ମନୁଷ୍ୟ କାହିଁକି ଗୋଟିଏ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ଭଲ ଏବଂ ଅନ୍ୟଟିକୁ ମନ୍ଦ ବୋଲି ବିଚାର କରେ? କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ମନୁଷ୍ୟକୁ କେବେ ନୈତିକ ଭାବରେ ଦାୟୀ କରାଯାଇପାରେ? ଏହି ପ୍ରଶ୍ନଗୁଡ଼ିକର ଉତ୍ତର ଖୋଜିବାରେ ମନୋବିଜ୍ଞାନ ଓ ନୀତିଶାସ୍ତ୍ର ପରସ୍ପରକୁ ସାହାଯ୍ୟ କରନ୍ତି।

2. ନୀତିଶାସ୍ତ୍ରର ମନୋବୈଜ୍ଞାନିକ ଭିତ୍ତିର ଅର୍ଥ ଓ ଗୁରୁତ୍ୱ

ମନୋବିଜ୍ଞାନ ମନୁଷ୍ୟର ମାନସିକ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଓ ଆଚରଣର ଅଧ୍ୟୟନ କରେ। ଅନ୍ୟପକ୍ଷରେ, ନୀତିଶାସ୍ତ୍ର ମନୁଷ୍ୟର ଆଚରଣ କିପରି ହେବା ଉଚିତ, ତାହାର ମୂଲ୍ୟାୟନ କରେ।

ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ, ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତି ରାସ୍ତାରେ ଏକ ଟଙ୍କାଭର୍ତ୍ତି ବ୍ୟାଗ୍ ପାଇଲେ। ସେ ବ୍ୟାଗ୍‌ଟିକୁ ମାଲିକଙ୍କୁ ଫେରାଇବେ କି ନିଜ ପାଖରେ ରଖିବେ, ଏହି ନିଷ୍ପତ୍ତିରେ ତାଙ୍କର ଲୋଭ, ବିବେକ, ସହାନୁଭୂତି, ଇଚ୍ଛା ଓ କର୍ତ୍ତବ୍ୟବୋଧ ପ୍ରଭାବ ପକାଇପାରେ।

ଏହି ଦୃଷ୍ଟିରୁ ନୀତିଶାସ୍ତ୍ରର ମନୋବୈଜ୍ଞାନିକ ଭିତ୍ତିର ପ୍ରମୁଖ ଉପାଦାନଗୁଡ଼ିକ ହେଲା:

• ଇଚ୍ଛା ଓ ଅଭିପ୍ରାୟ (Desire and Intention)
• ସଂକଳ୍ପ ଓ ସ୍ୱେଚ୍ଛା (Will and Volition)
• ବୁଦ୍ଧି ଓ ବିବେକ (Reason and Conscience)
• ଭାବନା ଓ ସହାନୁଭୂତି (Emotions and Sympathy)
• ନୈତିକ ବିଚାର (Moral Judgement)
• ଦାୟିତ୍ୱବୋଧ (Sense of Responsibility)

3. ନୈତିକ କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ଅନୈତିକ ନୁହେଁ ଏପରି କାର୍ଯ୍ୟ (Moral and Non-Moral Actions)

3.1 ନୈତିକ କାର୍ଯ୍ୟ (Moral Actions)

ନୈତିକ କାର୍ଯ୍ୟ ହେଉଛି ସେହି କାର୍ଯ୍ୟ, ଯାହାକୁ ନୈତିକ ମାନଦଣ୍ଡ ଅନୁସାରେ ଭଲ-ମନ୍ଦ, ଉଚିତ-ଅନୁଚିତ କିମ୍ବା କର୍ତ୍ତବ୍ୟ-ଅକର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ବିଚାର କରାଯାଇପାରେ।

ଏକ ନୈତିକ କାର୍ଯ୍ୟରେ ସାଧାରଣତଃ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ, ଜ୍ଞାନ, ଇଚ୍ଛା, ସ୍ୱେଚ୍ଛା ଓ ଦାୟିତ୍ୱର ଭୂମିକା ରହିଥାଏ।

ଉଦାହରଣ:

1. ଅସହାୟ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କୁ ସ୍ୱେଚ୍ଛାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରିବା।
2. ସତ୍ୟ କହିବା ଓ ସଚ୍ଚୋଟତା ବଜାୟ ରଖିବା।
3. ଅନ୍ୟର ହଜିଯାଇଥିବା ଜିନିଷ ଫେରାଇବା।
4. ନିଜର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ପାଳନ କରିବା।
5. ଅନ୍ୟାୟ ବିରୋଧରେ ନ୍ୟାୟସଙ୍ଗତ ଭାବେ ପ୍ରତିବାଦ କରିବା।

3.2 ଅନୈତିକ କାର୍ଯ୍ୟ (Immoral Actions)

ଅନୈତିକ କାର୍ଯ୍ୟ ହେଉଛି ଏପରି କାର୍ଯ୍ୟ, ଯାହା ଗ୍ରହଣଯୋଗ୍ୟ ନୈତିକ ମାନଦଣ୍ଡକୁ ଉଲ୍ଲଂଘନ କରେ।

ଉଦାହରଣ:

• ଜାଣିଶୁଣି ମିଥ୍ୟା କହି ଅନ୍ୟକୁ ଠକିବା।
• ଅନ୍ୟର ଅଧିକାର ହରଣ କରିବା।
• ଦୁର୍ନୀତି କିମ୍ବା ଲାଞ୍ଚ ନେବା।
• ଜାଣିଶୁଣି ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କୁ କ୍ଷତି ପହଞ୍ଚାଇବା।

ତଥାପି, କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟର ନୈତିକ ମୂଲ୍ୟାୟନ କରିବାବେଳେ ପରିସ୍ଥିତି, ଜ୍ଞାନ, ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଓ ବାଧ୍ୟବାଧକତାକୁ ବିଚାର କରିବା ଉଚିତ।

3.3 ନୈତିକ ନିରପେକ୍ଷ କାର୍ଯ୍ୟ (Non-Moral Actions)

Non-moral actions କହିଲେ ଏପରି କାର୍ଯ୍ୟକୁ ବୁଝାଯାଏ, ଯାହାକୁ ନିଜେ ନୈତିକ ଭାବରେ ଭଲ କିମ୍ବା ମନ୍ଦ ବୋଲି ବିଚାର କରିବା ସାଧାରଣତଃ ଉପଯୁକ୍ତ ନୁହେଁ।

ଉଦାହରଣ:

• ନିଦ୍ରାରୁ ଉଠିବା।
• ସାଧାରଣ ଭାବରେ ଚାଲିବା।
• ନୀଳ ରଙ୍ଗ ଅପେକ୍ଷା ସବୁଜ ରଙ୍ଗ ପସନ୍ଦ କରିବା।
• ପାଗ ଗରମ ହେବାରୁ ଝାଳ ବୋହିବା।

କିନ୍ତୁ ଏକ ସାଧାରଣ କାର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟ ପରିସ୍ଥିତି ଅନୁସାରେ ନୈତିକ ଗୁରୁତ୍ୱ ପାଇପାରେ। ଯଥା, ଅନ୍ୟ ଜଣେ ବିପଦରେ ଥିବାବେଳେ ଜାଣିଶୁଣି ସାହାଯ୍ୟ ନକରିବାର ପରିସ୍ଥିତି ନୈତିକ ବିଚାରର ବିଷୟ ହୋଇପାରେ।

3.4 ନୈତିକ, ଅନୈତିକ ଓ ନୈତିକ ନିରପେକ୍ଷ କାର୍ଯ୍ୟର ପାର୍ଥକ୍ୟ

ପରୀକ୍ଷା ଦୃଷ୍ଟିରୁ ମନେରଖନ୍ତୁ: Non-moral ଓ immoral ଏକାର୍ଥକ ନୁହେଁ। Non-moral ହେଉଛି ନୈତିକ ବିଚାରରୁ ନିରପେକ୍ଷ; immoral ହେଉଛି ନୈତିକ ମାନଦଣ୍ଡ ଅନୁସାରେ ଭୁଲ୍।

4. ସ୍ୱେଚ୍ଛାକୃତ କାର୍ଯ୍ୟ (Voluntary Actions)

4.1 ସଂଜ୍ଞା

ଯେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟ ବ୍ୟକ୍ତିର ଜ୍ଞାନ, ଇଚ୍ଛା, ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଓ ସଂକଳ୍ପ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ପାଦିତ ହୁଏ, ତାହାକୁ ସ୍ୱେଚ୍ଛାକୃତ କାର୍ଯ୍ୟ (Voluntary Action) କୁହାଯାଏ।

ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ, ଜଣେ ଛାତ୍ର ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ ଗରିବ ଛାତ୍ରଙ୍କୁ ପୁସ୍ତକ ଦାନ କଲେ। ଏଠାରେ ଇଚ୍ଛା ଓ ସଂକଳ୍ପ କାର୍ଯ୍ୟର ପ୍ରମୁଖ ଆଧାର।

4.2 ସ୍ୱେଚ୍ଛାକୃତ କାର୍ଯ୍ୟର ପ୍ରମୁଖ ଉପାଦାନ

୧. ଜ୍ଞାନ (Knowledge): ବ୍ୟକ୍ତି ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ତାହାର ପ୍ରାସଙ୍ଗିକ ପରିଣାମ ବିଷୟରେ ଯଥାସମ୍ଭବ ଜାଣିଥିବା ଆବଶ୍ୟକ।

୨. ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ (Intention): ବ୍ୟକ୍ତି କାହିଁକି କାର୍ଯ୍ୟଟି କରୁଛି, ତାହା ତାହାର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟକୁ ସୂଚାଏ।

୩. ଇଚ୍ଛା (Desire): କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ପାଇଁ ମାନସିକ ଆଗ୍ରହ ବା ପ୍ରେରଣା।

୪. ସଂକଳ୍ପ (Volition): ଉପଲବ୍ଧ ବିକଳ୍ପଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରୁ ଗୋଟିଏକୁ ବାଛି କାର୍ଯ୍ୟ କରିବାର ମାନସିକ ପ୍ରକ୍ରିୟା।

୫. ସ୍ୱାଧୀନତା (Freedom): ବାହ୍ୟ ବାଧ୍ୟବାଧକତା କିମ୍ବା ଅନିୟନ୍ତ୍ରିତ ଚାପର ଅଭାବରେ ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେବାର ଯଥେଷ୍ଟ ସୁଯୋଗ।

୬. ନିୟନ୍ତ୍ରଣ (Control): ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କର ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବାର କ୍ଷମତା।

4.3 ସ୍ୱେଚ୍ଛାକୃତ ଓ ଅସ୍ୱେଚ୍ଛାକୃତ କାର୍ଯ୍ୟ

4.4 ଅନିଚ୍ଛାକୃତ ଓ ବାଧ୍ୟତାମୂଳକ କାର୍ଯ୍ୟ

ଅନେକ ସମୟରେ ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତି ବାହ୍ୟ ଚାପ, ଭୟ, ଧମକ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟର ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥାଏ। ଏପରି ସ୍ଥିତିରେ ତାଙ୍କର ସ୍ୱାଧୀନତା ଓ ଦାୟିତ୍ୱର ପରିମାଣ କମିପାରେ।

ଉଦାହରଣ: ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କୁ ଅସ୍ତ୍ର ଦେଖାଇ ଧମକ ଦେଇ ଟଙ୍କା ଦେବାକୁ ବାଧ୍ୟ କରାଗଲା। ତାଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟକୁ ସାଧାରଣ ସ୍ୱେଚ୍ଛାକୃତ ଦାନ ସହିତ ସମାନ ଭାବେ ମୂଲ୍ୟାୟନ କରିହେବ ନାହିଁ।

4.5 ସ୍ୱେଚ୍ଛାକୃତ କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ନୈତିକ ଦାୟିତ୍ୱ

ନୈତିକ ଦାୟିତ୍ୱ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରିବାବେଳେ ତିନୋଟି ପ୍ରଶ୍ନ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ:

• ବ୍ୟକ୍ତି କ’ଣ କରୁଛି ବୋଲି ଜାଣିଥିଲେ କି?
• ସେ କାର୍ଯ୍ୟଟିକୁ ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ କରିଥିଲେ କି?
• ପରିସ୍ଥିତିରେ ତାଙ୍କ ପାଖରେ ଅନ୍ୟ ବିକଳ୍ପ ଥିଲା କି?

ଏହି ପ୍ରଶ୍ନଗୁଡ଼ିକ ନୈତିକ ଦାୟିତ୍ୱର ମୂଲ୍ୟାୟନରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ। ତଥାପି, ଅଜ୍ଞାନତା କିମ୍ବା ବାଧ୍ୟବାଧକତା ଥିବାରୁ ପ୍ରତ୍ୟେକ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଦାୟିତ୍ୱ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶୂନ୍ୟ ହୋଇଯାଏ ନାହିଁ।

5. ନୈତିକ ବିଚାର (Moral Judgement)

5.1 ସଂଜ୍ଞା

ନୈତିକ ବିଚାର ହେଉଛି ଏପରି ମୂଲ୍ୟାୟନ, ଯାହା ମାଧ୍ୟମରେ ଆମେ କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ, ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ, ଚରିତ୍ର କିମ୍ବା ନିଷ୍ପତ୍ତିକୁ ନୈତିକ ଭାବରେ ଭଲ-ମନ୍ଦ, ଉଚିତ-ଅନୁଚିତ, ନ୍ୟାୟସଙ୍ଗତ-ଅନ୍ୟାୟସଙ୍ଗତ ଭାବେ ବିଚାର କରୁ।

ଉଦାହରଣ:

• “ସତ୍ୟ କହିବା ଏକ ନୈତିକ ଗୁଣ।”
• “ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କୁ ଅନ୍ୟାୟ ଦଣ୍ଡ ଦେବା ଭୁଲ୍।”
• “ଦୁର୍ବଳ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କୁ ସାହାଯ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ।”

5.2 ନୈତିକ ବିଚାରର ପ୍ରକୃତି (Nature of Moral Judgement)

୧. ମୂଲ୍ୟାୟନମୂଳକ ପ୍ରକୃତି: ଏହା କେବଳ ଘଟଣାର ବର୍ଣ୍ଣନା କରେନାହିଁ; ଘଟଣାଟି ନୈତିକ ଭାବରେ ଉଚିତ କି ଅନୁଚିତ, ତାହା ମଧ୍ୟ ବିଚାର କରେ।

୨. ନିୟମମୂଳକ ପ୍ରକୃତି (Normative): ଏହା ମନୁଷ୍ୟ କ’ଣ କରିବା ଉଚିତ, କ’ଣ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ, ସେଥିପାଇଁ ମାନଦଣ୍ଡ ପ୍ରଦାନ କରେ।

୩. ଯୁକ୍ତି ଓ ବିବେକର ଭୂମିକା: ନୈତିକ ବିଚାର କେବଳ ଭାବନା ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେନାହିଁ। ଯୁକ୍ତି, ପ୍ରମାଣ, ପରିସ୍ଥିତି ଓ ନୈତିକ ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ମଧ୍ୟ ଏଥିରେ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ।

୪. ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଓ ପରିଣାମର ବିଚାର: ଗୋଟିଏ କାର୍ଯ୍ୟର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଓ ପରିଣାମ ଉଭୟ ନୈତିକ ମୂଲ୍ୟାୟନକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିପାରେ।

୫. ଦାୟିତ୍ୱ ସହ ସମ୍ପର୍କ: ନୈତିକ ବିଚାର ମାଧ୍ୟମରେ ଆମେ କାହାର କାର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରଶଂସାଯୋଗ୍ୟ କିମ୍ବା ନିନ୍ଦନୀୟ, ତାହା ବିଚାର କରୁ।

୬. ସାଧାରଣୀକରଣର ସମ୍ଭାବନା: ନୈତିକ ବିଚାର ସାଧାରଣତଃ ସମାନ ପରିସ୍ଥିତିରେ ସମାନ ନୈତିକ ମାନଦଣ୍ଡ ପ୍ରୟୋଗ କରିବାକୁ ଆଶା କରେ।

୭. ଆଚରଣକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିବା: ନୈତିକ ବିଚାର ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କର ଭବିଷ୍ୟତ୍ ଆଚରଣ ଓ ନିଷ୍ପତ୍ତିକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିପାରେ।

5.3 ନୈତିକ ବିଚାରର ଉପାଦାନ

ନୈତିକ ବିଚାରର ଗଠନରେ ନିମ୍ନଲିଖିତ ଉପାଦାନଗୁଡ଼ିକ ସାହାଯ୍ୟ କରେ:

• ବିଚାରକର୍ତ୍ତା (Subject): ଯିଏ ବିଚାର କରେ।
• ବିଚାରର ବିଷୟ (Object): ଯାହାକୁ ବିଚାର କରାଯାଏ।
• ନୈତିକ ମାନଦଣ୍ଡ: ଯେଉଁ ନୀତି ବା ମୂଲ୍ୟ ଆଧାରରେ ବିଚାର କରାଯାଏ।
• ପରିସ୍ଥିତି ଓ ପ୍ରମାଣ: କାର୍ଯ୍ୟର ପୃଷ୍ଠଭୂମି ଓ ତଥ୍ୟ।
• ନିଷ୍କର୍ଷ: କାର୍ଯ୍ୟଟି ଉଚିତ, ଅନୁଚିତ, କର୍ତ୍ତବ୍ୟ କିମ୍ବା ଅକର୍ତ୍ତବ୍ୟ ବୋଲି ନିଷ୍ପତ୍ତି।

6. ନୈତିକ ବିଚାର ଓ ଅନ୍ୟ ପ୍ରକାରର ବିଚାର

ମନୁଷ୍ୟ ବିଭିନ୍ନ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ବିଚାର କରେ। ସମସ୍ତ ବିଚାର ନୈତିକ ବିଚାର ନୁହେଁ। ଯୁକ୍ତିସଙ୍ଗତତା, ତଥ୍ୟର ସତ୍ୟତା ଓ ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟ ଆଧାରରେ ମଧ୍ୟ ବିଚାର କରାଯାଏ।

6.1 ଯୁକ୍ତିଗତ ବିଚାର (Logical Judgement)

ଯୁକ୍ତିଗତ ବିଚାର ହେଉଛି ଏପରି ବିଚାର, ଯେଉଁଥିରେ କୌଣସି ଯୁକ୍ତି, ଅନୁମାନ କିମ୍ବା ନିଷ୍କର୍ଷର ଯୁକ୍ତିସଙ୍ଗତତା ଓ ତାର୍କିକ ସମ୍ପର୍କକୁ ପରୀକ୍ଷା କରାଯାଏ।

ଉଦାହରଣ:

• ସମସ୍ତ ମନୁଷ୍ୟ ମରଣଶୀଳ।
• ରାମ ଜଣେ ମନୁଷ୍ୟ।
• ତେଣୁ ରାମ ମରଣଶୀଳ।

ଏହି ଯୁକ୍ତିର ଗଠନ ତାର୍କିକ ଭାବରେ ବୈଧ।

ଯୁକ୍ତିଗତ ବିଚାରର ଲକ୍ଷ୍ୟ ହେଉଛି ଯୁକ୍ତିର ବୈଧତା, ସଙ୍ଗତି ଓ ତାର୍କିକ ତ୍ରୁଟିକୁ ଚିହ୍ନଟ କରିବା। ଏକ ଯୁକ୍ତି ବୈଧ ହୋଇପାରେ, କିନ୍ତୁ ତାହାର ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ଧାରଣା ମିଥ୍ୟା ହେଲେ ନିଷ୍କର୍ଷ ସତ୍ୟ ହେବା ନିଶ୍ଚିତ ନୁହେଁ।

6.2 ତଥ୍ୟଗତ ବିଚାର (Factual Judgement)

ତଥ୍ୟଗତ ବିଚାର ହେଉଛି କୌଣସି ଘଟଣା, ବସ୍ତୁ କିମ୍ବା ପରିସ୍ଥିତି ବିଷୟରେ ତଥ୍ୟର ସତ୍ୟତାକୁ ବିଚାର କରିବା।

ଉଦାହରଣ:

• ଭୁବନେଶ୍ୱର ଓଡ଼ିଶାର ରାଜଧାନୀ।
• ଜଳ ସାଧାରଣ ବାୟୁଚାପରେ ୧୦୦° ସେଲସିୟସ୍‌ରେ ଫୁଟେ।
• ଗତକାଲି ବର୍ଷା ହୋଇଥିଲା।

ଏହି ବିଚାରଗୁଡ଼ିକୁ ପର୍ଯ୍ୟବେକ୍ଷଣ, ଅଭିଲେଖ, ପରୀକ୍ଷା କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ ପ୍ରମାଣ ଦ୍ୱାରା ଯାଞ୍ଚ କରାଯାଇପାରେ।

ତଥ୍ୟଗତ ବିଚାରରେ ପ୍ରମୁଖ ପ୍ରଶ୍ନ ହେଉଛି—“ଏହା ସତ୍ୟ କି?” ନୈତିକ ବିଚାରରେ ପ୍ରଶ୍ନ ହେଉଛି—“ଏହା କରିବା ଉଚିତ କି?”

6.3 ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟଗତ ବିଚାର (Aesthetic Judgement)

ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟଗତ ବିଚାର ହେଉଛି କୌଣସି ବସ୍ତୁ, କଳାକୃତି, ସଙ୍ଗୀତ, ପ୍ରକୃତି କିମ୍ବା ସାହିତ୍ୟର ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟ, ରୁଚି ଓ କଳାତ୍ମକ ଗୁଣ ବିଷୟରେ ମୂଲ୍ୟାୟନ।

ଉଦାହରଣ:

• ଏହି ଚିତ୍ରଟି ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୁନ୍ଦର।
• ଏହି ସଙ୍ଗୀତ ମନକୁ ଶାନ୍ତି ଦିଏ।
• ଏହି କବିତାର ଭାଷା ଆକର୍ଷଣୀୟ।

ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟଗତ ବିଚାରରେ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ରୁଚି ଓ ସାଂସ୍କୃତିକ ପ୍ରଭାବ ରହିପାରେ। ତଥାପି, କଳାର ଗଠନ, ଶୈଳୀ, ଅନୁପାତ ଓ ପ୍ରକାଶନ କୌଶଳ ପରି ମାନଦଣ୍ଡ ଆଧାରରେ ମଧ୍ୟ ବିଚାର କରାଯାଇପାରେ।

6.4 ଚାରି ପ୍ରକାରର ବିଚାରର ତୁଳନା

ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଟୀକା: ଗୋଟିଏ ବାକ୍ୟରେ ଏକାଧିକ ପ୍ରକାରର ବିଚାର ଥାଇପାରେ। ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ, ଏକ ତଥ୍ୟ ସତ୍ୟ ହୋଇପାରେ, କିନ୍ତୁ ସେହି ତଥ୍ୟ ଆଧାରରେ କରାଯାଇଥିବା ନୈତିକ ନିଷ୍କର୍ଷ ଭୁଲ୍ ହୋଇପାରେ।

7. ନୈତିକ ବିଚାରର ବିଷୟ ଓ ବିଚାରକର୍ତ୍ତା (Object and Subject of Moral Judgement)

7.1 ନୈତିକ ବିଚାରର ବିଷୟ (Object of Moral Judgement)

ନୈତିକ ବିଚାରର ବିଷୟ ହେଉଛି ସେହି କାର୍ଯ୍ୟ, ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ, ଅଭିପ୍ରାୟ, ଚରିତ୍ର କିମ୍ବା ନିଷ୍ପତ୍ତି, ଯାହାର ନୈତିକ ମୂଲ୍ୟାୟନ କରାଯାଏ।

ଏହାର ପ୍ରମୁଖ ରୂପଗୁଡ଼ିକ ହେଲା:

୧. କାର୍ଯ୍ୟ (Actions): ଯଥା—ଦାନ କରିବା, ଚୋରି କରିବା, ଅନ୍ୟକୁ ସାହାଯ୍ୟ କରିବା।

୨. ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ (Intentions): ଯଥା—କାହାକୁ ସାହାଯ୍ୟ କରିବା ପଛରେ ଥିବା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ।

୩. ଅଭିପ୍ରାୟ (Motives): ଯଥା—କର୍ତ୍ତବ୍ୟବୋଧ, ସହାନୁଭୂତି, ଲୋଭ କିମ୍ବା ପ୍ରତିଶୋଧ।

୪. ଚରିତ୍ର (Character): ଯଥା—ସତ୍ୟବାଦିତା, ସାହସ, ଦୟା ଓ ସଚ୍ଚୋଟତା।

୫. ନିଷ୍ପତ୍ତି (Decisions): ଯଥା—ଅନ୍ୟାୟରେ ସହଯୋଗ କରିବା କି ତାହାକୁ ପ୍ରତ୍ୟାଖ୍ୟାନ କରିବା।

୬. ଇଚ୍ଛାକୃତ ଅବହେଳା (Omissions): ଯଥା—ସାହାଯ୍ୟ କରିବାର ଯଥେଷ୍ଟ ସୁଯୋଗ ଓ ଦାୟିତ୍ୱ ଥିବା ସତ୍ତ୍ୱେ ଜାଣିଶୁଣି ଅବହେଳା କରିବା।

7.2 ନୈତିକ ବିଚାରକର୍ତ୍ତା (Subject of Moral Judgement)

ନୈତିକ ବିଚାରକର୍ତ୍ତା ହେଉଛନ୍ତି ସେହି ବ୍ୟକ୍ତି, ଯିଏ ନୈତିକ ମାନଦଣ୍ଡ ଆଧାରରେ କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟକୁ ଉଚିତ କିମ୍ବା ଅନୁଚିତ ବୋଲି ବିଚାର କରନ୍ତି।

ଉଦାହରଣ: ଜଣେ ଶିକ୍ଷକ ଛାତ୍ରଙ୍କର ନକଲ୍ କରିବା କାର୍ଯ୍ୟକୁ ଅନୈତିକ ବୋଲି ବିଚାର କଲେ। ଏଠାରେ ଶିକ୍ଷକ ହେଉଛନ୍ତି ବିଚାରକର୍ତ୍ତା ଓ ନକଲ୍ କରିବା ହେଉଛି ବିଚାରର ବିଷୟ।

ନୈତିକ ବିଚାରକର୍ତ୍ତାଙ୍କର ନିମ୍ନଲିଖିତ ଗୁଣ ଥିବା ଆବଶ୍ୟକ:

• ବିବେକ ଓ ଯୁକ୍ତିଶକ୍ତି।
• ତଥ୍ୟ ଓ ପରିସ୍ଥିତିକୁ ବୁଝିବାର କ୍ଷମତା।
• ପକ୍ଷପାତରୁ ଦୂରେଇ ରହିବାର ଚେଷ୍ଟା।
• ନ୍ୟାୟ, ସମାନତା ଓ ମାନବିକତା ପ୍ରତି ସମ୍ମାନ।
• ନିଜ ନିଷ୍ପତ୍ତିକୁ ଯୁକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ସମର୍ଥନ କରିବାର କ୍ଷମତା।

7.3 ବିଷୟ ଓ ବିଚାରକର୍ତ୍ତାର ପାର୍ଥକ୍ୟ

8. ନୈତିକତା ଓ ଆଇନଗତତା (Morality and Legality)

8.1 ନୈତିକତାର ଅର୍ଥ (Morality)

ନୈତିକତା ହେଉଛି ଭଲ-ମନ୍ଦ, ଉଚିତ-ଅନୁଚିତ, ନ୍ୟାୟ-ଅନ୍ୟାୟ ଏବଂ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ-ଅକର୍ତ୍ତବ୍ୟ ସମ୍ପର୍କରେ ଥିବା ମୂଲ୍ୟବୋଧ, ନୀତି ଓ ମାନଦଣ୍ଡର ସମଷ୍ଟି।

ନୈତିକତାର ଆଧାର ଭାବରେ ବିବେକ, ମାନବିକତା, ସହାନୁଭୂତି, ନ୍ୟାୟ, ସାମାଜିକ ଦାୟିତ୍ୱ ଓ ଦାର୍ଶନିକ ସିଦ୍ଧାନ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ କରିପାରେ।

8.2 ଆଇନଗତତାର ଅର୍ଥ (Legality)

ଆଇନଗତତା ହେଉଛି କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରଚଳିତ ଆଇନ, ନିୟମ ଓ ବୈଧ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଅନୁସାରେ ଅନୁମୋଦିତ କି ନିଷିଦ୍ଧ, ତାହାର ସ୍ଥିତି।

ଆଇନ ସମାଜରେ ଶୃଙ୍ଖଳା, ସୁରକ୍ଷା, ଅଧିକାର ଓ ନ୍ୟାୟ ବଜାୟ ରଖିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ। ଭାରତରେ ସମ୍ବିଧାନ, ବିଧାନମଣ୍ଡଳ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଣୀତ ଆଇନ ଓ ସମ୍ପୃକ୍ତ ନ୍ୟାୟିକ ବ୍ୟାଖ୍ୟା ଆଇନଗତ ବ୍ୟବସ୍ଥାର ଅଂଶ।

8.3 ନୈତିକତା ଓ ଆଇନର ସମ୍ପର୍କ

ନୈତିକତା ଓ ଆଇନ ପରସ୍ପର ସମ୍ପର୍କିତ, କିନ୍ତୁ ଉଭୟ ଏକ ନୁହେଁ।

କେତେକ ଆଇନ ନୈତିକ ମୂଲ୍ୟବୋଧକୁ ସୁରକ୍ଷା ଦିଏ। ଯଥା—ଚୋରି, ହିଂସା ଓ ଠକେଇକୁ ଦଣ୍ଡନୀୟ କରୁଥିବା ଆଇନ। ତଥାପି, ସମସ୍ତ ନୈତିକ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଆଇନ ଦ୍ୱାରା ବାଧ୍ୟତାମୂଳକ ହୁଏନାହିଁ। ଯଥା—ଅଜଣା ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କୁ ସ୍ୱେଚ୍ଛାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରିବା ଏକ ନୈତିକ ଗୁଣ ହୋଇପାରେ, କିନ୍ତୁ ପ୍ରତ୍ୟେକ ପରିସ୍ଥିତିରେ ଏହା ଆଇନଗତ ବାଧ୍ୟତା ନୁହେଁ।

ସେହିପରି, କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ ଆଇନଗତ ଭାବରେ ଅନୁମୋଦିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ତାହା ନୈତିକ ଭାବରେ ଆଦର୍ଶ ହେବା ଆବଶ୍ୟକ ନୁହେଁ।

8.4 ନୈତିକତା ଓ ଆଇନଗତତାର ପାର୍ଥକ୍ୟ

8.5 ନୈତିକ କିନ୍ତୁ ଆଇନଗତ ଭାବେ ବାଧ୍ୟତାମୂଳକ ନୁହେଁ ଏପରି କାର୍ଯ୍ୟ

ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ, ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତି ନିଜ ସମୟ ବ୍ୟୟ କରି ଜଣେ ଅସହାୟ ଛାତ୍ରଙ୍କୁ ପଢ଼ାଇଲେ। ଏହା ଏକ ପ୍ରଶଂସନୀୟ ନୈତିକ କାର୍ଯ୍ୟ, କିନ୍ତୁ ସାଧାରଣତଃ ପ୍ରତ୍ୟେକ ନାଗରିକଙ୍କ ପାଇଁ ଏପରି କରିବା ଆଇନଗତ ବାଧ୍ୟତା ନୁହେଁ।

8.6 ଆଇନଗତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ନୈତିକ ଭାବରେ ପ୍ରଶ୍ନବାଚୀ ହୋଇପାରୁଥିବା କାର୍ଯ୍ୟ

କୌଣସି ବ୍ୟକ୍ତି ଆଇନର ଦୁର୍ବଳତାର ସୁଯୋଗ ନେଇ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଅନ୍ୟାୟ ଭାବରେ ଅସୁବିଧାରେ ପକାଇପାରନ୍ତି। ଯଦିଓ କାର୍ଯ୍ୟଟି ଆଇନର ସ୍ପଷ୍ଟ ନିଷେଧ ମଧ୍ୟରେ ନ ପଡ଼ିପାରେ, ତଥାପି ଏହାର ନୈତିକତାକୁ ପ୍ରଶ୍ନ କରାଯାଇପାରେ। ତେବେ କୌଣସି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ କାର୍ଯ୍ୟ ଆଇନସମ୍ମତ କି ନୁହେଁ, ତାହା ସମ୍ପୃକ୍ତ ଆଇନ ଓ ପରିସ୍ଥିତି ଅନୁସାରେ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରିବାକୁ ପଡ଼େ।

8.7 ଅନୈତିକ ଏବଂ ଆଇନବିରୋଧୀ କାର୍ଯ୍ୟ

ଚୋରି, ଠକେଇ, ଦୁର୍ନୀତି ଓ ହିଂସା ପରି କାର୍ଯ୍ୟ ଅନେକ ପରିସ୍ଥିତିରେ ଉଭୟ ନୈତିକ ଭାବରେ ନିନ୍ଦନୀୟ ଓ ଆଇନଗତ ଭାବରେ ଦଣ୍ଡନୀୟ ହୋଇଥାଏ।

ମନେରଖନ୍ତୁ: ନୈତିକତାର କ୍ଷେତ୍ର ଆଇନଠାରୁ ବ୍ୟାପକ ହୋଇପାରେ; ତଥାପି ଉଭୟର ମଧ୍ୟରେ ଘନିଷ୍ଠ ସମ୍ପର୍କ ରହିଛି।

9. ନୈତିକ ବିଚାରରେ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ, କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ପରିଣାମର ଭୂମିକା

ନୈତିକ ଦର୍ଶନରେ କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟକୁ ଠିକ୍ କି ଭୁଲ୍ ବୋଲି ବିଚାର କରିବା ପାଇଁ ବିଭିନ୍ନ ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ରହିଛି।

9.1 ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟଭିତ୍ତିକ ବିଚାର

ଏହି ଦୃଷ୍ଟିକୋଣରେ ବ୍ୟକ୍ତିର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଓ ନୈତିକ ପ୍ରେରଣାକୁ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଆଯାଏ। ଇମାନୁଏଲ୍ କାଣ୍ଟଙ୍କ ନୀତିଶାସ୍ତ୍ରରେ କର୍ତ୍ତବ୍ୟବୋଧରୁ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବାର ବିଶେଷ ଗୁରୁତ୍ୱ ରହିଛି।

9.2 ପରିଣାମଭିତ୍ତିକ ବିଚାର

ଏହି ଦୃଷ୍ଟିକୋଣରେ କାର୍ଯ୍ୟର ପରିଣାମ ଓ ସେଥିରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ସୁଖ, ଦୁଃଖ କିମ୍ବା କଲ୍ୟାଣକୁ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଆଯାଏ। ଉପଯୋଗିତାବାଦ (Utilitarianism) ଏହାର ଏକ ପ୍ରମୁଖ ଉଦାହରଣ।

9.3 ଚରିତ୍ରଭିତ୍ତିକ ବିଚାର

ଗୁଣନୀତି (Virtue Ethics) ବ୍ୟକ୍ତିର ଚରିତ୍ର, ସଦ୍‌ଗୁଣ ଓ ନୈତିକ ଅଭ୍ୟାସକୁ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଏ। ଆରିଷ୍ଟଟଲ୍ ଏହି ପରମ୍ପରାର ଜଣେ ପ୍ରମୁଖ ଦାର୍ଶନିକ।

ଏହି ତିନୋଟି ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ ଦେଖାଏ ଯେ ନୈତିକ ବିଚାରରେ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ, କର୍ତ୍ତବ୍ୟ, ପରିଣାମ ଓ ଚରିତ୍ରର ଭୂମିକା ରହିଛି। ଏକ ମାତ୍ର ମାନଦଣ୍ଡ ସବୁ ପରିସ୍ଥିତିରେ ପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ ହେବ ବୋଲି ଧରିନେବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।

10. ନୈତିକତାରେ ବିବେକ ଓ ଭାବନାର ଭୂମିକା

ନୈତିକ ବିଚାରରେ ବିବେକ ଓ ଭାବନା ଉଭୟର ଭୂମିକା ରହିଛି।

ବିବେକ (Conscience): ଏହା ବ୍ୟକ୍ତିର ଆଭ୍ୟନ୍ତରୀଣ ନୈତିକ ବୋଧ, ଯାହା ତାଙ୍କୁ ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ଉଚିତ କିମ୍ବା ଅନୁଚିତ ଭାବରେ ମୂଲ୍ୟାୟନ କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ।

ସହାନୁଭୂତି (Empathy): ଅନ୍ୟ ବ୍ୟକ୍ତିର ଭାବନା ଓ ପରିସ୍ଥିତିକୁ ବୁଝିବାର କ୍ଷମତା। ଏହା ଅନ୍ୟର ଦୁଃଖକୁ ଅନୁଭବ କରି ସାହାଯ୍ୟ କରିବାର ପ୍ରେରଣା ଦେଇପାରେ।

ଅପରାଧବୋଧ (Guilt): ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ଭୁଲ୍ ବୋଲି ମନେ କରିବା ପରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଉଥିବା ମାନସିକ ଅନୁଭୂତି।

ଲଜ୍ଜା (Shame): ନିଜକୁ ନକାରାତ୍ମକ ଭାବରେ ଦେଖିବା କିମ୍ବା ସାମାଜିକ ମୂଲ୍ୟାୟନ ସମ୍ପର୍କିତ ଅନୁଭୂତି।

ଭାବନା ନୈତିକ ଆଚରଣକୁ ପ୍ରେରିତ କରିପାରେ; ତଥାପି, ଯଥାର୍ଥ ନୈତିକ ବିଚାର ପାଇଁ ତଥ୍ୟ, ଯୁକ୍ତି ଓ ନ୍ୟାୟବୋଧ ଆବଶ୍ୟକ।

11. ପ୍ରଶାସନିକ ନୀତିଶାସ୍ତ୍ରରେ ଏହି ବିଷୟର ପ୍ରୟୋଗ (UPSC/OPSC)

ପ୍ରଶାସନିକ କ୍ଷେତ୍ରରେ ନୈତିକ ବିଚାର, ସ୍ୱେଚ୍ଛାକୃତ କାର୍ଯ୍ୟ, ଆଇନଗତତା ଓ ନୈତିକ ଦାୟିତ୍ୱର ଗୁରୁତ୍ୱ ଅତ୍ୟଧିକ।

ଉଦାହରଣ: ଜଣେ ସରକାରୀ ଅଧିକାରୀଙ୍କୁ ଜଣେ ପରିଚିତ ବ୍ୟକ୍ତି ନିୟମବିରୋଧୀ ସୁବିଧା ଦେବାକୁ ଅନୁରୋଧ କଲେ। ଏଠାରେ ଅଧିକାରୀଙ୍କୁ ନିମ୍ନଲିଖିତ ବିଷୟ ବିଚାର କରିବାକୁ ପଡ଼ିବ:

• ଆଇନ ଓ ନିୟମର ପାଳନ।
• ନିଷ୍ପକ୍ଷତା ଓ ସଚ୍ଚୋଟତା।
• ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ସମ୍ପର୍କ ଓ ସାର୍ବଜନୀନ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ପାର୍ଥକ୍ୟ।
• ନିଷ୍ପତ୍ତିର ପରିଣାମ ଓ ଜନସାଧାରଣଙ୍କ ସ୍ୱାର୍ଥ।
• ଦୁର୍ନୀତି ଓ ପକ୍ଷପାତରୁ ଦୂରେଇ ରହିବା।

ଏପରି ପରିସ୍ଥିତିରେ ଆଇନ ପାଳନ ସହିତ ନୈତିକ ସଚ୍ଚୋଟତା, ଦାୟିତ୍ୱବୋଧ ଓ ଲୋକହିତକୁ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦେବା ଉଚିତ।

12. ସମଗ୍ର ବିଷୟର ସାରାଂଶ

• ନୀତିଶାସ୍ତ୍ରର ମନୋବୈଜ୍ଞାନିକ ଭିତ୍ତି ମନୁଷ୍ୟର ମାନସିକ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଓ ନୈତିକ ଆଚରଣର ସମ୍ପର୍କକୁ ବୁଝାଏ।
• ନୈତିକ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ଭଲ-ମନ୍ଦ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ବିଚାର କରାଯାଏ; ଅନୈତିକ କାର୍ଯ୍ୟ ନୈତିକ ମାନଦଣ୍ଡ ଉଲ୍ଲଂଘନ କରେ; ନୈତିକ ନିରପେକ୍ଷ କାର୍ଯ୍ୟ ସାଧାରଣତଃ ଏହି ମୂଲ୍ୟାୟନର ବାହାରେ ରହେ।
• ସ୍ୱେଚ୍ଛାକୃତ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଜ୍ଞାନ, ଇଚ୍ଛା, ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଓ ସଂକଳ୍ପର ଭୂମିକା ରହିଛି।
• ନୈତିକ ବିଚାର ଉଚିତ-ଅନୁଚିତ, କର୍ତ୍ତବ୍ୟ-ଅକର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଓ ନ୍ୟାୟ-ଅନ୍ୟାୟର ମୂଲ୍ୟାୟନ କରେ।
• ଯୁକ୍ତିଗତ, ତଥ୍ୟଗତ, ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟଗତ ଓ ନୈତିକ ବିଚାରର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଭିନ୍ନ।
• ନୈତିକ ବିଚାରର ବିଷୟ ହେଉଛି ଯାହାର ମୂଲ୍ୟାୟନ ହୁଏ; ବିଚାରକର୍ତ୍ତା ହେଉଛନ୍ତି ଯିଏ ମୂଲ୍ୟାୟନ କରନ୍ତି।
• ନୈତିକତା ଓ ଆଇନଗତତା ସମ୍ପର୍କିତ, କିନ୍ତୁ ସମାନ ନୁହେଁ।

13. ପରୀକ୍ଷା ଅଭ୍ୟାସ ପ୍ରଶ୍ନ (UG/PG/UPSC/OPSC)

ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଉତ୍ତରମୂଳକ ପ୍ରଶ୍ନ

1. ନୀତିଶାସ୍ତ୍ରର ମନୋବୈଜ୍ଞାନିକ ଭିତ୍ତି କ’ଣ?
2. ନୈତିକ ଓ ନୈତିକ ନିରପେକ୍ଷ କାର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ପାର୍ଥକ୍ୟ ଲେଖ।
3. ସ୍ୱେଚ୍ଛାକୃତ କାର୍ଯ୍ୟର ଯେକୌଣସି ଚାରୋଟି ଉପାଦାନ ଉଲ୍ଲେଖ କର।
4. ନୈତିକ ବିଚାରର ପ୍ରକୃତି ବ୍ୟାଖ୍ୟା କର।
5. ନୈତିକତା ଓ ଆଇନଗତତା ମଧ୍ୟରେ ପାର୍ଥକ୍ୟ ଦର୍ଶାଅ।

ଦୀର୍ଘ ଉତ୍ତରମୂଳକ ପ୍ରଶ୍ନ

1. ନୀତିଶାସ୍ତ୍ରର ମନୋବୈଜ୍ଞାନିକ ଭିତ୍ତିକୁ ନୈତିକ ଓ ନୈତିକ ନିରପେକ୍ଷ କାର୍ଯ୍ୟର ଉଦାହରଣ ସହ ବିଶ୍ଳେଷଣ କର।
2. ସ୍ୱେଚ୍ଛାକୃତ କାର୍ଯ୍ୟର ପ୍ରକୃତି, ଉପାଦାନ ଓ ନୈତିକ ଦାୟିତ୍ୱ ସହ ଏହାର ସମ୍ପର୍କ ଆଲୋଚନା କର।
3. ନୈତିକ ବିଚାରର ପ୍ରକୃତି ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରି ଏହାକୁ ଯୁକ୍ତିଗତ, ତଥ୍ୟଗତ ଓ ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟଗତ ବିଚାରଠାରୁ ପୃଥକ୍ କର।
4. ନୈତିକ ବିଚାରର ବିଷୟ ଓ ବିଚାରକର୍ତ୍ତାର ଅର୍ଥ ଉଦାହରଣ ସହ ବୁଝାଅ।
5. “ସମସ୍ତ ଆଇନଗତ କାର୍ଯ୍ୟ ନୈତିକ ହେବା ଆବଶ୍ୟକ ନୁହେଁ ଏବଂ ସମସ୍ତ ନୈତିକ କାର୍ଯ୍ୟ ଆଇନଗତ ଭାବରେ ବାଧ୍ୟତାମୂଳକ ନୁହେଁ।” ଏହି ଉକ୍ତିକୁ ବିଶ୍ଳେଷଣ କର।

MCQ ଅଭ୍ୟାସ

୧. ନୀତିଶାସ୍ତ୍ରର ମନୋବୈଜ୍ଞାନିକ ଭିତ୍ତି ପ୍ରଧାନତଃ କେଉଁ ବିଷୟ ସହ ସମ୍ପର୍କିତ?

A. କେବଳ ରାଜନୈତିକ ସଂସ୍ଥା B. ମନୁଷ୍ୟର ମାନସିକ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଓ ନୈତିକ ଆଚରଣ C. କେବଳ ଅର୍ଥନୈତିକ ବିକାଶ D. କେବଳ ଆଇନର ଇତିହାସ

ଉତ୍ତର: B

୨. ନିମ୍ନଲିଖିତ ମଧ୍ୟରୁ କେଉଁଟି ନୈତିକ ନିରପେକ୍ଷ କାର୍ଯ୍ୟର ଉଦାହରଣ?

A. ଠକେଇ କରିବା B. ନିର୍ଦ୍ଦୋଷକୁ ଦଣ୍ଡ ଦେବା C. ସାଧାରଣ ଭାବରେ ନିଦ୍ରାରୁ ଉଠିବା D. ଲାଞ୍ଚ ନେବା

ଉତ୍ତର: C

୩. ସ୍ୱେଚ୍ଛାକୃତ କାର୍ଯ୍ୟର ଏକ ପ୍ରମୁଖ ଉପାଦାନ କ’ଣ?

A. ସଂକଳ୍ପ B. କେବଳ ପାଗ C. ଅନିୟନ୍ତ୍ରିତ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା D. ଅଜ୍ଞାନତା ମାତ୍ର

ଉତ୍ତର: A

୪. “ଏହି ଚିତ୍ରଟି ସୁନ୍ଦର” କେଉଁ ପ୍ରକାରର ବିଚାର?

A. ତଥ୍ୟଗତ B. ଯୁକ୍ତିଗତ C. ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟଗତ D. ଆଇନଗତ

ଉତ୍ତର: C

୫. ନୈତିକ ବିଚାରର ବିଷୟ (Object) କ’ଣ?

A. ଯିଏ ବିଚାର କରେ B. ଯାହାର ନୈତିକ ମୂଲ୍ୟାୟନ କରାଯାଏ C. କେବଳ ଆଇନ ପ୍ରଣୟନକାରୀ D. କେବଳ ନ୍ୟାୟାଳୟ

ଉତ୍ତର: B

୬. ନୈତିକତା ଓ ଆଇନଗତତା ସମ୍ପର୍କରେ କେଉଁ ଉକ୍ତିଟି ଅଧିକ ଯୁକ୍ତିସଙ୍ଗତ?

A. ଉଭୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସମାନ। B. ନୈତିକତାର କୌଣସି ଗୁରୁତ୍ୱ ନାହିଁ। C. ଉଭୟ ସମ୍ପର୍କିତ, କିନ୍ତୁ ସମାନ ନୁହେଁ। D. ଆଇନ ସର୍ବଦା ନୈତିକତାର ବିରୋଧୀ।

ଉତ୍ତର: C

ଉପସଂହାର: ନୀତିଶାସ୍ତ୍ରର ମନୋବୈଜ୍ଞାନିକ ଭିତ୍ତି ମନୁଷ୍ୟର ଇଚ୍ଛା, ସଂକଳ୍ପ, ବିବେକ ଓ ନୈତିକ ନିଷ୍ପତ୍ତିକୁ ବୁଝିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ। ନୈତିକ ବିଚାର ଆମକୁ କେବଳ କ’ଣ ଘଟିଛି ତାହା ଜାଣିବାରେ ନୁହେଁ, ବରଂ କ’ଣ କରିବା ଉଚିତ ତାହା ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେବାରେ ମଧ୍ୟ ସାହାଯ୍ୟ କରେ। ନୈତିକତା ଓ ଆଇନଗତତାର ସମ୍ପର୍କକୁ ବୁଝିବା ଜଣେ ଦାୟିତ୍ୱବାନ ନାଗରିକ ଓ ଦକ୍ଷ ପ୍ରଶାସକ ହେବା ପାଇଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆବଶ୍ୟକ।