୍ୟା ସମାଜବିଜ୍ଞାନର ପ୍ରମୁଖ ବିଷୟ।

୬.୨ ନୀତିଶାସ୍ତ୍ର ଓ ସମାଜବିଜ୍ଞାନର ସମ୍ପର୍କ

ଏହି ଦୁଇଟି ବିଷୟ ମନୁଷ୍ୟର ଆଚରଣ ଓ ସମାଜ ସହ ଜଡ଼ିତ। କିନ୍ତୁ ଉଭୟଙ୍କର ମୁଖ୍ୟ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଭିନ୍ନ।

• ସମାଜବିଜ୍ଞାନ ଅଧ୍ୟୟନ କରେ ସମାଜରେ ମନୁଷ୍ୟ କିପରି ଆଚରଣ କରେ ଏବଂ ସାମାଜିକ ନିୟମ କିପରି ଗଠିତ ହୁଏ।
• ନୀତିଶାସ୍ତ୍ର ଅଧ୍ୟୟନ କରେ ସେହି ଆଚରଣ ଓ ନିୟମ ନୈତିକ ଭାବରେ ଯୁକ୍ତିସଙ୍ଗତ କି ନୁହେଁ।

୬.୩ ପ୍ରମୁଖ ସମ୍ପର୍କ

୧. ନୈତିକ ମୂଲ୍ୟର ସାମାଜିକ ଉତ୍ପତ୍ତି

ମନୁଷ୍ୟ ପରିବାର, ବିଦ୍ୟାଳୟ, ସାଙ୍ଗସାଥୀ, ଗଣମାଧ୍ୟମ ଓ ସମାଜରୁ ଅନେକ ମୂଲ୍ୟ ଶିଖେ। ସମାଜବିଜ୍ଞାନ ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ ବିଶ୍ଳେଷଣ କରେ।

ନୀତିଶାସ୍ତ୍ର ପ୍ରଶ୍ନ କରେ ଯେ ସେହି ମୂଲ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ନ୍ୟାୟସଙ୍ଗତ କି ନୁହେଁ।

୨. ସାମାଜିକ ନିୟମ ଓ ନୈତିକ ନିୟମ

ସାମାଜିକ ନିୟମ ହେଉଛି ସମାଜ ଦ୍ୱାରା ଆଶା କରାଯାଉଥିବା ଆଚରଣ। କିନ୍ତୁ ସାମାଜିକ ଭାବରେ ଗ୍ରହଣୀୟ ସମସ୍ତ ଆଚରଣ ନୈତିକ ଭାବରେ ଠିକ୍‌ ହେବ ବୋଲି କୁହାଯାଇପାରେ ନାହିଁ।

ଉଦାହରଣ: କୌଣସି ସମାଜରେ ଭେଦଭାବପୂର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରଥା ପ୍ରଚଳିତ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ତାହା ସମାନତା ଓ ମାନବୀୟ ମର୍ଯ୍ୟାଦାର ନୀତି ସହ ବିରୋଧ କରିପାରେ।

୩. ସାମାଜିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ

ସମାଜରେ ଶିକ୍ଷା, ନାରୀଙ୍କ ଅଧିକାର, ଜାତିଗତ ଭେଦଭାବ, ଶ୍ରମିକ ଅଧିକାର ଓ ସାମାଜିକ ସମାନତା ସମ୍ପର୍କରେ ଧାରଣା ପରିବର୍ତ୍ତିତ ହୁଏ।

ସମାଜବିଜ୍ଞାନ ଏହି ପରିବର୍ତ୍ତନର କାରଣ ଓ ପ୍ରଭାବ ଅଧ୍ୟୟନ କରେ; ନୀତିଶାସ୍ତ୍ର ଏହି ପରିବର୍ତ୍ତନର ନୈତିକ ଗୁରୁତ୍ୱ ବିଚାର କରେ।

୪. ସାମାଜିକ ନ୍ୟାୟ

ସମାଜବିଜ୍ଞାନ ଅସମାନତା, ଦାରିଦ୍ର୍ୟ, ବଞ୍ଚନା ଓ ସାମାଜିକ ବିଭାଜନର କାରଣ ଅଧ୍ୟୟନ କରେ। ନୀତିଶାସ୍ତ୍ର ପ୍ରଶ୍ନ କରେ ଯେ ଏହି ଅସମାନତାଗୁଡ଼ିକ କେତେଦୂର ନ୍ୟାୟସଙ୍ଗତ ଏବଂ ସମାଜର ଦାୟିତ୍ୱ କ’ଣ।

୫. ସାମାଜିକ ବିଚ୍ୟୁତି ଓ ନୈତିକ ବିଚାର

ସମାଜର ନିୟମ ଉଲ୍ଲଂଘନ କରୁଥିବା ଆଚରଣକୁ ସମାଜବିଜ୍ଞାନ ଅଧ୍ୟୟନ କରେ। କିନ୍ତୁ ସାମାଜିକ ଭାବରେ ନିନ୍ଦିତ ସମସ୍ତ ଆଚରଣ ନୈତିକ ଭାବରେ ଭୁଲ୍‌ ହେବା ଆବଶ୍ୟକ ନୁହେଁ। ଏହାର ନୈତିକ ମୂଲ୍ୟାଙ୍କନ ପାଇଁ ଅତିରିକ୍ତ ଯୁକ୍ତି ଆବଶ୍ୟକ।

୬.୪ ନୀତିଶାସ୍ତ୍ର ଓ ସମାଜବିଜ୍ଞାନର ପାର୍ଥକ୍ୟ

୬.୫ ସମାଜ ହିଁ କ’ଣ ନୈତିକତାର ଏକମାତ୍ର ଆଧାର?

ଏହା ଏକ ଦାର୍ଶନିକ ପ୍ରଶ୍ନ। ଭିନ୍ନ ସମାଜରେ ନୈତିକ ବିଶ୍ୱାସ ଓ ପରମ୍ପରା ଭିନ୍ନ ହୋଇପାରେ। କିନ୍ତୁ ଏହି ପାର୍ଥକ୍ୟ ମାତ୍ରରୁ ସମସ୍ତ ନୈତିକ ସତ୍ୟ କେବଳ ସାମାଜିକ ରୀତି ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ ବୋଲି ସିଦ୍ଧ ହୁଏ ନାହିଁ।

ନୈତିକ ଦର୍ଶନ ଯୁକ୍ତି, ନ୍ୟାୟ, ମାନବୀୟ ମର୍ଯ୍ୟାଦା ଓ କ୍ଷତି ନିବାରଣ ପରି ମାନଦଣ୍ଡ ଆଧାରରେ ସାମାଜିକ ପ୍ରଥାକୁ ସମାଲୋଚନା କରିପାରେ।

ଉପସଂହାର: ସମାଜବିଜ୍ଞାନ ନୈତିକତାର ସାମାଜିକ ପୃଷ୍ଠଭୂମି ବୁଝାଏ; ନୀତିଶାସ୍ତ୍ର ଏହାର ନୈତିକ ଯଥାର୍ଥତା ବିଶ୍ଳେଷଣ କରେ।

୭. ନୀତିଶାସ୍ତ୍ର ଓ ରାଜନୀତି (Ethics and Politics)

୭.୧ ରାଜନୀତିର ଅର୍ଥ

ରାଜନୀତି (Politics) ହେଉଛି ରାଷ୍ଟ୍ର, ସରକାର, ଶକ୍ତି, କର୍ତ୍ତୃତ୍ୱ, ସାମୂହିକ ନିଷ୍ପତ୍ତି ଓ ସାର୍ବଜନୀନ ସମ୍ବଳର ବଣ୍ଟନ ସହ ସମ୍ବନ୍ଧିତ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପର ଅଧ୍ୟୟନ।

ରାଜନୈତିକ ଦର୍ଶନରେ ନ୍ୟାୟ, ସ୍ୱାଧୀନତା, ସମାନତା, ଅଧିକାର, ଗଣତନ୍ତ୍ର ଓ ରାଜ୍ୟର ନ୍ୟାୟସଙ୍ଗତତା ପରି ବିଷୟ ଆଲୋଚନା କରାଯାଏ।

୭.୨ ନୀତିଶାସ୍ତ୍ର ଓ ରାଜନୀତିର ସମ୍ପର୍କ

ରାଜନୀତିରେ ଶକ୍ତିର ବ୍ୟବହାର, ଆଇନ ପ୍ରଣୟନ, ସାର୍ବଜନୀନ ନୀତି ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ ଓ ଜନସାଧାରଣଙ୍କ ସମ୍ବଳ ବଣ୍ଟନ କରାଯାଏ। ନୀତିଶାସ୍ତ୍ର ଏହି ନିଷ୍ପତ୍ତିଗୁଡ଼ିକ ନ୍ୟାୟପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ନୈତିକ କି ନୁହେଁ, ତାହା ବିଚାର କରେ।

ରାଜନୀତି ଶକ୍ତି କିପରି ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ ତାହା ସହ ସମ୍ପର୍କିତ; ନୀତିଶାସ୍ତ୍ର ଶକ୍ତି କିପରି ବ୍ୟବହାର କରାଯିବା ଉଚିତ, ତାହାର ନୈତିକ ମାନଦଣ୍ଡ ଅନୁସନ୍ଧାନ କରେ।

୭.୩ ପ୍ରମୁଖ ସମ୍ପର୍କ

୧. ନ୍ୟାୟ ଓ ସମାନତା

ସରକାରୀ ନୀତି ଶିକ୍ଷା, ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ, ନିଯୁକ୍ତି ଓ ସାମାଜିକ କଲ୍ୟାଣକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରେ। ନୈତିକ ଦର୍ଶନ ଏହି ନୀତିଗୁଡ଼ିକ ନ୍ୟାୟସଙ୍ଗତ କି ନୁହେଁ, ତାହା ପରୀକ୍ଷା କରେ।

୨. ମାନବାଧିକାର ଓ ସ୍ୱାଧୀନତା

ବ୍ୟକ୍ତିର ମର୍ଯ୍ୟାଦା, ଅଭିବ୍ୟକ୍ତିର ସ୍ୱାଧୀନତା, ସମାନ ଅଧିକାର ଓ ଗୋପନୀୟତା ନୈତିକ ଚର୍ଚ୍ଚାର ପ୍ରମୁଖ ବିଷୟ। ରାଜନୈତିକ ସଂସ୍ଥାଗୁଡ଼ିକ ଏହି ଅଧିକାରକୁ ସୁରକ୍ଷା ଦେବାରେ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ।

୩. ଗଣତନ୍ତ୍ର ଓ ଉତ୍ତରଦାୟିତ୍ୱ

ଗଣତନ୍ତ୍ର କେବଳ ନିର୍ବାଚନ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ ନାହିଁ। ଏଥିରେ ସଚ୍ଚୋଟତା, ମତଭିନ୍ନତା ପ୍ରତି ସମ୍ମାନ, ଜନସାଧାରଣଙ୍କ ପ୍ରତି ଉତ୍ତରଦାୟିତ୍ୱ ଓ ନିଷ୍ପକ୍ଷ ନିଷ୍ପତ୍ତି ମଧ୍ୟ ଆବଶ୍ୟକ।

୪. ରାଜନୈତିକ ନେତୃତ୍ୱ

ଜଣେ ନେତାଙ୍କ ଦାୟିତ୍ୱ ହେଉଛି ଜନସାଧାରଣଙ୍କ ହିତରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା, ଦୁର୍ନୀତିରୁ ଦୂରେଇ ରହିବା ଓ ନିଜ କ୍ଷମତାର ଅପବ୍ୟବହାର ନକରିବା।

୫. ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଓ ଉପାୟ

ଏକ ଭଲ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ପାଇଁ ଅନୈତିକ ଉପାୟ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଇପାରିବ କି? ଏହା ରାଜନୈତିକ ନୈତିକତାର ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରଶ୍ନ।

ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ, ଶାନ୍ତି ଓ ସୁରକ୍ଷାର ନାମରେ ସମସ୍ତ ବିରୋଧୀ ମତକୁ ଦମନ କରିବା ନ୍ୟାୟସଙ୍ଗତ କି ନୁହେଁ, ତାହା ବିଚାର କରାଯାଏ।

୬. ସାର୍ବଜନୀନ ନୀତି

ଦାରିଦ୍ର୍ୟ ନିବାରଣ, ଶିକ୍ଷା, ରୋଜଗାର, ପରିବେଶ ସୁରକ୍ଷା ଓ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ନୀତିରେ ନୈତିକ ପ୍ରଶ୍ନ ରହିଥାଏ। ଏକ ନୀତି କାହାକୁ ଲାଭ ଦେଉଛି, କାହା ଉପରେ ଭାର ପକାଉଛି ଏବଂ ସେହି ବଣ୍ଟନ ନ୍ୟାୟପୂର୍ଣ୍ଣ କି ନୁହେଁ, ତାହା ବିଶ୍ଳେଷଣ କରାଯାଏ।

୭.୪ ନୀତିଶାସ୍ତ୍ର, ଆଇନ ଓ ରାଜନୀତିର ସମ୍ପର୍କ

ଏହି ତିନୋଟି ବିଷୟ ପରସ୍ପର ସମ୍ବନ୍ଧିତ, କିନ୍ତୁ ସମାନ ନୁହେଁ।

• ନୀତିଶାସ୍ତ୍ର: କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ ନୈତିକ ଭାବରେ ଠିକ୍‌ କି ନୁହେଁ, ତାହା ବିଚାର କରେ।
• ଆଇନ: ସମାଜରେ ଔପଚାରିକ ଭାବରେ ସ୍ୱୀକୃତ ଓ ପ୍ରବର୍ତ୍ତନଯୋଗ୍ୟ ନିୟମଗୁଡ଼ିକୁ ସୂଚାଏ।
• ରାଜନୀତି: ଶକ୍ତି, ଶାସନ ଓ ସାମୂହିକ ନିଷ୍ପତ୍ତିର ବ୍ୟବସ୍ଥା ସହ ସମ୍ପର୍କିତ।

କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ ଆଇନସମ୍ମତ ହୋଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ ତାହାର ନୈତିକତା ପ୍ରଶ୍ନବିଦ୍ଧ ହୋଇପାରେ। ସେହିପରି, କୌଣସି ଆଇନ ଅନ୍ୟାୟପୂର୍ଣ୍ଣ ବୋଲି ଯୁକ୍ତିସହ ଆପତ୍ତି ଉଠାଯାଇପାରେ।

ଉପସଂହାର: ନୀତିଶାସ୍ତ୍ର ରାଜନୀତିକୁ ନ୍ୟାୟ, ସ୍ୱାଧୀନତା, ସଚ୍ଚୋଟତା ଓ ଜନକଲ୍ୟାଣର ଦିଗଦର୍ଶନ ଦିଏ।

୮. ନୀତିଶାସ୍ତ୍ର ଓ ଅର୍ଥନୀତି (Ethics and Economics)

୮.୧ ଅର୍ଥନୀତିର ଅର୍ଥ

ଅର୍ଥନୀତି (Economics) ହେଉଛି ସୀମିତ ସମ୍ବଳକୁ ବ୍ୟବହାର କରି ମନୁଷ୍ୟର ବିଭିନ୍ନ ଆବଶ୍ୟକତା କିପରି ପୂରଣ କରାଯାଏ, ତାହାର ଅଧ୍ୟୟନ।

ଏହା ଉତ୍ପାଦନ, ବଣ୍ଟନ, ବିନିମୟ, ଉପଭୋଗ, ମୂଲ୍ୟ, ରୋଜଗାର, ଦାରିଦ୍ର୍ୟ, ଆୟ ଓ ଆର୍ଥିକ ବିକାଶକୁ ଅଧ୍ୟୟନ କରେ।

୮.୨ ନୀତିଶାସ୍ତ୍ର ଓ ଅର୍ଥନୀତିର ସମ୍ପର୍କ

ଅର୍ଥନୈତିକ ନିଷ୍ପତ୍ତି ମନୁଷ୍ୟର ଜୀବନ, ଆୟ, ସୁଯୋଗ, ସ୍ୱାଧୀନତା ଓ କଲ୍ୟାଣକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରେ। ତେଣୁ ଅର୍ଥନୀତି ଓ ନୈତିକତା ମଧ୍ୟରେ ଘନିଷ୍ଠ ସମ୍ପର୍କ ରହିଛି।

ଅର୍ଥନୀତି ସମ୍ବଳ କିପରି ବ୍ୟବହୃତ ହେଉଛି ତାହା ବିଶ୍ଳେଷଣ କରେ; ନୀତିଶାସ୍ତ୍ର ସେହି ବ୍ୟବହାର ଓ ଫଳାଫଳ ନ୍ୟାୟପୂର୍ଣ୍ଣ କି ନୁହେଁ, ତାହା ପରୀକ୍ଷା କରେ।

୮.୩ ପ୍ରମୁଖ ସମ୍ପର୍କ

୧. ଆୟ ଓ ସମ୍ପତ୍ତିର ବଣ୍ଟନ

ସମାଜରେ ଧନୀ ଓ ଗରିବଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଆୟର ପାର୍ଥକ୍ୟ ରହିପାରେ। ନୈତିକ ଦର୍ଶନ ପ୍ରଶ୍ନ କରେ ଯେ ଏହି ପାର୍ଥକ୍ୟ କେତେଦୂର ନ୍ୟାୟସଙ୍ଗତ ଏବଂ ଦୁର୍ବଳ ବର୍ଗ ପ୍ରତି ସମାଜର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ କ’ଣ।

୨. ଅର୍ଥନୈତିକ ନ୍ୟାୟ

ଅର୍ଥନୈତିକ ନ୍ୟାୟ ମାନେ ସମ୍ବଳ, ସୁଯୋଗ, ଲାଭ ଓ ଦାୟିତ୍ୱର ନ୍ୟାୟସଙ୍ଗତ ବଣ୍ଟନ। ଏଥିରେ ସମାନ ସୁଯୋଗ, ଯଥୋଚିତ ମଜୁରି ଓ ଦାରିଦ୍ର୍ୟ ହ୍ରାସ ପରି ବିଷୟ ରହିଛି।

୩. ବ୍ୟବସାୟିକ ନୈତିକତା

ବ୍ୟବସାୟରେ ଲାଭ ଅର୍ଜନ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ; କିନ୍ତୁ ଗ୍ରାହକଙ୍କୁ ଠକିବା, କର୍ମଚାରୀଙ୍କୁ ଶୋଷଣ କରିବା ବା ଭୁଲ୍‌ ବିଜ୍ଞାପନ ଦେବା ନୈତିକ ସମସ୍ୟା ସୃଷ୍ଟି କରେ।

୪. ଶ୍ରମିକଙ୍କ ଅଧିକାର

ଅର୍ଥନୀତି ମଜୁରି, ଉତ୍ପାଦକତା ଓ ନିଯୁକ୍ତି ଅଧ୍ୟୟନ କରେ। ନୀତିଶାସ୍ତ୍ର ଶ୍ରମିକଙ୍କ ମର୍ଯ୍ୟାଦା, ସୁରକ୍ଷିତ କାର୍ଯ୍ୟସ୍ଥଳ, ଯଥୋଚିତ ମଜୁରି ଓ ଶୋଷଣରୁ ସୁରକ୍ଷାକୁ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଏ।

୫. ଆର୍ଥିକ ବିକାଶ ଓ ମାନବ କଲ୍ୟାଣ

ଆର୍ଥିକ ବିକାଶ ଦେଶର ଆୟ ବୃଦ୍ଧି କରିପାରେ। କିନ୍ତୁ ଆୟ ବୃଦ୍ଧି ମାତ୍ରରୁ ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କ ଜୀବନମାନ ଉନ୍ନତ ହେବା ନିଶ୍ଚିତ ନୁହେଁ।

ନୈତିକ ଦର୍ଶନ ପ୍ରଶ୍ନ କରେ ଯେ ବିକାଶର ଲାଭ ସମାଜର ସମସ୍ତ ବର୍ଗ ପାଖରେ ପହଞ୍ଚୁଛି କି ନାହିଁ।

୬. ପରିବେଶ ଓ ଅର୍ଥନୀତି

ଶିଳ୍ପ, ଉତ୍ପାଦନ ଓ ଉପଭୋଗ ଦ୍ୱାରା ପରିବେଶ ଦୂଷିତ ହୋଇପାରେ। ଏଥିରୁ ଭବିଷ୍ୟତ ପିଢ଼ି ଓ ଅନ୍ୟ ଜୀବଜଗତ ପ୍ରଭାବିତ ହୁଏ।

ପରିବେଶ ନୈତିକତା ବର୍ତ୍ତମାନର ଲୋକମାନଙ୍କ ସହିତ ଭବିଷ୍ୟତ ପିଢ଼ି ପ୍ରତି ଆମର ଦାୟିତ୍ୱକୁ ବିଶ୍ଳେଷଣ କରେ।

୮.୪ ଅମର୍ତ୍ତ୍ୟ ସେନ୍‌ଙ୍କ ଅବଦାନ

ଭାରତୀୟ ଅର୍ଥନୀତିଜ୍ଞ ଓ ଦାର୍ଶନିକ ଅମର୍ତ୍ତ୍ୟ ସେନ୍‌ ଅର୍ଥନୀତି ଓ ନୈତିକତାର ସମ୍ପର୍କକୁ ନୂତନ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ ଦେଇଛନ୍ତି।

ତାଙ୍କ ସହ ସମ୍ପର୍କିତ କ୍ଷମତା ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ (Capability Approach) ଅନୁସାରେ ମାନବ ବିକାଶକୁ କେବଳ ଆୟ ବା ଧନର ଆଧାରରେ ମାପିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ଲୋକମାନେ ପ୍ରକୃତରେ କ’ଣ କରିପାରୁଛନ୍ତି ଏବଂ କିପରି ଜୀବନ ବଞ୍ଚିବାର ସୁଯୋଗ ପାଉଛନ୍ତି, ତାହା ମଧ୍ୟ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ।

ଏଥିରେ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ, ଶିକ୍ଷା, ସାମାଜିକ ଅଂଶଗ୍ରହଣ, ସ୍ୱାଧୀନତା ଓ ମାନବୀୟ ମର୍ଯ୍ୟାଦା ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ।

୮.୫ ସକାରାତ୍ମକ ଓ ଆଦର୍ଶମୂଳକ ଅର୍ଥନୀତି

• ସକାରାତ୍ମକ ଅର୍ଥନୀତି (Positive Economics): ଅର୍ଥନୈତିକ ଘଟଣା କ’ଣ ଏବଂ କାହିଁକି ଘଟେ, ତାହା ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରେ।
• ଆଦର୍ଶମୂଳକ ଅର୍ଥନୀତି (Normative Economics): କେଉଁ ଅର୍ଥନୈତିକ ନୀତି ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ, ତାହା ବିଚାର କରେ।

ଉଦାହରଣ:

• ସକାରାତ୍ମକ ଦାବି: ଏକ କର ହାରର ପରିବର୍ତ୍ତନ ଲୋକଙ୍କ ଉପଭୋଗକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିପାରେ।
• ଆଦର୍ଶମୂଳକ ଦାବି: କର ବ୍ୟବସ୍ଥା ଏପରି ହେବା ଉଚିତ ଯେ ତାହାର ଭାର ନ୍ୟାୟସଙ୍ଗତ ଭାବରେ ବଣ୍ଟିତ ହେବ।

ଉପସଂହାର: ଅର୍ଥନୀତି ସମ୍ବଳ ବ୍ୟବହାରର ବ୍ୟବସ୍ଥା ବୁଝାଏ; ନୀତିଶାସ୍ତ୍ର ଏହାର ନ୍ୟାୟ, ଦାୟିତ୍ୱ ଓ ମାନବ କଲ୍ୟାଣ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ପ୍ରଶ୍ନଗୁଡ଼ିକୁ ବିଶ୍ଳେଷଣ କରେ।

୯. ନୀତିଶାସ୍ତ୍ର ଓ ଧର୍ମତତ୍ତ୍ୱ (Ethics and Theology)

୯.୧ ଧର୍ମତତ୍ତ୍ୱର ଅର୍ଥ

ଧର୍ମତତ୍ତ୍ୱ (Theology) ହେଉଛି ଈଶ୍ୱର, ଧାର୍ମିକ ବିଶ୍ୱାସ, ଧର୍ମଗ୍ରନ୍ଥ, ଧାର୍ମିକ ପରମ୍ପରା ଓ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଧାରଣାର ବ୍ୟବସ୍ଥିତ ଅଧ୍ୟୟନ।

ବିଭିନ୍ନ ଧର୍ମରେ ଈଶ୍ୱର, ମାନବ ଜୀବନର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ, ନୈତିକ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ, ମୁକ୍ତି ଓ ମାନବୀୟ ଦାୟିତ୍ୱ ସମ୍ପର୍କରେ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଧାରଣା ରହିଛି।

୯.୨ ଧର୍ମତତ୍ତ୍ୱ ଓ ନୀତିଶାସ୍ତ୍ରର ସମ୍ପର୍କ

ଅନେକ ଧାର୍ମିକ ପରମ୍ପରାରେ ସତ୍ୟବାଦିତା, ଦୟା, ଅହିଂସା, ନ୍ୟାୟ, ଦାନ, ସେବା ଓ ଆତ୍ମସଂଯମ ପରି ନୈତିକ ମୂଲ୍ୟକୁ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଆଯାଏ।

ଧର୍ମତତ୍ତ୍ୱ ଧାର୍ମିକ ବିଶ୍ୱାସ ଓ ଶିକ୍ଷାର ଆଧାରରେ ଏହି ମୂଲ୍ୟଗୁଡ଼ିକୁ ବୁଝାଇପାରେ। ନୀତିଶାସ୍ତ୍ର ଏହି ନୈତିକ ଧାରଣାର ଅର୍ଥ, ଯଥାର୍ଥତା ଓ ପ୍ରୟୋଗକୁ ଦାର୍ଶନିକ ଯୁକ୍ତିରେ ପରୀକ୍ଷା କରେ।

୯.୩ ପ୍ରମୁଖ ସମ୍ପର୍କ

୧. ନୈତିକତାର ଉତ୍ସ

କେତେକ ଧାର୍ମିକ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ ଅନୁସାରେ ନୈତିକ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଈଶ୍ୱରଙ୍କ ଆଦେଶ, ଈଶ୍ୱରଙ୍କ ସ୍ୱରୂପ ବା ଧାର୍ମିକ ଶିକ୍ଷାରୁ ଆଧାର ପାଏ।

ଅନ୍ୟପକ୍ଷରେ, କେତେକ ଦାର୍ଶନିକ ନୈତିକତାକୁ ଯୁକ୍ତି, ମାନବ କଲ୍ୟାଣ, ଅଧିକାର, ନ୍ୟାୟ ବା ସଦ୍‌ଗୁଣ ଆଧାରରେ ବୁଝାନ୍ତି।

୨. ନୈତିକ ପ୍ରେରଣା

ଧାର୍ମିକ ବିଶ୍ୱାସ ଅନେକ ଲୋକଙ୍କୁ ସେବା, ଦାନ, ଦୟା, ଆତ୍ମସଂଯମ ଓ କର୍ତ୍ତବ୍ୟପାଳନ ପାଇଁ ପ୍ରେରିତ କରେ।

ତଥାପି ନୈତିକ ଆଚରଣର ପ୍ରେରଣା କେବଳ ଧର୍ମରୁ ଆସେ ନାହିଁ। ସହାନୁଭୂତି, ଯୁକ୍ତି, ନ୍ୟାୟବୋଧ ଓ ଅନ୍ୟର କଲ୍ୟାଣ ପ୍ରତି ଚିନ୍ତା ମଧ୍ୟ ନୈତିକ ଆଚରଣକୁ ପ୍ରେରଣା ଦେଇପାରେ।

୩. କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଓ ଦାୟିତ୍ୱ

ଧାର୍ମିକ ଶିକ୍ଷାରେ ପରିବାର ପ୍ରତି କର୍ତ୍ତବ୍ୟ, ଗରିବଙ୍କୁ ସାହାଯ୍ୟ, ସତ୍ୟ କହିବା ଓ ଅନ୍ୟଙ୍କ ପ୍ରତି ଦୟା ପରି ବିଷୟ ରହିଥାଏ। ନୀତିଶାସ୍ତ୍ର ଏହି କର୍ତ୍ତବ୍ୟଗୁଡ଼ିକର ଯୁକ୍ତିସଙ୍ଗତ ଆଧାର ଓ ପ୍ରୟୋଗକୁ ବିଶ୍ଳେଷଣ କରେ।

୪. ମାନବୀୟ ମର୍ଯ୍ୟାଦା

ଅନେକ ଧାର୍ମିକ ପରମ୍ପରା ମାନବ ଜୀବନ, କରୁଣା, ସେବା ଓ ପରସ୍ପର ସମ୍ମାନକୁ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଏ। ଏହି ଧାରଣାଗୁଡ଼ିକ ମାନବୀୟ ମର୍ଯ୍ୟାଦା ଓ ସାମାଜିକ ନ୍ୟାୟ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ନୈତିକ ଚିନ୍ତା ସହ ମିଶିଥାଏ।

୯.୪ ଈଶ୍ୱରୀୟ ଆଦେଶ ସିଦ୍ଧାନ୍ତ (Divine Command Theory)

ଏହି ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ଅନୁସାରେ ନୈତିକ କର୍ତ୍ତବ୍ୟର ଆଧାର ଈଶ୍ୱରଙ୍କ ଆଦେଶରେ ରହିଛି।

ଏହି ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ସହ ଜଡ଼ିତ ଏକ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଦାର୍ଶନିକ ପ୍ରଶ୍ନ ହେଉଛି Euthyphro Dilemma, ଯାହା ପ୍ଲାଟୋଙ୍କ Euthyphro ସଂଳାପ ସହ ସମ୍ବନ୍ଧିତ।

ଏହାର ଦୁଇଟି ପ୍ରମୁଖ ପ୍ରଶ୍ନ:

1. କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ ଭଲ, କାରଣ ଈଶ୍ୱର ତାହାକୁ ଆଦେଶ ଦେଇଛନ୍ତି କି?

2. ନା ଈଶ୍ୱର ସେହି କାର୍ଯ୍ୟକୁ ଆଦେଶ ଦେଇଛନ୍ତି, କାରଣ ତାହା ପୂର୍ବରୁ ଭଲ?

ପ୍ରଥମ ମତରେ ପ୍ରଶ୍ନ ଉଠେ ଯେ ନୈତିକତା କେବଳ ଆଦେଶ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରୁଛି କି? ଦ୍ୱିତୀୟ ମତରେ ପ୍ରଶ୍ନ ଉଠେ ଯେ ନୈତିକ ଭଲର ଆଧାର ଈଶ୍ୱରଙ୍କ ଆଦେଶଠାରୁ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର କି?

ବିଭିନ୍ନ ଦାର୍ଶନିକ ଓ ଧାର୍ମିକ ଚିନ୍ତକ ଏହାର ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଉତ୍ତର ଦେଇଛନ୍ତି। କେତେକ ଚିନ୍ତକ ନୈତିକତାକୁ ଈଶ୍ୱରଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ଅପେକ୍ଷା ତାଙ୍କର ସ୍ୱରୂପ ସହ ସମ୍ବନ୍ଧିତ କରନ୍ତି।

୯.୫ ଧର୍ମ ବିନା ନୈତିକତା ସମ୍ଭବ କି?

ଏହା ଏକ ଦୀର୍ଘକାଳୀନ ଦାର୍ଶନିକ ଆଲୋଚନା। କେତେକ ଦାର୍ଶନିକଙ୍କ ମତରେ ନୈତିକତାର ଆଧାର ଯୁକ୍ତି, ମାନବ କଲ୍ୟାଣ, ସ୍ୱାଧୀନତା, ନ୍ୟାୟ ଓ ସଦ୍‌ଗୁଣ ହୋଇପାରେ। ଅନ୍ୟମାନେ ଧର୍ମକୁ ନୈତିକ ସତ୍ୟ, କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଓ ପ୍ରେରଣାର ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଆଧାର ବୋଲି ମନେ କରନ୍ତି।

ଏଠାରେ ତିନୋଟି ପ୍ରଶ୍ନକୁ ଅଲଗା ଭାବରେ ବୁଝିବା ଆବଶ୍ୟକ:

• ଧର୍ମ ମନୁଷ୍ୟକୁ ନୈତିକ ଆଚରଣ ପାଇଁ ପ୍ରେରଣା ଦିଏ କି?
• ନୈତିକ ନୀତିକୁ ଯୁକ୍ତିସଙ୍ଗତ କରିବା ପାଇଁ ଧାର୍ମିକ ବିଶ୍ୱାସ ଆବଶ୍ୟକ କି?
• ନୈତିକ ସତ୍ୟ ଧାର୍ମିକ ବିଶ୍ୱାସଠାରୁ ସ୍ୱାଧୀନ ଭାବରେ ରହିପାରେ କି?

ଏହି ପ୍ରଶ୍ନଗୁଡ଼ିକର ଉତ୍ତର ସମସ୍ତ ଦାର୍ଶନିକ ଏକମତ ହୋଇ ଦେଇନାହାନ୍ତି।

୯.୬ ନୀତିଶାସ୍ତ୍ର ଓ ଧର୍ମତତ୍ତ୍ୱର ପାର୍ଥକ୍ୟ

ଉପସଂହାର: ଧର୍ମତତ୍ତ୍ୱ ଅନେକ ଲୋକଙ୍କୁ ନୈତିକ ମୂଲ୍ୟବୋଧ ଓ ପ୍ରେରଣା ଦିଏ। ନୀତିଶାସ୍ତ୍ର ସେହି ମୂଲ୍ୟବୋଧର ଅର୍ଥ ଓ ଯୁକ୍ତିସଙ୍ଗତତାକୁ ଦାର୍ଶନିକ ଭାବରେ ପରୀକ୍ଷା କରେ।

୧୦. ଚାରିଟି ବିଷୟ ସହ ନୀତିଶାସ୍ତ୍ରର ତୁଳନା

ଏହି ବିଷୟଗୁଡ଼ିକ ପରସ୍ପର ସହ ସମ୍ପର୍କିତ। ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ, ଦାରିଦ୍ର୍ୟ ନିବାରଣ ଯୋଜନାକୁ ସମାଜବିଜ୍ଞାନ ସାମାଜିକ ପ୍ରଭାବ ଦୃଷ୍ଟିରୁ, ଅର୍ଥନୀତି ଖର୍ଚ୍ଚ ଓ ଫଳାଫଳ ଦୃଷ୍ଟିରୁ, ରାଜନୀତି ନୀତି ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଏବଂ ନୀତିଶାସ୍ତ୍ର ନ୍ୟାୟ ଓ ମାନବୀୟ ମର୍ଯ୍ୟାଦା ଦୃଷ୍ଟିରୁ ବିଶ୍ଳେଷଣ କରିପାରେ।

୧୧. UPSC ଓ OPSC ପାଇଁ ନୈତିକ ଦର୍ଶନର ଗୁରୁତ୍ୱ

ନୈତିକ ଦର୍ଶନ ପ୍ରଶାସନିକ ନିଷ୍ପତ୍ତି, ସାର୍ବଜନୀନ ଦାୟିତ୍ୱ ଓ ନୈତିକ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ବୁଝିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ।

୧୧.୧ ସଚ୍ଚୋଟତା (Integrity)

ସଚ୍ଚୋଟତା ହେଉଛି ନିଜର ମୂଲ୍ୟବୋଧ, କଥା ଓ କାର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ସମନ୍ୱୟ ରଖିବା। ଜଣେ ସରକାରୀ ଅଧିକାରୀ ଲାଞ୍ଚ ଗ୍ରହଣ ନକରି ଓ ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ପାଳନ କରି ଏହା ପ୍ରଦର୍ଶନ କରନ୍ତି।

୧୧.୨ ନିରପେକ୍ଷତା (Impartiality)

ନିରପେକ୍ଷତା ଅର୍ଥ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ସମ୍ପର୍କ, ପକ୍ଷପାତ ବା ରାଜନୈତିକ ଚାପ ବଦଳରେ ନ୍ୟାୟସଙ୍ଗତ ମାନଦଣ୍ଡ ଆଧାରରେ ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେବା।

୧୧.୩ ଉତ୍ତରଦାୟିତ୍ୱ (Accountability)

ଜଣେ ଅଧିକାରୀ ନିଜର ନିଷ୍ପତ୍ତିର କାରଣ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବା ଓ ତାହାର ଦାୟିତ୍ୱ ଗ୍ରହଣ କରିବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ରହିବା ଉଚିତ।

୧୧.୪ ସହାନୁଭୂତି (Empathy)

ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ଅବସ୍ଥା ଓ ସମସ୍ୟାକୁ ବୁଝିବା ହେଉଛି ସହାନୁଭୂତି। ଏହା ପ୍ରଶାସନକୁ ଜନସାଧାରଣଙ୍କ ଆବଶ୍ୟକତା ବୁଝିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ। ତଥାପି ସହାନୁଭୂତି ସହ ନିରପେକ୍ଷତା ଓ ନିୟମର ପାଳନ ମଧ୍ୟ ଆବଶ୍ୟକ।

୧୧.୫ ବସ୍ତୁନିଷ୍ଠତା (Objectivity)

ବସ୍ତୁନିଷ୍ଠତା ଅର୍ଥ ତଥ୍ୟ ଓ ପ୍ରମାଣ ଆଧାରରେ ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେବା, ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ପକ୍ଷପାତ ବା ଅନୁମାନକୁ ଏଡ଼ାଇବା।

୧୧.୬ ପ୍ରଶାସନିକ ନୈତିକ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ: ଏକ ଉଦାହରଣ

ଧରାଯାଉ, ଜଣେ ଅଧିକାରୀଙ୍କୁ ନିଜର ଜଣେ ସମ୍ପର୍କୀୟଙ୍କୁ ଯୋଗ୍ୟତା ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଏକ ସରକାରୀ ସୁବିଧା ଦେବା ପାଇଁ ଚାପ ଦିଆଯାଉଛି।

ଏହି ପରିସ୍ଥିତିରେ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ସମ୍ପର୍କ ଓ ସରକାରୀ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ସଂଘର୍ଷ ହୁଏ।

ନୈତିକ ବିଶ୍ଳେଷଣରେ ବିଚାର କରିବାକୁ ପଡ଼ିବ:

1. କର୍ତ୍ତବ୍ୟ: ନିୟମ ଓ ନିରପେକ୍ଷତା ପାଳନ କରିବା।

2. ପରିଣାମ: ଅଯୋଗ୍ୟ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କୁ ସୁବିଧା ଦେଲେ ଅନ୍ୟ ଯୋଗ୍ୟ ବ୍ୟକ୍ତି ଅନ୍ୟାୟର ଶିକାର ହୋଇପାରନ୍ତି।

3. ନ୍ୟାୟ: ସମସ୍ତ ଆବେଦନକାରୀଙ୍କ ପାଇଁ ସମାନ ମାନଦଣ୍ଡ ପ୍ରୟୋଗ କରିବା।

4. ସଦ୍‌ଗୁଣ: ସଚ୍ଚୋଟତା ଓ ନୈତିକ ସାହସ ପ୍ରଦର୍ଶନ କରିବା।

5. ଜନହିତ: ସାର୍ବଜନୀନ ସମ୍ବଳର ଦାୟିତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ବ୍ୟବହାର କରିବା।

ଏପରି ପରିସ୍ଥିତିରେ ଅଧିକାରୀ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ନିରପେକ୍ଷ ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେବା ଓ ଆବଶ୍ୟକ ହେଲେ ନିଜର ସ୍ୱାର୍ଥସଂଘାତ (Conflict of Interest) ସମ୍ପର୍କରେ ଉପଯୁକ୍ତ ଭାବରେ ଜଣାଇବା ଉଚିତ।

୧୨. ନୈତିକ ଦର୍ଶନର ସମାଲୋଚନାତ୍ମକ ମୂଲ୍ୟାଙ୍କନ

ନୈତିକ ଦର୍ଶନ ମନୁଷ୍ୟକୁ ଯୁକ୍ତିସଙ୍ଗତ ଓ ଦାୟିତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ। ତଥାପି ଏହାର ପ୍ରୟୋଗରେ କିଛି ଜଟିଳତା ରହିଛି।

୧. ନୈତିକ ମତଭେଦ: ମୃତ୍ୟୁଦଣ୍ଡ, ପରିବେଶ ସୁରକ୍ଷା, ଅର୍ଥନୈତିକ ସମାନତା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବିଷୟରେ ଲୋକମାନଙ୍କ ମତ ଭିନ୍ନ ହୋଇପାରେ।

୨. ମୂଲ୍ୟବୋଧର ସଂଘର୍ଷ: ସତ୍ୟବାଦିତା, ନିଷ୍ଠା, ସ୍ୱାଧୀନତା ଓ ମାନବ କଲ୍ୟାଣ କେତେକ ପରିସ୍ଥିତିରେ ପରସ୍ପର ସହ ସଂଘର୍ଷ କରିପାରନ୍ତି।

୩. ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ଓ ବାସ୍ତବତାର ଦୂରତା: ଲୋକମାନେ ନୈତିକ ନୀତି ଜାଣିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସ୍ୱାର୍ଥ, ଭୟ ବା ସାମାଜିକ ଚାପ ଯୋଗୁଁ ତାହା ପାଳନ ନକରିପାରନ୍ତି।

୪. ସାଂସ୍କୃତିକ ବିବିଧତା: ଭିନ୍ନ ସମାଜରେ ଭିନ୍ନ ନୈତିକ ପରମ୍ପରା ଥିବାରୁ ଏକ ନିଷ୍ପତ୍ତିର ସାର୍ବଜନୀନ ଗ୍ରହଣୀୟତା ନେଇ ମତଭେଦ ହୋଇପାରେ।

୫. ଅନିଶ୍ଚିତତା: କୃତ୍ରିମ ବୁଦ୍ଧିମତ୍ତା, ଜଳବାୟୁ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଓ ନୂତନ ଜୈବପ୍ରଯୁକ୍ତି ପରି କ୍ଷେତ୍ରରେ ଭବିଷ୍ୟତ ପରିଣାମ ସମ୍ପର୍କରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଜ୍ଞାନ ନଥାଇପାରେ।

ଏହି ସମସ୍ୟାଗୁଡ଼ିକ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ନୈତିକ ଦର୍ଶନ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉପଯୋଗୀ, କାରଣ ଏହା ଅନ୍ଧବିଶ୍ୱାସ ଓ ଅଯୁକ୍ତିସଙ୍ଗତ ନିଷ୍ପତ୍ତିକୁ ପ୍ରଶ୍ନ କରେ ଏବଂ ଉତ୍ତମ ବିଚାରଶକ୍ତି ବିକାଶ କରେ।

୧୩. ପରୀକ୍ଷା ପାଇଁ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରଶ୍ନ

କ. ଦୀର୍ଘ ଉତ୍ତରମୂଳକ ପ୍ରଶ୍ନ

1. ନୈତିକ ଦର୍ଶନର ସଂଜ୍ଞା ଦେଇ ଏହାର ପ୍ରକୃତି ଓ ପରିସର ଆଲୋଚନା କର।

2. ନୈତିକତା ଓ ନୀତିଶାସ୍ତ୍ର ମଧ୍ୟରେ ପାର୍ଥକ୍ୟ ଉଦାହରଣ ସହ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କର।

3. ନୀତିଶାସ୍ତ୍ର ଓ ସମାଜବିଜ୍ଞାନର ସମ୍ପର୍କ ବିଶ୍ଳେଷଣ କର।

4. ନୀତିଶାସ୍ତ୍ର ଓ ରାଜନୀତିର ସମ୍ପର୍କ ଆଲୋଚନା କର। ନ୍ୟାୟ ଓ ଜନସେବାର ଭୂମିକା ବୁଝାଅ।

5. ନୀତିଶାସ୍ତ୍ର ଓ ଅର୍ଥନୀତିର ସମ୍ପର୍କ ବିଶ୍ଳେଷଣ କର।

6. ନୀତିଶାସ୍ତ୍ର ଓ ଧର୍ମତତ୍ତ୍ୱର ସମ୍ପର୍କ ଆଲୋଚନା କର। ଈଶ୍ୱରୀୟ ଆଦେଶ ସିଦ୍ଧାନ୍ତର ବ୍ୟାଖ୍ୟା କର।

7. “ନୈତିକ ଦର୍ଶନ ଏକ ଆଦର୍ଶମୂଳକ ଓ ଯୁକ୍ତିଭିତ୍ତିକ ଅଧ୍ୟୟନ।” ଆଲୋଚନା କର।

8. ନୈତିକ ଦର୍ଶନର ବିଭିନ୍ନ ଶାଖା—ଆଦର୍ଶମୂଳକ ନୈତିକତା, ଅଧିନୈତିକତା ଓ ପ୍ରୟୋଗମୂଳକ ନୈତିକତା—ବ୍ୟାଖ୍ୟା କର।

9. ଧର୍ମ ବିନା ନୈତିକତା ସମ୍ଭବ କି? ସମାଲୋଚନାତ୍ମକ ଆଲୋଚନା କର।

10. ଲୋକପ୍ରଶାସନରେ ନୈତିକ ଦର୍ଶନର ଗୁରୁତ୍ୱ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କର।

ଖ. ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଉତ୍ତରମୂଳକ ପ୍ରଶ୍ନ

• ନୈତିକ ଦର୍ଶନ କ’ଣ?
• ଆଦର୍ଶମୂଳକ ନୈତିକତା କ’ଣ?
• ଅଧିନୈତିକତା କ’ଣ?
• ପ୍ରୟୋଗମୂଳକ ନୈତିକତା କ’ଣ?
• ନୈତିକତା ଓ ନୀତିଶାସ୍ତ୍ରର ଗୋଟିଏ ପାର୍ଥକ୍ୟ ଲେଖ।
• ଉପଯୋଗିତାବାଦର ଦୁଇଜଣ ପ୍ରମୁଖ ଦାର୍ଶନିକଙ୍କ ନାମ ଲେଖ।
• ସଦ୍‌ଗୁଣ ନୈତିକତା କ’ଣ?
• ଈଶ୍ୱରୀୟ ଆଦେଶ ସିଦ୍ଧାନ୍ତ କ’ଣ?
• Euthyphro Dilemma କ’ଣ?
• ଅର୍ଥନୈତିକ ନ୍ୟାୟର ଅର୍ଥ କ’ଣ?
• ପ୍ରଶାସନିକ ନୈତିକତାର ଚାରୋଟି ମୂଲ୍ୟ ଲେଖ।

୧୪. ଅଭ୍ୟାସ ପାଇଁ ବହୁବିକଳ୍ପୀୟ ପ୍ରଶ୍ନ (MCQs)

MCQ ଅଭ୍ୟାସ

0/10 ଉତ୍ତର

1. ନୈତିକ ଦର୍ଶନର ମୁଖ୍ୟ ଅଧ୍ୟୟନ କ’ଣ?A. ଗ୍ରହମାନଙ୍କ ଗତିB. ଠିକ୍‌ ଓ ଭୁଲ୍‌ ଆଚରଣର ନୀତିC. ଭାଷାର ଗଠନD. ଜୈବିକ ବିବର୍ତ୍ତନ

2. ନୈତିକ ନିଷ୍ପତ୍ତିର ଅର୍ଥ ଓ ଆଧାର ଅଧ୍ୟୟନ କରୁଥିବା ଶାଖା କେଉଁଟି?A. ଅଧିନୈତିକତାB. ସମାଜବିଜ୍ଞାନC. ଅର୍ଥନୀତିD. ରାଜନୀତି

3. ଉପଯୋଗିତାବାଦ ସହ ସମ୍ବନ୍ଧିତ ଦାର୍ଶନିକ କିଏ?A. ପ୍ଲାଟୋ ମାତ୍ରB. ଜେରେମି ବେନ୍ଥାମ୍‌C. ପାରମେନିଡିଜ୍‌D. ରେନେ ଦେକାର୍ତ୍ତ

4. ସଦ୍‌ଗୁଣ ନୈତିକତା କାହାକୁ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଏ?A. କେବଳ ଆଇନଗତ ଦଣ୍ଡB. ଚରିତ୍ର ଓ ସଦ୍‌ଗୁଣC. କେବଳ ଆର୍ଥିକ ଲାଭD. କେବଳ ରାଜନୈତିକ ଶକ୍ତି

5. ସମାଜବିଜ୍ଞାନ ମୁଖ୍ୟତଃ କ’ଣ ଅଧ୍ୟୟନ କରେ?A. ସାମାଜିକ ସମ୍ପର୍କ ଓ ସଂସ୍ଥାB. କେବଳ ନୈତିକ ନିୟମC. କେବଳ ଧାର୍ମିକ ଆଦେଶD. ଗଣିତୀୟ ସୂତ୍ର

6. ନୀତିଶାସ୍ତ୍ରରେ କର୍ତ୍ତବ୍ୟବାଦ ସହ କିଏ ପ୍ରମୁଖ ଭାବରେ ସମ୍ବନ୍ଧିତ?A. ଇମାନୁଏଲ୍‌ କାଣ୍ଟ୍‌B. ଅମର୍ତ୍ତ୍ୟ ସେନ୍‌C. ଜେରେମି ବେନ୍ଥାମ୍‌D. ଅଗଷ୍ଟ କୋମ୍ଟ୍‌

7. Euthyphro Dilemma କେଉଁ ପ୍ରଶ୍ନ ସହ ସମ୍ପର୍କିତ?A. ନୈତିକତା ଓ ଈଶ୍ୱରୀୟ ଆଦେଶB. ଅର୍ଥନୈତିକ ବିକାଶC. ସାମାଜିକ ସର୍ବେକ୍ଷଣD. ଭାଷା ଓ ବ୍ୟାକରଣ

8. କ୍ଷମତା ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ ସହ କିଏ ପ୍ରମୁଖ ଭାବରେ ସମ୍ବନ୍ଧିତ?A. ଅମର୍ତ୍ତ୍ୟ ସେନ୍‌B. ଆରିଷ୍ଟୋଟଲ୍‌ ମାତ୍ରC. ପ୍ଲାଟୋ ମାତ୍ରD. ଥମାସ୍‌ ହବ୍ସ୍‌ ମାତ୍ର

9. ପ୍ରଶାସନିକ ନୈତିକତାର ମୂଲ୍ୟ କେଉଁଟି?A. ପକ୍ଷପାତB. ସ୍ୱାର୍ଥସଂଘାତକୁ ଲୁଚାଇବାC. ନିରପେକ୍ଷତାD. ଅନୁଚିତ ଲାଭ

10. ସକାରାତ୍ମକ ଅର୍ଥନୀତିର ମୁଖ୍ୟ ଲକ୍ଷ୍ୟ କ’ଣ?A. ଅର୍ଥନୈତିକ ଘଟଣାକୁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବାB. ସମସ୍ତ ନୈତିକ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣC. କେବଳ ଧର୍ମର ଅଧ୍ୟୟନD. କେବଳ ଚରିତ୍ର ଗଠନ

ପୁନର୍ବାର ଅଭ୍ୟାସ କରନ୍ତୁ

୧୫. ଉପସଂହାର (Conclusion)

ନୈତିକ ଦର୍ଶନ ମନୁଷ୍ୟର ଆଚରଣ, ମୂଲ୍ୟବୋଧ, କର୍ତ୍ତବ୍ୟ, ନ୍ୟାୟ ଓ ନୈତିକ ଦାୟିତ୍ୱର ଗଭୀର ଅଧ୍ୟୟନ। ଏହା ଆମକୁ କେବଳ କ’ଣ ଠିକ୍‌ ବା ଭୁଲ୍‌ ତାହା କୁହେ ନାହିଁ; ବରଂ କୌଣସି ନିଷ୍ପତ୍ତି କାହିଁକି ନୈତିକ ଭାବରେ ଯଥାର୍ଥ, ତାହା ବୁଝିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ।

ନୈତିକତା ଓ ନୀତିଶାସ୍ତ୍ରର ଘନିଷ୍ଠ ସମ୍ପର୍କ ରହିଛି। ସମାଜବିଜ୍ଞାନ ନୈତିକତାର ସାମାଜିକ ପୃଷ୍ଠଭୂମି ବୁଝାଏ; ରାଜନୀତି ଶକ୍ତି ଓ ଶାସନର ନୈତିକ ପ୍ରଶ୍ନ ଉଠାଏ; ଅର୍ଥନୀତି ସମ୍ବଳ ବଣ୍ଟନ ଓ କଲ୍ୟାଣର ପ୍ରଶ୍ନ ଆଣେ; ଏବଂ ଧର୍ମତତ୍ତ୍ୱ ଧାର୍ମିକ ବିଶ୍ୱାସ ସହ ସମ୍ବନ୍ଧିତ ନୈତିକ ମୂଲ୍ୟଗୁଡ଼ିକୁ ଅନୁସନ୍ଧାନ କରେ।

ଏହି ସମସ୍ତ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣର ସମନ୍ୱିତ ଅଧ୍ୟୟନ ମନୁଷ୍ୟକୁ ଅଧିକ ବିଚାରଶୀଳ, ଦାୟିତ୍ୱବାନ ଓ ନ୍ୟାୟପରାୟଣ କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ।

ମୁଖ୍ୟ ବାର୍ତ୍ତା: ନୈତିକ ଦର୍ଶନର ଲକ୍ଷ୍ୟ କେବଳ ନୈତିକ ନିୟମ ଜାଣିବା ନୁହେଁ; ଯୁକ୍ତିସଙ୍ଗତ ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେଇ ଉତ୍ତମ ଜୀବନ ଓ ନ୍ୟାୟପୂର୍ଣ୍ଣ ସମାଜ ଗଠନରେ ସହଯୋଗ କରିବା ମଧ୍ୟ ଏହାର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ।