ନୀତିଶାସ୍ତ୍ରରେ ‘Good’ର ନୈତିକ ଓ ଅଣ-ନୈତିକ ଅର୍ଥ, Goodର ବିଭିନ୍ନ ଅର୍ଥ, ନୈତିକତା ଓ ଗୁଣର ବିକାଶ, ଗୁଣର ନୈତିକତା ବନାମ ନୀତିର ନୈତିକତା

ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଚାରୋଟି ପ୍ରମୁଖ ବିଷୟ ଆଲୋଚନା କରାଯିବ:

1. ‘Good’ର ନୈତିକ ଓ ଅଣ-ନୈତିକ ଅର୍ଥ।
2. ‘Good’ର ବିଭିନ୍ନ ଅର୍ଥ ଓ ପ୍ରୟୋଗ।
3. ନୈତିକତା ଓ ସଦ୍‌ଗୁଣର ବିକାଶ।
4. ଗୁଣର ନୈତିକତା (Morality of Traits) ଓ ନୀତିର ନୈତିକତା (Morality of Principles) ମଧ୍ୟରେ ପାର୍ଥକ୍ୟ।

2. ‘Good’ର ନୈତିକ ଓ ଅଣ-ନୈତିକ ଅର୍ଥ (Moral and Non-Moral Senses of “Good”)

2.1 ‘Good’ର ଅର୍ଥ

‘Good’ ଶବ୍ଦର ସାଧାରଣ ଅର୍ଥ ହେଉଛି ଭଲ, ଉତ୍ତମ, ଉପଯୋଗୀ କିମ୍ବା ପ୍ରଶଂସନୀୟ। କିନ୍ତୁ ନୀତିଶାସ୍ତ୍ରରେ ଏହାର ଅର୍ଥ ପରିସ୍ଥିତି ଅନୁସାରେ ଭିନ୍ନ ହୋଇଥାଏ।

ଉଦାହରଣ:

• ଭଲ ଡାକ୍ତର — ଦକ୍ଷତା ଓ ପେଶାଗତ କୁଶଳତା।
• ଭଲ ଖାଦ୍ୟ — ସ୍ୱାଦ, ପୋଷଣ କିମ୍ବା ଗୁଣବତ୍ତା।
• ଭଲ ମନୁଷ୍ୟ — ନୈତିକ ଗୁଣ ଓ ଉତ୍ତମ ଚରିତ୍ର।
• ଭଲ ନିଷ୍ପତ୍ତି — ପରିସ୍ଥିତି ଅନୁସାରେ ଉପଯୋଗୀ କିମ୍ବା ନୈତିକ ଭାବରେ ଉଚିତ ନିଷ୍ପତ୍ତି।

ଏହି ଉଦାହରଣରୁ ସ୍ପଷ୍ଟ ହୁଏ ଯେ ‘Good’ର ଅର୍ଥ ସବୁବେଳେ ନୈତିକ ଅର୍ଥରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏନାହିଁ।

2.2 ନୈତିକ ଅର୍ଥରେ ‘Good’ (Moral Sense of Good)

ଯେତେବେଳେ ‘Good’ ଶବ୍ଦଟି କୌଣସି ବ୍ୟକ୍ତିର ଚରିତ୍ର, ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ, ଆଚରଣ କିମ୍ବା କାର୍ଯ୍ୟର ନୈତିକ ଉତ୍କର୍ଷକୁ ସୂଚାଏ, ସେତେବେଳେ ଏହାକୁ ନୈତିକ ଅର୍ଥରେ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ।

ଉଦାହରଣ:

• ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତି ସଚ୍ଚୋଟ ଓ ନ୍ୟାୟପରାୟଣ।
• ଜଣେ ଅଧିକାରୀ ଲାଞ୍ଚ ନ ନେଇ ନିୟମ ଅନୁସାରେ କାମ କରନ୍ତି।
• ଜଣେ ଛାତ୍ର ଅନ୍ୟ ଛାତ୍ରଙ୍କୁ ନିଃସ୍ୱାର୍ଥ ଭାବରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ।
• ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତି ନିଜର ଭୁଲ୍ ସ୍ୱୀକାର କରି ସେଥିରେ ସୁଧାର ଆଣେ।

ଏଠାରେ ‘Good’ କେବଳ କୌଶଳ ବା ଉପଯୋଗିତାକୁ ନୁହେଁ; ବରଂ ସଚ୍ଚୋଟତା, ନ୍ୟାୟ, ଦୟା, କର୍ତ୍ତବ୍ୟବୋଧ ଓ ନୈତିକ ଦାୟିତ୍ୱକୁ ପ୍ରକାଶ କରେ।

2.3 ଅଣ-ନୈତିକ ଅର୍ଥରେ ‘Good’ (Non-Moral Sense of Good)

ଯେତେବେଳେ ‘Good’ ଶବ୍ଦଟି କୌଣସି ବସ୍ତୁ, କୌଶଳ, ଗୁଣବତ୍ତା, ଉପଯୋଗିତା କିମ୍ବା କାର୍ଯ୍ୟକ୍ଷମତାକୁ ସୂଚାଏ, କିନ୍ତୁ ସିଧାସଳଖ ନୈତିକ ପ୍ରଶଂସା କିମ୍ବା ନିନ୍ଦାକୁ ସୂଚାଏ ନାହିଁ, ସେତେବେଳେ ଏହାକୁ ଅଣ-ନୈତିକ ଅର୍ଥରେ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ।

ଉଦାହରଣ:

• ଏହା ଏକ ଭଲ କଲମ।
• ସେ ଜଣେ ଭଲ ଗାୟକ।
• ଏହା ଏକ ଭଲ ଗାଡ଼ି।
• ସେ ଜଣେ ଭଲ ଗଣିତ ଶିକ୍ଷକ।
• ଏହା ଏକ ଭଲ କ୍ରୀଡ଼ା ପ୍ରଦର୍ଶନ।

ଏହି କ୍ଷେତ୍ରରେ ‘Good’ର ଅର୍ଥ ହେଉଛି ଗୁଣବତ୍ତା, ଦକ୍ଷତା, ଉପଯୋଗିତା କିମ୍ବା ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ କାର୍ଯ୍ୟରେ ସଫଳତା।

ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଉଦାହରଣ: ଜଣେ ଚୋର ଚୋରି କରିବାରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦକ୍ଷ ହୋଇପାରେ। ଏହି ଅର୍ଥରେ ସେ ଜଣେ ‘good thief’ ବା ଦକ୍ଷ ଚୋର ହୋଇପାରେ; କିନ୍ତୁ ତାହାର ଦକ୍ଷତା ତାକୁ ନୈତିକ ଭାବରେ ଭଲ ମନୁଷ୍ୟ କରେନାହିଁ।

2.4 ନୈତିକ ଓ ଅଣ-ନୈତିକ ‘Good’ର ତୁଳନା

ପରୀକ୍ଷା ଟିପ୍ପଣୀ: ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତି କୌଣସି କାମରେ ଦକ୍ଷ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କର ଚରିତ୍ର ନୈତିକ ହେବା ନିଶ୍ଚିତ ନୁହେଁ।

3. ‘Good’ର ବିଭିନ୍ନ ଅର୍ଥ (Good and Its Senses)

ନୀତିଶାସ୍ତ୍ରରେ ‘Good’ ଶବ୍ଦଟି ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ। ଏହାର ପ୍ରମୁଖ ଅର୍ଥଗୁଡ଼ିକୁ ନିମ୍ନରେ ବୁଝାଯାଇଛି।

3.1 ଉପଯୋଗୀ ବା ସାଧନମୂଳକ ଭଲ (Instrumental Good)

ଯେଉଁ ବସ୍ତୁ ବା କାର୍ଯ୍ୟ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଲକ୍ଷ୍ୟ ହାସଲ କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ, ତାହାକୁ ସାଧନମୂଳକ ଭଲ କୁହାଯାଏ।

ଉଦାହରଣ:

• ଶିକ୍ଷା ଚାକିରି ପାଇବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରିପାରେ।
• ଟଙ୍କା ଆବଶ୍ୟକ ସାମଗ୍ରୀ କିଣିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ।
• ଔଷଧ ରୋଗ ଚିକିତ୍ସାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ।

ଏଠାରେ ବସ୍ତୁର ମୂଲ୍ୟ ଏହା କେତେ ପରିମାଣରେ ଲକ୍ଷ୍ୟ ପୂରଣ କରୁଛି, ତାହା ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ।

3.2 ଅନ୍ତିମ ବା ସ୍ୱୟଂମୂଲ୍ୟବାନ ଭଲ (Intrinsic Good)

ଯେଉଁ ଜିନିଷକୁ ଅନ୍ୟ କିଛି ପାଇବାର ସାଧନ ଭାବରେ ନୁହେଁ, ବରଂ ନିଜେ ମୂଲ୍ୟବାନ ବୋଲି ମନେ କରାଯାଏ, ତାହାକୁ ସ୍ୱୟଂମୂଲ୍ୟବାନ ଭଲ କୁହାଯାଏ।

ଉଦାହରଣ:

• ଅନେକ ନୈତିକ ତତ୍ତ୍ୱରେ ସୁଖ ଓ ମାନବ କଲ୍ୟାଣକୁ ସ୍ୱୟଂମୂଲ୍ୟବାନ ବୋଲି ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ।
• ଜ୍ଞାନକୁ କେବଳ ଚାକିରି ପାଇଁ ନୁହେଁ, ନିଜେ ମୂଲ୍ୟବାନ ବୋଲି ମଧ୍ୟ ମନେ କରାଯାଇପାରେ।

କେଉଁ ଜିନିଷ ସ୍ୱୟଂମୂଲ୍ୟବାନ, ସେଥିରେ ଦାର୍ଶନିକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମତଭେଦ ରହିଛି।

3.3 ସାଧନମୂଳକ ଓ ସ୍ୱୟଂମୂଲ୍ୟବାନ ଭଲର ପାର୍ଥକ୍ୟ

3.4 ନୈତିକ ଭଲ (Moral Good)

ଏହା ନୈତିକ ଭାବରେ ଉଚିତ କାର୍ଯ୍ୟ, ସଦ୍‌ଗୁଣ, ନ୍ୟାୟପରାୟଣତା, ସଚ୍ଚୋଟତା ଓ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ଦାୟିତ୍ୱବୋଧକୁ ସୂଚାଏ।

ଉଦାହରଣ: ଜଣେ ଅଧିକାରୀ ନିଜର ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ସ୍ୱାର୍ଥ ତ୍ୟାଗ କରି ନିୟମ ଅନୁସାରେ ଯୋଗ୍ୟ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କୁ ସୁବିଧା ପ୍ରଦାନ କରନ୍ତି।

3.5 ଅଣ-ନୈତିକ ବା ଅମୂଲ୍ୟାୟନମୂଳକ ‘Good’

ଏହା କୌଣସି ବସ୍ତୁର ଗୁଣ, କାର୍ଯ୍ୟକ୍ଷମତା, ରୁଚି କିମ୍ବା ଉପଯୋଗିତାକୁ ବୁଝାଏ। ଯଥା—ଭଲ କମ୍ପ୍ୟୁଟର, ଭଲ ଗାୟକ, ଭଲ ଖେଳାଳି।

3.6 ଚରିତ୍ରଗତ ଭଲ (Goodness of Character)

ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତିର ଚରିତ୍ରରେ ଥିବା ଉତ୍ତମ ଗୁଣଗୁଡ଼ିକ ତାଙ୍କର ନୈତିକ ଭଲପଣକୁ ପ୍ରକାଶ କରେ।

ଉଦାହରଣ:

• ସଚ୍ଚୋଟତା
• ସାହସ
• ଧୈର୍ଯ୍ୟ
• ଦୟା
• ନ୍ୟାୟପରାୟଣତା
• ଆତ୍ମସଂଯମ

ଚରିତ୍ରଗତ ଭଲପଣ କେବଳ ଗୋଟିଏ ଭଲ କାମ କରିବାରେ ସୀମିତ ନୁହେଁ; ଏହା ନିୟମିତ ଆଚରଣ ଓ ଦୀର୍ଘକାଳୀନ ଅଭ୍ୟାସ ଦ୍ୱାରା ଗଠିତ ହୁଏ।

3.7 ନୈତିକ ଭଲ ଓ ସୁଖର ସମ୍ପର୍କ

ସୁଖ ଓ ନୈତିକ ଭଲ ସବୁବେଳେ ଏକ ନୁହେଁ। କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କୁ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ଆନନ୍ଦ ଦେଇପାରେ, କିନ୍ତୁ ତାହା ଅନ୍ୟାୟପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇପାରେ। ଅନ୍ୟପକ୍ଷରେ, ଅସୁବିଧା ସତ୍ତ୍ୱେ ସତ୍ୟ କହିବା ନୈତିକ ଭାବରେ ଉଚିତ ହୋଇପାରେ।

ଉଦାହରଣ: ପରୀକ୍ଷାରେ ନକଲ୍ କଲେ ଜଣେ ଛାତ୍ର ଅଧିକ ନମ୍ବର ପାଇପାରେ। କିନ୍ତୁ ସେହି ସଫଳତା ନୈତିକ ଭାବରେ ପ୍ରଶଂସନୀୟ ନୁହେଁ।

4. ନୈତିକତା ଓ ଗୁଣର ବିକାଶ (Morality and Cultivation of Traits)

4.1 ଗୁଣ (Traits)ର ଅର୍ଥ

ଗୁଣ ବା Traits କହିଲେ ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କର ଅପେକ୍ଷାକୃତ ସ୍ଥାୟୀ ମାନସିକ, ଭାବନାତ୍ମକ ଓ ଆଚରଣଗତ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟକୁ ବୁଝାଯାଏ। ଏହି ଗୁଣଗୁଡ଼ିକ ବ୍ୟକ୍ତି କିପରି ଚିନ୍ତା କରନ୍ତି, ଅନୁଭବ କରନ୍ତି ଓ ଆଚରଣ କରନ୍ତି, ତାହାକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରେ।

ଉଦାହରଣ:

• ସଚ୍ଚୋଟତା (Honesty)
• ଦୟା (Kindness)
• ସାହସ (Courage)
• ଧୈର୍ଯ୍ୟ (Patience)
• ଆତ୍ମସଂଯମ (Self-control)
• ନ୍ୟାୟପରାୟଣତା (Justice)
• ଦାୟିତ୍ୱବୋଧ (Responsibility)

4.2 ଗୁଣର ବିକାଶର ଅର୍ଥ

ଗୁଣର ବିକାଶ ବା Cultivation of Traits ହେଉଛି ନିୟମିତ ଅଭ୍ୟାସ, ଶିକ୍ଷା, ଆତ୍ମସମୀକ୍ଷା, ଅନୁଭବ ଓ ଉତ୍ତମ ଆଦର୍ଶ ମାଧ୍ୟମରେ ଚରିତ୍ରରେ ଉନ୍ନତି ଆଣିବାର ପ୍ରକ୍ରିୟା।

ଏକ ଶିଶୁ ଜନ୍ମରୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସଚ୍ଚୋଟ, ଧୈର୍ଯ୍ୟଶୀଳ କିମ୍ବା ନ୍ୟାୟପରାୟଣ ହୋଇଯାଏ ନାହିଁ। ପରିବାର, ଶିକ୍ଷା, ସମାଜ, ଅନୁଭବ ଓ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଅଭ୍ୟାସ ତାହାର ଚରିତ୍ର ଗଠନରେ ଭୂମିକା ନେଇଥାଏ।

4.3 ଗୁଣର ବିକାଶର ପ୍ରମୁଖ ଉପାୟ

୧. ଅଭ୍ୟାସ (Habit Formation)

ଏକ ଭଲ ଆଚରଣକୁ ନିୟମିତ ଭାବରେ ଅଭ୍ୟାସ କଲେ ତାହା ଚରିତ୍ରର ଅଂଶ ହୋଇପାରେ।

ଉଦାହରଣ: ପ୍ରତିଦିନ ନିଜ କଥା ରଖିବା ଓ ଭୁଲ୍ ହେଲେ ସ୍ୱୀକାର କରିବା ସଚ୍ଚୋଟତାକୁ ବିକଶିତ କରିପାରେ।

୨. ଶିକ୍ଷା ଓ ନୈତିକ ଅନୁଶୀଳନ (Moral Education)

ନୈତିକ ଶିକ୍ଷା ମନୁଷ୍ୟକୁ ନ୍ୟାୟ, ସମାନତା, ସହାନୁଭୂତି, ଅଧିକାର ଓ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ବିଷୟରେ ସଚେତନ କରେ।

୩. ଆଦର୍ଶ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ (Role Models)

ପିତାମାତା, ଶିକ୍ଷକ, ସମାଜସେବୀ ଓ ନୈତିକ ନେତାଙ୍କର ଉତ୍ତମ ଆଚରଣ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଉଦାହରଣ ହୋଇପାରେ।

୪. ଆତ୍ମସମୀକ୍ଷା (Self-reflection)

ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟ, ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଓ ଭୁଲ୍‌ଗୁଡ଼ିକୁ ବିଶ୍ଳେଷଣ କଲେ ନୈତିକ ସଚେତନତା ବୃଦ୍ଧି ପାଏ।

୫. ସହାନୁଭୂତିର ବିକାଶ (Cultivation of Empathy)

ଅନ୍ୟମାନଙ୍କର ଅନୁଭବ, ଦୁଃଖ ଓ ଆବଶ୍ୟକତାକୁ ବୁଝିବା ଦୟା ଓ ମାନବିକତାକୁ ଦୃଢ଼ କରେ।

୬. ଆତ୍ମସଂଯମ (Self-control)

କ୍ରୋଧ, ଲୋଭ, ଇର୍ଷ୍ୟା ଓ ଆବେଗକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ନୈତିକ ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେବାରେ ସହାୟକ।

୭. ଭୁଲ୍‌ରୁ ଶିଖିବା (Learning from Mistakes)

ଭୁଲ୍‌କୁ ସ୍ୱୀକାର କରି ଭବିଷ୍ୟତ୍‌ରେ ସେହି ଭୁଲ୍‌ର ପୁନରାବୃତ୍ତି ନକରିବା ଚରିତ୍ର ବିକାଶର ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଂଶ।

4.4 ଆରିଷ୍ଟଟଲ୍‌ଙ୍କ ଗୁଣନୀତି (Aristotle’s Virtue Ethics)

commons.wikimedia.org

ଆରିଷ୍ଟଟଲ୍ (Aristotle) ଗୁଣନୀତିର ଜଣେ ପ୍ରମୁଖ ପ୍ରବକ୍ତା। ତାଙ୍କର Nicomachean Ethics ଗ୍ରନ୍ଥରେ ମାନବ ଜୀବନର ଲକ୍ଷ୍ୟ, ଉତ୍ତମ ଚରିତ୍ର ଓ ସଦ୍‌ଗୁଣର ଭୂମିକା ଆଲୋଚିତ ହୋଇଛି।

ତାଙ୍କ ଅନୁସାରେ, ନୈତିକ ଉତ୍କର୍ଷ କେବଳ ନିୟମ ମାନିବାରେ ସୀମିତ ନୁହେଁ; ଏହା ଏକ ଉତ୍ତମ ଚରିତ୍ର ଗଠନ କରିବା ସହ ସମ୍ପର୍କିତ।

ଆରିଷ୍ଟଟଲ୍‌ଙ୍କ ଗୁଣନୀତିର ପ୍ରମୁଖ ଧାରଣାଗୁଡ଼ିକ:

• ସଦ୍‌ଗୁଣ (Virtue): ଉତ୍ତମ ଚରିତ୍ରର ସ୍ଥାୟୀ ପ୍ରବୃତ୍ତି।
• ଅଭ୍ୟାସ (Habit): ନିୟମିତ ଉତ୍ତମ ଆଚରଣ ମାଧ୍ୟମରେ ଗୁଣର ବିକାଶ।
• ବିବେକପୂର୍ଣ୍ଣ ନିଷ୍ପତ୍ତି (Practical Wisdom): ପରିସ୍ଥିତି ଅନୁସାରେ ଉଚିତ କାର୍ଯ୍ୟ ବାଛିବାର କ୍ଷମତା।
• ମଧ୍ୟମ ମାର୍ଗ (Doctrine of the Mean): ଅନେକ ନୈତିକ ଗୁଣ ଦୁଇଟି ଚରମ ଅବସ୍ଥା ମଧ୍ୟରେ ଯଥୋଚିତ ସନ୍ତୁଳନକୁ ସୂଚାଏ।

ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ, ସାହସ ହେଉଛି ଅତ୍ୟଧିକ ଭୟ ଓ ଅବିବେକୀ ଦୁଃସାହସ ମଧ୍ୟରେ ଯଥୋଚିତ ସନ୍ତୁଳନ। ଏହାର ଅର୍ଥ ନୁହେଁ ଯେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ପରିସ୍ଥିତିରେ ଗାଣିତିକ ମଧ୍ୟମ ନେବାକୁ ହେବ; ବରଂ ପରିସ୍ଥିତି ଅନୁସାରେ ବିବେକପୂର୍ଣ୍ଣ ଆଚରଣ କରିବା ଆବଶ୍ୟକ।

4.5 ନୈତିକତା ଓ ଗୁଣ ବିକାଶର ସମ୍ପର୍କ

ନୈତିକତା ଓ ଗୁଣ ବିକାଶ ପରସ୍ପର ସମ୍ପର୍କିତ। ନୈତିକତା ଉଚିତ ଆଚରଣର ମାନଦଣ୍ଡ ପ୍ରଦାନ କରେ, ଯେତେବେଳେ ଗୁଣ ବିକାଶ ମନୁଷ୍ୟକୁ ସେହି ମାନଦଣ୍ଡ ଅନୁସାରେ ନିୟମିତ ଆଚରଣ କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ।

ଉଦାହରଣ: ଜଣେ ଛାତ୍ର ପରୀକ୍ଷାରେ ନକଲ୍ ନକରିବା ନିୟମ ଜାଣିଛି। କିନ୍ତୁ ପ୍ରକୃତ ସଚ୍ଚୋଟତାର ଗୁଣ ବିକଶିତ ହୋଇଥିଲେ ସେ ଶିକ୍ଷକଙ୍କ ନଜର ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ ନକଲ୍ କରିବ ନାହିଁ।

ଏହିପରି, ଗୁଣ ବିକାଶ ନୈତିକ ଆଚରଣକୁ କେବଳ ବାହ୍ୟ ଚାପର ଫଳ ନକରି ବ୍ୟକ୍ତିର ଚରିତ୍ରର ଅଂଶ କରିଥାଏ।

5. ଗୁଣର ନୈତିକତା ବନାମ ନୀତିର ନୈତିକତା (Morality of Traits vs. Morality of Principles)

ଏହି ବିଷୟଟି ନୀତିଶାସ୍ତ୍ରର ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଆଲୋଚନା। ଏହା ଦୁଇଟି ପ୍ରଶ୍ନ ଉପରେ ଆଧାରିତ:

• ଜଣେ ଉତ୍ତମ ମନୁଷ୍ୟ କିପରି ହେବା ଉଚିତ?
• ଜଣେ ମନୁଷ୍ୟ କେଉଁ ନୀତି ବା ନିୟମ ଅନୁସାରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ?

ପ୍ରଥମ ପ୍ରଶ୍ନଟି ଗୁଣର ନୈତିକତା ସହ ସମ୍ପର୍କିତ; ଦ୍ୱିତୀୟଟି ନୀତିର ନୈତିକତା ସହ ସମ୍ପର୍କିତ।

5.1 ଗୁଣର ନୈତିକତା (Morality of Traits)

ଗୁଣର ନୈତିକତାରେ ବ୍ୟକ୍ତିର ଚରିତ୍ର, ସ୍ଥାୟୀ ଗୁଣ ଓ ଆଚରଣଗତ ପ୍ରବୃତ୍ତିକୁ ପ୍ରମୁଖ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଆଯାଏ।

ଏହାର ମୁଖ୍ୟ ଧାରଣା ହେଉଛି—ନୈତିକ ଭାବରେ ଭଲ ହେବା ପାଇଁ ମନୁଷ୍ୟ ନିଜ ଚରିତ୍ରରେ ଉତ୍ତମ ଗୁଣ ବିକଶିତ କରିବା ଉଚିତ।

ପ୍ରମୁଖ ଗୁଣ:

• ସଚ୍ଚୋଟତା
• ଦୟା
• ସାହସ
• ନ୍ୟାୟପରାୟଣତା
• ଧୈର୍ଯ୍ୟ
• ଉଦାରତା
• ଆତ୍ମସଂଯମ
• ଦାୟିତ୍ୱବୋଧ

ଏହି ଦୃଷ୍ଟିକୋଣରେ କେବଳ ନିୟମ ଅନୁସରଣ କରିବା ଯଥେଷ୍ଟ ନୁହେଁ। ବ୍ୟକ୍ତିର ଚରିତ୍ର, ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଓ ପରିସ୍ଥିତି ବୁଝିବାର ବିବେକ ମଧ୍ୟ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ।

ଉଦାହରଣ: ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତି ରାସ୍ତାରେ ଏକ ହଜିଯାଇଥିବା ପର୍ସ ପାଇ ମାଲିକଙ୍କୁ ଫେରାଇଦେଲେ। ଯଦି ସେ ସଚ୍ଚୋଟତା ଓ ଦାୟିତ୍ୱବୋଧରୁ ଏହା କରିଛନ୍ତି, ତେବେ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ତାଙ୍କର ଉତ୍ତମ ଚରିତ୍ରକୁ ପ୍ରକାଶ କରେ।

5.2 ନୀତିର ନୈତିକତା (Morality of Principles)

ନୀତିର ନୈତିକତାରେ ସାଧାରଣ ନୈତିକ ନୀତି, କର୍ତ୍ତବ୍ୟ, ନିୟମ ଓ ଯୁକ୍ତିସଙ୍ଗତ ମାନଦଣ୍ଡକୁ ପ୍ରମୁଖ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଆଯାଏ।

ଏହାର ମୁଖ୍ୟ ଧାରଣା ହେଉଛି—ନୈତିକ ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେବାବେଳେ ମନୁଷ୍ୟ ଏପରି ନୀତି ଅନୁସରଣ କରିବା ଉଚିତ, ଯାହା ଯୁକ୍ତିସଙ୍ଗତ, ନ୍ୟାୟସଙ୍ଗତ ଓ ସମାନ ପରିସ୍ଥିତିରେ ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ପ୍ରଯୋଜ୍ୟ ହୋଇପାରେ।

ପ୍ରମୁଖ ନୈତିକ ନୀତି:

• ସତ୍ୟ କହିବା।
• ଅନ୍ୟାୟ ନକରିବା।
• ସମସ୍ତଙ୍କ ପ୍ରତି ନ୍ୟାୟପୂର୍ଣ୍ଣ ଆଚରଣ କରିବା।
• ମାନବୀୟ ମର୍ଯ୍ୟାଦାକୁ ସମ୍ମାନ କରିବା।
• ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ପାଳନ କରିବା।
• ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ କେବଳ ସାଧନ ଭାବରେ ନ ଦେଖିବା।

ଉଦାହରଣ: ଜଣେ ସରକାରୀ ଅଧିକାରୀ ନିଜର ବନ୍ଧୁଙ୍କୁ ଅଯୋଗ୍ୟ ହୋଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସରକାରୀ ସୁବିଧା ଦେବାକୁ ମନା କଲେ। ସେ ନିଷ୍ପକ୍ଷତା ଓ ସମାନତାର ନୀତିକୁ ଅନୁସରଣ କରିଛନ୍ତି।

5.3 ଇମାନୁଏଲ୍ କାଣ୍ଟଙ୍କ ନୈତିକ ନୀତି

educationalevidence.com

ଇମାନୁଏଲ୍ କାଣ୍ଟ (Immanuel Kant) ନୀତିଶାସ୍ତ୍ରରେ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଓ ସାର୍ବଜନୀନ ନୈତିକ ନୀତିକୁ ବିଶେଷ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦେଇଥିଲେ।

ତାଙ୍କର Categorical Imperative ଅନୁସାରେ, ଆମେ ଏପରି ନୀତି ଅନୁସାରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ, ଯାହାକୁ ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ସାର୍ବଜନୀନ ନିୟମ ଭାବରେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଇପାରିବ।

ଉଦାହରଣ: ଯଦି ସମସ୍ତେ ସୁବିଧା ଅନୁସାରେ ମିଥ୍ୟା କହିବାକୁ ନୈତିକ ଭାବରେ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି, ତେବେ ପରସ୍ପରର ବିଶ୍ୱାସ ଦୁର୍ବଳ ହୋଇଯିବ। ତେଣୁ ମିଥ୍ୟା କହିବାକୁ ସାର୍ବଜନୀନ ନୀତି କରିବାରେ ଗଭୀର ସମସ୍ୟା ରହିଛି।

କାଣ୍ଟଙ୍କ ମତରେ ନୈତିକ କାର୍ଯ୍ୟରେ କର୍ତ୍ତବ୍ୟବୋଧର ଭୂମିକା ମୌଳିକ। ଏହା ଗୁଣର ଗୁରୁତ୍ୱକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅସ୍ୱୀକାର କରେନାହିଁ; ବରଂ ନୈତିକ ନୀତି ଓ କର୍ତ୍ତବ୍ୟକୁ କେନ୍ଦ୍ରସ୍ଥାନରେ ରଖେ।

5.4 ଗୁଣର ନୈତିକତା ଓ ନୀତିର ନୈତିକତାର ପାର୍ଥକ୍ୟ

5.5 ଗୁଣ ଓ ନୀତିର ନୈତିକତା: ଏକ ବ୍ୟବହାରିକ ଉଦାହରଣ

ଧରନ୍ତୁ, ଜଣେ ସରକାରୀ ଅଧିକାରୀଙ୍କୁ ଜଣେ ପରିଚିତ ବ୍ୟକ୍ତି ଲାଞ୍ଚ ଦେଇ ନିଜର କାମ କରାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଛନ୍ତି।

ଗୁଣର ନୈତିକତା ଅନୁସାରେ:

ଅଧିକାରୀ ସଚ୍ଚୋଟତା, ସାହସ, ଆତ୍ମସଂଯମ ଓ ନ୍ୟାୟପରାୟଣତାର ଗୁଣ ଅନୁସାରେ ଲାଞ୍ଚକୁ ପ୍ରତ୍ୟାଖ୍ୟାନ କରିବେ।

ନୀତିର ନୈତିକତା ଅନୁସାରେ:

ଅଧିକାରୀ ନିଷ୍ପକ୍ଷତା, ସମାନତା, କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଓ ଆଇନ ପାଳନର ନୀତି ଅନୁସାରେ ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେବେ।

ଏହି ଉଦାହରଣରେ ଦୁଇଟି ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ ଏକେ ନୈତିକ ନିଷ୍ପତ୍ତିକୁ ସମର୍ଥନ କରିପାରେ, କିନ୍ତୁ ସେମାନଙ୍କର ଗୁରୁତ୍ୱ ଦେବାର ଆଧାର ଭିନ୍ନ।

5.6 ଗୁଣ ଓ ନୀତିର ନୈତିକତାର ସୀମାବଦ୍ଧତା

ଗୁଣର ନୈତିକତାର ସୀମାବଦ୍ଧତା:

• ଜଟିଳ ପରିସ୍ଥିତିରେ କେଉଁ ଗୁଣକୁ ପ୍ରାଥମିକତା ଦେବା ଉଚିତ, ତାହା ସ୍ପଷ୍ଟ ନ ହୋଇପାରେ।
• ଭିନ୍ନ ସମାଜରେ ଉତ୍ତମ ଚରିତ୍ର ବିଷୟରେ ମତଭେଦ ରହିପାରେ।
• ଭଲ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ନିଷ୍ପତ୍ତିର ପରିଣାମ ଅନୁଚିତ ହୋଇପାରେ।

ନୀତିର ନୈତିକତାର ସୀମାବଦ୍ଧତା:

• କେତେକ ପରିସ୍ଥିତିରେ ଦୁଇଟି ନୈତିକ ନୀତି ମଧ୍ୟରେ ସଂଘର୍ଷ ହୋଇପାରେ।
• କଠୋର ନିୟମ ପ୍ରୟୋଗ କରିବାବେଳେ ବିଶେଷ ପରିସ୍ଥିତିକୁ ଅବହେଳା କରିବାର ଆଶଙ୍କା ରହେ।
• ନୀତିର ସଠିକ୍ ବ୍ୟାଖ୍ୟା ଓ ପ୍ରୟୋଗ ପାଇଁ ବିବେକ ଆବଶ୍ୟକ।

ତେଣୁ ବ୍ୟବହାରିକ ନୈତିକ ଜୀବନରେ ଉତ୍ତମ ଚରିତ୍ର ଓ ଯୁକ୍ତିସଙ୍ଗତ ନୈତିକ ନୀତି ଉଭୟର ସମନ୍ୱୟ ଉପଯୋଗୀ।

6. UPSC/OPSC ପ୍ରଶାସନିକ ନୀତିଶାସ୍ତ୍ରରେ ଏହାର ଗୁରୁତ୍ୱ

ଏହି ବିଷୟଗୁଡ଼ିକ ପ୍ରଶାସନିକ ନିଷ୍ପତ୍ତି, ଲୋକସେବା, ନୈତିକ ନେତୃତ୍ୱ ଓ ଦୁର୍ନୀତି ନିବାରଣ ସହ ସମ୍ପର୍କିତ।

ଜଣେ ଉତ୍ତମ ପ୍ରଶାସକଙ୍କ ପାଖରେ କେବଳ ଆଇନର ଜ୍ଞାନ ରହିଲେ ଯଥେଷ୍ଟ ନୁହେଁ। ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସଚ୍ଚୋଟତା, ନିଷ୍ପକ୍ଷତା, ସହାନୁଭୂତି, ସାହସ ଓ ଦାୟିତ୍ୱବୋଧ ପରି ଗୁଣ ରହିବା ଆବଶ୍ୟକ।

ସେହି ସମୟରେ ତାଙ୍କୁ ସମ୍ବିଧାନ, ଆଇନ, ନିୟମ ଓ ସାର୍ବଜନୀନ ନୀତି ଅନୁସାରେ ମଧ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବାକୁ ପଡ଼େ।

ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ, ବିପର୍ଯ୍ୟୟ ସମୟରେ ରିଲିଫ୍ ବଣ୍ଟନ କରିବାବେଳେ:

• ଦୟା ଓ ସହାନୁଭୂତି ଅସହାୟ ଲୋକଙ୍କ ଦୁଃଖ ବୁଝିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ।
• ନ୍ୟାୟପରାୟଣତା ସମସ୍ତ ଯୋଗ୍ୟ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କୁ ନିଷ୍ପକ୍ଷ ଭାବରେ ସୁବିଧା ଦେବାକୁ ପ୍ରେରଣା ଦିଏ।
• ନୀତି ଓ ନିୟମ ରିଲିଫ୍ ବଣ୍ଟନରେ ସ୍ୱଚ୍ଛତା ଓ ଦାୟିତ୍ୱ ସୁନିଶ୍ଚିତ କରେ।
• ବିବେକପୂର୍ଣ୍ଣ ନିଷ୍ପତ୍ତି ଜରୁରୀ ପରିସ୍ଥିତିରେ ପ୍ରାଥମିକତା ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରେ।

ଏହିପରି ଗୁଣ ଓ ନୀତିର ସମନ୍ୱୟ ଉତ୍ତମ ପ୍ରଶାସନର ଭିତ୍ତି।

7. ଅଧ୍ୟାୟର ସାରାଂଶ (Summary)

1. ‘Good’ ଶବ୍ଦଟି ନୈତିକ ଓ ଅଣ-ନୈତିକ ଉଭୟ ଅର୍ଥରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ।
2. ନୈତିକ ‘Good’ ଚରିତ୍ର ଓ ଆଚରଣର ନୈତିକ ଉତ୍କର୍ଷକୁ ସୂଚାଏ।
3. ଅଣ-ନୈତିକ ‘Good’ ଦକ୍ଷତା, ଉପଯୋଗିତା କିମ୍ବା ଗୁଣବତ୍ତାକୁ ସୂଚାଇପାରେ।
4. ସାଧନମୂଳକ ଭଲ ଅନ୍ୟ ଲକ୍ଷ୍ୟ ପାଇଁ ଉପଯୋଗୀ; ସ୍ୱୟଂମୂଲ୍ୟବାନ ଭଲକୁ ନିଜେ ମୂଲ୍ୟବାନ ବୋଲି ମନେ କରାଯାଏ।
5. ଗୁଣର ବିକାଶ ଅଭ୍ୟାସ, ଶିକ୍ଷା, ଆତ୍ମସମୀକ୍ଷା ଓ ଆଦର୍ଶ ଆଚରଣ ମାଧ୍ୟମରେ ହୋଇପାରେ।
6. ଆରିଷ୍ଟଟଲ୍ ଚରିତ୍ର, ସଦ୍‌ଗୁଣ ଓ ଅଭ୍ୟାସକୁ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦେଇଥିଲେ।
7. କାଣ୍ଟ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଓ ସାର୍ବଜନୀନ ନୈତିକ ନୀତିକୁ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦେଇଥିଲେ।
8. ଗୁଣର ନୈତିକତା “କିପରି ଉତ୍ତମ ମନୁଷ୍ୟ ହେବାଯାଏ” ଏବଂ ନୀତିର ନୈତିକତା “କେଉଁ ନୀତି ଅନୁସାରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବାଯାଏ” ପ୍ରଶ୍ନକୁ କେନ୍ଦ୍ର କରେ।
9. ଉତ୍ତମ ଚରିତ୍ର ଓ ନ୍ୟାୟସଙ୍ଗତ ନୀତିର ସମନ୍ୱୟ ଦାୟିତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ନୈତିକ ଆଚରଣ ପାଇଁ ଆବଶ୍ୟକ।

8. ପରୀକ୍ଷା ଅଭ୍ୟାସ ପ୍ରଶ୍ନ (UG/PG/UPSC/OPSC)

A. ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଉତ୍ତରମୂଳକ ପ୍ରଶ୍ନ

1. ‘Good’ର ନୈତିକ ଓ ଅଣ-ନୈତିକ ଅର୍ଥ କ’ଣ?
2. ସାଧନମୂଳକ ଭଲ ଓ ସ୍ୱୟଂମୂଲ୍ୟବାନ ଭଲ ମଧ୍ୟରେ ପାର୍ଥକ୍ୟ ଲେଖ।
3. ଗୁଣ ବିକାଶ କହିଲେ କ’ଣ ବୁଝ?
4. ଆରିଷ୍ଟଟଲ୍‌ଙ୍କ ଗୁଣନୀତିର ମୁଖ୍ୟ ଧାରଣାଗୁଡ଼ିକ ଲେଖ।
5. ନୀତିର ନୈତିକତା କ’ଣ?

B. ଦୀର୍ଘ ଉତ୍ତରମୂଳକ ପ୍ରଶ୍ନ

1. ‘Good’ର ନୈତିକ ଓ ଅଣ-ନୈତିକ ଅର୍ଥକୁ ଉପଯୁକ୍ତ ଉଦାହରଣ ସହ ବିଶ୍ଳେଷଣ କର।
2. ‘Good’ର ବିଭିନ୍ନ ଅର୍ଥ ଆଲୋଚନା କରି ସାଧନମୂଳକ ଓ ସ୍ୱୟଂମୂଲ୍ୟବାନ ଭଲର ପାର୍ଥକ୍ୟ ବୁଝାଅ।
3. ନୈତିକତା ଓ ଗୁଣର ବିକାଶ ମଧ୍ୟରେ ସମ୍ପର୍କ ଆଲୋଚନା କର।
4. ଆରିଷ୍ଟଟଲ୍‌ଙ୍କ ଗୁଣନୀତି ଓ ମଧ୍ୟମ ମାର୍ଗ ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କର।
5. ଗୁଣର ନୈତିକତା ଓ ନୀତିର ନୈତିକତା ମଧ୍ୟରେ ପାର୍ଥକ୍ୟ ଉଦାହରଣ ସହ ଆଲୋଚନା କର।

C. MCQ ଅଭ୍ୟାସ

1. ନିମ୍ନଲିଖିତ ମଧ୍ୟରୁ ନୈତିକ ‘Good’ର ଉଦାହରଣ କେଉଁଟି?

A. ଭଲ କଲମ B. ଦକ୍ଷ ଚୋର C. ସଚ୍ଚୋଟ ଓ ନ୍ୟାୟପରାୟଣ ବ୍ୟକ୍ତି D. ଦ୍ରୁତଗାମୀ ଗାଡ଼ି

ଉତ୍ତର: C

2. ସାଧନମୂଳକ ଭଲର ଅର୍ଥ କ’ଣ?

A. ଯାହା ଅନ୍ୟ ଲକ୍ଷ୍ୟ ପୂରଣରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ B. ଯାହା ସବୁବେଳେ ନୈତିକ C. ଯାହାର କୌଣସି ଉପଯୋଗ ନାହିଁ D. ଯାହା କେବଳ ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟ ସହ ସମ୍ପର୍କିତ

ଉତ୍ତର: A

3. ଗୁଣନୀତିର ପ୍ରମୁଖ ଦାର୍ଶନିକ କିଏ?

A. ଆରିଷ୍ଟଟଲ୍ B. ନ୍ୟୁଟନ୍ C. ଡାର୍ୱିନ୍ D. କୋପର୍ନିକସ୍

ଉତ୍ତର: A

4. କାଣ୍ଟଙ୍କ ନୈତିକ ଦର୍ଶନରେ କେଉଁଟି ବିଶେଷ ଗୁରୁତ୍ୱ ପାଏ?

A. କେବଳ ସୁଖ B. କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଓ ସାର୍ବଜନୀନ ନୈତିକ ନୀତି C. କେବଳ ଆର୍ଥିକ ଲାଭ D. କେବଳ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ରୁଚି

ଉତ୍ତର: B

5. ଗୁଣର ନୈତିକତାର କେନ୍ଦ୍ରବିନ୍ଦୁ କ’ଣ?

A. କେବଳ ଆଇନ B. କେବଳ ଦଣ୍ଡ C. ଚରିତ୍ର ଓ ସଦ୍‌ଗୁଣ D. କେବଳ ଆର୍ଥିକ ଉନ୍ନତି

ଉତ୍ତର: C

ଉପସଂହାର: ‘Good’ର ଅର୍ଥକୁ ସଠିକ୍ ଭାବରେ ବୁଝିବା ନୀତିଶାସ୍ତ୍ରର ମୌଳିକ ଆବଶ୍ୟକତା। ଦକ୍ଷତା, ଉପଯୋଗିତା ଓ ନୈତିକ ଉତ୍କର୍ଷ ମଧ୍ୟରେ ପାର୍ଥକ୍ୟ କରିବା ଦ୍ୱାରା ଆମେ ଭଲ ଚରିତ୍ରର ପ୍ରକୃତ ଅର୍ଥ ବୁଝିପାରୁ। ଗୁଣର ବିକାଶ ମନୁଷ୍ୟକୁ ନୈତିକ ଭାବରେ ଉତ୍ତମ କରେ, ଯେତେବେଳେ ନୈତିକ ନୀତି ତାଙ୍କୁ ନ୍ୟାୟସଙ୍ଗତ ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେବାର ଦିଗ ଦେଖାଏ। ତେଣୁ ଏକ ଉତ୍ତମ ସମାଜ ଗଠନ ପାଇଁ ସଦ୍‌ଗୁଣ ଓ ନୈତିକ ନୀତି—ଉଭୟର ଆବଶ୍ୟକତା ରହିଛି।