ନୈତିକ ଧାରଣା (Moral concepts) : ଅଧିକାର, କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଓ ସଦ୍‌ଗୁଣ; ନୈତିକ ପାଥୋଲୋଜି: ଦଣ୍ଡର ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ଓ ମୃତ୍ୟୁଦଣ୍ଡ

7

ଭାଗ–୧: ନୈତିକ ଧାରଣା — ଅଧିକାର, କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଓ ସଦ୍‌ଗୁଣ

୧. ଅଧିକାର (Right)

୧.୧ ଅଧିକାରର ଅର୍ଥ ଓ ସଂଜ୍ଞା

ଅଧିକାର ହେଉଛି ବ୍ୟକ୍ତିର ସେହି ଯୁକ୍ତିସଙ୍ଗତ ଦାବି, ସ୍ୱାଧୀନତା କିମ୍ବା ସୁଯୋଗ, ଯାହାକୁ ନୈତିକତା କିମ୍ବା ଆଇନ ଦ୍ୱାରା ସ୍ୱୀକୃତି ମିଳେ। ଅଧିକାର ବ୍ୟକ୍ତିର ମର୍ଯ୍ୟାଦା, ସ୍ୱାଧୀନତା, ସମାନତା ଓ ବିକାଶକୁ ସୁରକ୍ଷା ଦିଏ।

ଉଦାହରଣ: ଶିକ୍ଷାର ସୁଯୋଗ, ଜୀବନ ଓ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ସ୍ୱାଧୀନତା, ମତପ୍ରକାଶର ସ୍ୱାଧୀନତା ଏବଂ ଶୋଷଣରୁ ସୁରକ୍ଷା।

ସରଳ ଭାବରେ: ଅଧିକାର ହେଉଛି ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତି କ’ଣ ପାଇବାକୁ କିମ୍ବା କରିବାକୁ ନ୍ୟାୟସଙ୍ଗତ ଭାବେ ଦାବି କରିପାରିବେ, ତାହାର ସ୍ୱୀକୃତି।

୧.୨ ଅଧିକାରର ପ୍ରମୁଖ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ

1. ମାନବ ମର୍ଯ୍ୟାଦାର ସୁରକ୍ଷା: ଅଧିକାର ପ୍ରତ୍ୟେକ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କୁ ସମ୍ମାନର ସହିତ ବଞ୍ଚିବାର ସୁଯୋଗ ଦିଏ।

2. ସ୍ୱାଧୀନତାର ସୁରକ୍ଷା: ବ୍ୟକ୍ତି ନିଜ ଜୀବନ ସମ୍ପର୍କରେ ଯୁକ୍ତିସଙ୍ଗତ ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେଇପାରେ।

3. ସମାନତାର ଆଧାର: ଜାତି, ଲିଙ୍ଗ, ଧର୍ମ କିମ୍ବା ସାମାଜିକ ସ୍ଥିତି ଆଧାରରେ ଅନ୍ୟାୟ ଭେଦଭାବକୁ ରୋକିବାରେ ଅଧିକାର ସହାୟକ ହୁଏ।

4. ସାମାଜିକ ସ୍ୱୀକୃତି: ଅଧିକାର ସମାଜର ନୈତିକ ମୂଲ୍ୟବୋଧ ଓ ଆଇନ ସହିତ ସମ୍ପର୍କିତ।

5. କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ସହିତ ସମ୍ପର୍କ: ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତିର ଅଧିକାର ସୁରକ୍ଷା ପାଇଁ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କର କିଛି କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ରହିଥାଏ।

୧.୩ ଅଧିକାରର ପ୍ରକାର

ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ପାର୍ଥକ୍ୟ: ସମସ୍ତ ନୈତିକ ଅଧିକାର ଅବଶ୍ୟ ଆଇନଗତ ଅଧିକାର ହୋଇନଥାଏ; ସେହିପରି, ଆଇନଗତ ଅଧିକାରର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ମାତ୍ର ତାହାର ନୈତିକ ଯଥାର୍ଥତା ପ୍ରମାଣ କରେନାହିଁ।

୧.୪ ନୈତିକ ଦର୍ଶନରେ ଅଧିକାରର ଗୁରୁତ୍ୱ

• ଜନ୍ ଲକ୍ (John Locke): ଜୀବନ, ସ୍ୱାଧୀନତା ଓ ସମ୍ପତ୍ତିକୁ ପ୍ରାକୃତିକ ଅଧିକାର ଭାବରେ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦେଇଥିଲେ।
• ଇମାନୁଏଲ୍ କାଣ୍ଟ (Immanuel Kant): ବ୍ୟକ୍ତିକୁ କେବଳ ଅନ୍ୟର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ପୂରଣର ଉପକରଣ ଭାବେ ନୁହେଁ, ନିଜେ ଏକ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଭାବରେ ସମ୍ମାନ ଦେବାକୁ କହିଥିଲେ।
• ଜେରେମି ବେନ୍ଥାମ୍ (Jeremy Bentham): ପ୍ରାକୃତିକ ଅଧିକାର ଧାରଣାର ସମାଲୋଚନା କରି ଆଇନ ଓ ଉପଯୋଗିତା ଉପରେ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦେଇଥିଲେ।
• ଜନ୍ ରଲ୍ସ (John Rawls): ନ୍ୟାୟପୂର୍ଣ୍ଣ ସମାଜରେ ସମାନ ମୌଳିକ ସ୍ୱାଧୀନତାର ଗୁରୁତ୍ୱ ଉପସ୍ଥାପନ କରିଥିଲେ।

୨. କର୍ତ୍ତବ୍ୟ (Duty)

୨.୧ କର୍ତ୍ତବ୍ୟର ଅର୍ଥ ଓ ସଂଜ୍ଞା

କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ହେଉଛି ଏପରି ଏକ ନୈତିକ ଦାୟିତ୍ୱ, ଯାହା ଅନୁସାରେ ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତି କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ କିମ୍ବା କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟରୁ ବିରତ ରହିବା ଉଚିତ।

ଉଦାହରଣ: ସତ୍ୟ କହିବା, ଅନ୍ୟାୟ ନକରିବା, ଦୁର୍ବଳଙ୍କୁ ସାହାଯ୍ୟ କରିବା, ନିଜ ପେଶାଗତ ଦାୟିତ୍ୱ ସଠିକ୍ ଭାବେ ପାଳନ କରିବା।

କର୍ତ୍ତବ୍ୟ କେବଳ ଦଣ୍ଡର ଭୟରୁ ପାଳନ କରାଯାଏ ନାହିଁ; ଏହା ବିବେକ, ନୈତିକ ନିୟମ, ସାମାଜିକ ଦାୟିତ୍ୱ ଓ ମାନବୀୟ ମୂଲ୍ୟବୋଧରୁ ମଧ୍ୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇପାରେ।

୨.୨ କର୍ତ୍ତବ୍ୟର ପ୍ରକାର

କ. ନୈତିକ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ: ଯାହାକୁ ବିବେକ ଓ ନୈତିକତା ଦୃଷ୍ଟିରୁ କରିବା ଉଚିତ। ଯଥା—ପ୍ରତାରଣା ନକରିବା।

ଖ. ଆଇନଗତ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ: ଯାହା ଆଇନ ଅନୁଯାୟୀ ପାଳନୀୟ। ଯଥା—ଆଇନ ଅନୁସାରେ ଟିକସ ଦେବା।

ଗ. ସାମାଜିକ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ: ପରିବାର, ସମାଜ ଓ ସମୁଦାୟ ପ୍ରତି ଦାୟିତ୍ୱ। ଯଥା—ସାର୍ବଜନୀନ ସମ୍ପତ୍ତିର ସୁରକ୍ଷା।

ଘ. ପେଶାଗତ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ: ନିଜ ବୃତ୍ତିର ନୀତି ଓ ଦାୟିତ୍ୱ ପାଳନ। ଯଥା—ଶିକ୍ଷକଙ୍କ ନିଷ୍ପକ୍ଷ ମୂଲ୍ୟାୟନ, ଡାକ୍ତରଙ୍କ ରୋଗୀ ପ୍ରତି ଯତ୍ନ।

ଙ. ସକାରାତ୍ମକ ଓ ନକାରାତ୍ମକ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ:

• ସକାରାତ୍ମକ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ: ଭଲ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା—ଯଥା, ବିପଦରେ ଥିବା ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କୁ ସମ୍ଭବ ସାହାଯ୍ୟ ଦେବା।
• ନକାରାତ୍ମକ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ: କ୍ଷତିକାରକ କାର୍ଯ୍ୟରୁ ବିରତ ରହିବା—ଯଥା, ଅନ୍ୟକୁ ଠକିବା ନାହିଁ।

୨.୩ କାଣ୍ଟଙ୍କ କର୍ତ୍ତବ୍ୟବାଦ (Deontology)

monetnik.ru

ଇମାନୁଏଲ୍ କାଣ୍ଟଙ୍କ ନୀତିଶାସ୍ତ୍ରରେ କର୍ତ୍ତବ୍ୟର ଏକ କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ସ୍ଥାନ ରହିଛି। ତାଙ୍କ ମତରେ, କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟର ନୈତିକ ମୂଲ୍ୟ କେବଳ ତାହାର ପରିଣାମରେ ନିର୍ଭର କରେନାହିଁ; ବରଂ କାର୍ଯ୍ୟଟି ନୈତିକ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ପ୍ରତି ସମ୍ମାନରୁ କରାଯାଇଛି କି ନାହିଁ, ତାହା ମଧ୍ୟ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ।

ତାଙ୍କର ଦୁଇଟି ପ୍ରମୁଖ ଧାରଣା:

1. ସାର୍ବଜନୀନ ନିୟମର ସିଦ୍ଧାନ୍ତ: ଏପରି ନିୟମ ଅନୁସାରେ କାର୍ଯ୍ୟ କର, ଯାହାକୁ ତୁମେ ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ସାର୍ବଜନୀନ ନିୟମ ହେବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରିପାରିବ।
2. ମାନବତାର ସିଦ୍ଧାନ୍ତ: ପ୍ରତ୍ୟେକ ମଣିଷକୁ ନିଜେ ଏକ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଭାବରେ ଦେଖ; କେବଳ ଉପକରଣ ଭାବରେ ନୁହେଁ।

ଉଦାହରଣ: ଜଣେ ଛାତ୍ର କେବଳ ଧରାପଡ଼ିବାର ଭୟରୁ ନୁହେଁ, ବରଂ ସତ୍ୟନିଷ୍ଠାକୁ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଭାବେ ମାନି ପରୀକ୍ଷାରେ ନକଲ ନକଲେ, ତାହା କାଣ୍ଟଙ୍କ କର୍ତ୍ତବ୍ୟବାଦ ସହିତ ସମ୍ପର୍କିତ।

୨.୪ ଅଧିକାର ଓ କର୍ତ୍ତବ୍ୟର ସମ୍ପର୍କ

ଅଧିକାର ଓ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ପରସ୍ପର ପୂରକ। ଯଦି ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କର ସ୍ୱାଧୀନତାର ଅଧିକାର ଅଛି, ତେବେ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କର ସେହି ସ୍ୱାଧୀନତାକୁ ଅନାବଶ୍ୟକ ଭାବେ ହନନ ନକରିବାର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ରହେ।

ଉଦାହରଣ:

• ଶିକ୍ଷାର ଅଧିକାର ସହିତ ଶିକ୍ଷାନୁଷ୍ଠାନର ଦାୟିତ୍ୱ ଓ ଛାତ୍ରଙ୍କର ଶିକ୍ଷାଗତ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଜଡ଼ିତ।
• ମତପ୍ରକାଶର ସ୍ୱାଧୀନତା ସହିତ ଅନ୍ୟଙ୍କ ମର୍ଯ୍ୟାଦା ଓ ଅଧିକାର ପ୍ରତି ସମ୍ମାନ ଜଡ଼ିତ।
• ଜୀବନର ଅଧିକାର ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଅନ୍ୟାୟ ଭାବେ ଜୀବନହାନି ନକରିବାର ନୈତିକ ଦାୟିତ୍ୱ ସ୍ମରଣ କରାଏ।

ତଥାପି, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଅଧିକାରକୁ ସରଳ ଭାବେ ଜଣେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ବ୍ୟକ୍ତିର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ସହିତ ସମାନ କରାଯାଇପାରେ ନାହିଁ; କେତେକ ଅଧିକାର ପାଳନ ପାଇଁ ରାଜ୍ୟ ଓ ସଂସ୍ଥାଗୁଡ଼ିକର ମଧ୍ୟ ଦାୟିତ୍ୱ ରହେ।

୩. ସଦ୍‌ଗୁଣ (Virtue)

୩.୧ ସଦ୍‌ଗୁଣର ଅର୍ଥ ଓ ସଂଜ୍ଞା

ସଦ୍‌ଗୁଣ ହେଉଛି ବ୍ୟକ୍ତିର ଚରିତ୍ରରେ ଥିବା ଏକ ସ୍ଥାୟୀ ଉତ୍ତମ ଗୁଣ, ଯାହା ତାଙ୍କୁ ନୈତିକ ଭାବରେ ଉଚିତ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଦିଗରେ ପ୍ରେରିତ କରେ। ସଦ୍‌ଗୁଣ କେବଳ ଗୋଟିଏ ଭଲ କାମ ନୁହେଁ; ଏହା ଏପରି ଚରିତ୍ରଗତ ଅଭ୍ୟାସ, ଯାହା ବ୍ୟକ୍ତିର ଚିନ୍ତା, ଭାବନା ଓ ଆଚରଣରେ ପ୍ରତିଫଳିତ ହୁଏ।

ଉଦାହରଣ: ସତ୍ୟନିଷ୍ଠା, ସାହସ, ଦୟା, ନ୍ୟାୟପରାୟଣତା, ଧୈର୍ଯ୍ୟ, ସଂଯମ ଓ ଦାୟିତ୍ୱବୋଧ।

ସଦ୍‌ଗୁଣ ଓ ଭଲ କାର୍ଯ୍ୟର ପାର୍ଥକ୍ୟ: ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତି ଗୋଟିଏ ଥର ଦାନ କଲେ ତାହା ଏକ ଭଲ କାର୍ଯ୍ୟ ହୋଇପାରେ; କିନ୍ତୁ ଅନ୍ୟର ଦୁଃଖ ପ୍ରତି ନିୟମିତ ସମ୍ବେଦନଶୀଳତା ଓ ସାହାଯ୍ୟ କରିବାର ପ୍ରବୃତ୍ତି ଦୟା ନାମକ ସଦ୍‌ଗୁଣର ପରିଚୟ।

୩.୨ ସଦ୍‌ଗୁଣର ପ୍ରମୁଖ ପ୍ରକାର

୩.୩ ଆରିଷ୍ଟଟଲ୍‌ଙ୍କ ସଦ୍‌ଗୁଣ ନୀତିଶାସ୍ତ୍ର (Virtue Ethics)

opiq.lt

ଗ୍ରୀକ୍ ଦାର୍ଶନିକ ଆରିଷ୍ଟଟଲ୍‌ଙ୍କ ସଦ୍‌ଗୁଣ ନୀତିଶାସ୍ତ୍ରର ମୂଳ ପ୍ରଶ୍ନ ହେଉଛି—“ଆମେ କିପରି ଜଣେ ଉତ୍ତମ ମଣିଷ ହୋଇପାରିବା?”

ତାଙ୍କ ଗ୍ରନ୍ଥ Nicomachean Ethics ରେ ସେ ମାନବ ଜୀବନର ପରମ ଲକ୍ଷ୍ୟକୁ Eudaimonia ସହିତ ସମ୍ପର୍କିତ କରିଛନ୍ତି। ଏହାର ଅର୍ଥ କେବଳ ଆନନ୍ଦ ନୁହେଁ; ବରଂ ସଦ୍‌ଗୁଣ ଅନୁସାରେ ଉତ୍ତମ ଓ ସାର୍ଥକ ଜୀବନ ବଞ୍ଚିବା।

ମଧ୍ୟମ ମାର୍ଗର ସିଦ୍ଧାନ୍ତ (Doctrine of the Mean)

ଆରିଷ୍ଟଟଲ୍‌ଙ୍କ ମତରେ, ଅନେକ ନୈତିକ ସଦ୍‌ଗୁଣ ଦୁଇଟି ଚରମ ଅବସ୍ଥା ମଧ୍ୟରେ ଯୁକ୍ତିସଙ୍ଗତ ମଧ୍ୟମ ଅବସ୍ଥାରେ ରହିଥାଏ। ଏହି ମଧ୍ୟମ ଅବସ୍ଥା ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ଗାଣିତିକ ଭାବେ ସମାନ ନୁହେଁ; ପରିସ୍ଥିତି ଓ ବିବେକ ଅନୁଯାୟୀ ନିର୍ଣ୍ଣୟ ହୁଏ।

ସତର୍କତା: ପ୍ରତ୍ୟେକ ସଦ୍‌ଗୁଣକୁ ଦୁଇଟି ଚରମ ଅବସ୍ଥାର ସରଳ ମଧ୍ୟବିନ୍ଦୁ ଭାବରେ ବୁଝିବା ଠିକ୍ ନୁହେଁ। ଆରିଷ୍ଟଟଲ୍ ବିବେକପୂର୍ଣ୍ଣ ନିଷ୍ପତ୍ତି ଓ ପରିସ୍ଥିତିଯୋଗ୍ୟ ଆଚରଣକୁ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦେଇଥିଲେ।

୩.୪ ସଦ୍‌ଗୁଣ ଗଠନର ଉପାୟ

• ନିୟମିତ ଭାବରେ ଭଲ ଅଭ୍ୟାସର ଅନୁଶୀଳନ।
• ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟର ନୈତିକ ସମୀକ୍ଷା।
• ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ସହାନୁଭୂତି ଓ ସମ୍ମାନ।
• ଭୁଲ୍‌ରୁ ଶିଖିବା ଏବଂ ଦାୟିତ୍ୱ ଗ୍ରହଣ କରିବା।
• ଯୁକ୍ତି, ବିବେକ ଓ ନୈତିକ ଆଦର୍ଶ ଅନୁସାରେ ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେବା।

୩.୫ ଅଧିକାର, କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଓ ସଦ୍‌ଗୁଣର ତୁଳନା

ସାରକଥା: ଅଧିକାର ନ୍ୟାୟସଙ୍ଗତ ଦାବିକୁ, କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ନୈତିକ ଦାୟିତ୍ୱକୁ ଏବଂ ସଦ୍‌ଗୁଣ ଉତ୍ତମ ଚରିତ୍ରକୁ ପ୍ରକାଶ କରେ। ଏହି ତିନୋଟିର ସମନ୍ୱୟରେ ନୈତିକ ଜୀବନ ଅଧିକ ସାର୍ଥକ ହୁଏ।

ଭାଗ–୨: ନୈତିକ ପାଥୋଲୋଜି (Moral Pathology)

୪. ନୈତିକ ପାଥୋଲୋଜିର ଅର୍ଥ

‘ପାଥୋଲୋଜି’ ଶବ୍ଦଟି ସାଧାରଣତଃ ରୋଗ ଓ ଅସ୍ୱାଭାବିକ ଅବସ୍ଥାର ଅଧ୍ୟୟନକୁ ସୂଚାଏ। ନୈତିକ ଦର୍ଶନରେ Moral Pathology ଶବ୍ଦଟିକୁ ବ୍ୟାପକ ଅର୍ଥରେ ନୈତିକ ବିଚ୍ୟୁତି, ଅନୈତିକ ଆଚରଣ, ନୈତିକ ଦୁର୍ବଳତା ଏବଂ ସେଗୁଡ଼ିକର କାରଣ ବିଶ୍ଳେଷଣ ପାଇଁ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଇପାରେ। ଏହା ଏକ ସବୁଠାରେ ସମାନ ଭାବେ ପରିଭାଷିତ ଦାର୍ଶନିକ ଶାଖା ନୁହେଁ।

ଏହି ବିଷୟରେ ମୁଖ୍ୟତଃ ଆଲୋଚନା କରାଯାଏ:

• ମଣିଷ କାହିଁକି ନୈତିକ ନିୟମ ଉଲ୍ଲଂଘନ କରେ?
• ଅପରାଧ ଓ ଅନୈତିକ କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ କେତେ ଦାୟିତ୍ୱ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରାଯିବ?
• ଦଣ୍ଡର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ପ୍ରତିଶୋଧ, ନିବାରଣ, ସଂଶୋଧନ ନା ସାମାଜିକ ସୁରକ୍ଷା?
• ଅପରାଧୀଙ୍କୁ ଦଣ୍ଡ ଦେବା ସମୟରେ ମାନବ ମର୍ଯ୍ୟାଦା ଓ ନ୍ୟାୟକୁ କିପରି ସୁରକ୍ଷା କରାଯିବ?

ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ, ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତି ଚୋରି କଲେ ତାଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟକୁ କେବଳ ଭୁଲ୍ ବୋଲି କହିବା ଯଥେଷ୍ଟ ନୁହେଁ। ତାଙ୍କର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ, ପରିସ୍ଥିତି, ସଚେତନତା, ସ୍ୱାଧୀନ ନିଷ୍ପତ୍ତି ଓ କାର୍ଯ୍ୟର ପରିଣାମକୁ ମଧ୍ୟ ବିଚାର କରିବା ଆବଶ୍ୟକ।

ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ: ନୈତିକ ପାଥୋଲୋଜିକୁ ମାନସିକ ରୋଗ ସହିତ ସମାନ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ମାନସିକ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ସମସ୍ୟା ଥିବା ମାତ୍ରେ ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତି ଅନୈତିକ କିମ୍ବା ଅପରାଧୀ ହୋଇଯାଆନ୍ତି ନାହିଁ।

୫. ଦଣ୍ଡ (Punishment): ଅର୍ଥ ଓ ସ୍ୱରୂପ

ଦଣ୍ଡ ହେଉଛି ଅପରାଧ କିମ୍ବା ନିୟମ ଉଲ୍ଲଂଘନ ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ କର୍ତ୍ତୃପକ୍ଷ ଦ୍ୱାରା ନିୟମାନୁସାରେ ଦିଆଯାଉଥିବା ଦଣ୍ଡନୀୟ ପରିଣାମ। ନୈତିକ ଦର୍ଶନରେ ଦଣ୍ଡର ଯଥାର୍ଥତା, ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ, ଅନୁପାତିକତା ଓ ସୀମା ବିଷୟରେ ଚର୍ଚ୍ଚା ହୁଏ।

୫.୧ ଦଣ୍ଡର ପ୍ରମୁଖ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ

1. ଅପରାଧୀଙ୍କୁ ଦାୟୀ କରିବା।

2. ଭବିଷ୍ୟତରେ ଅପରାଧ ହେବାକୁ ରୋକିବା।

3. ଅପରାଧୀଙ୍କ ଆଚରଣରେ ସଂଶୋଧନ ଆଣିବା।

4. ସମାଜ ଓ ସମ୍ଭାବ୍ୟ ପୀଡ଼ିତଙ୍କୁ ସୁରକ୍ଷା ଦେବା।

5. ଆଇନ ଓ ନ୍ୟାୟ ବ୍ୟବସ୍ଥା ପ୍ରତି ଜନସାଧାରଣଙ୍କ ବିଶ୍ୱାସ ବଜାୟ ରଖିବା।

କିନ୍ତୁ ଦଣ୍ଡ ଦେବାର ନାମରେ ଅତ୍ୟଧିକ ନିଷ୍ଠୁରତା, ପକ୍ଷପାତ କିମ୍ବା ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କୁ ଦଣ୍ଡିତ କରିବା ନ୍ୟାୟର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟକୁ ବିଫଳ କରିଥାଏ।

୬. ଦଣ୍ଡର ପ୍ରମୁଖ ସିଦ୍ଧାନ୍ତ (Theories of Punishment)

8

ଦଣ୍ଡ କାହିଁକି ଦିଆଯିବ ଓ ଏହାର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କ’ଣ—ଏହି ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତର ଦେବା ପାଇଁ ଦାର୍ଶନିକମାନେ ବିଭିନ୍ନ ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ପ୍ରସ୍ତାବ କରିଛନ୍ତି। ସେଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରୁ ପ୍ରତିଶୋଧମୂଳକ, ନିବାରଣମୂଳକ, ସଂଶୋଧନମୂଳକ, ପ୍ରତିରୋଧମୂଳକ ଓ ପୁନଃସ୍ଥାପନମୂଳକ ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ।

୬.୧ ପ୍ରତିଶୋଧମୂଳକ ସିଦ୍ଧାନ୍ତ (Retributive Theory)

ଏହି ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ଅନୁସାରେ, ଅପରାଧୀ ନିଜ ଅପରାଧ ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ ଦଣ୍ଡ ପାଇବା ଉଚିତ। ଏହାର ମୂଳ ଧାରଣା ହେଉଛି—ଦଣ୍ଡ ଅପରାଧର ଗୁରୁତ୍ୱ ଓ ଅପରାଧୀର ଦାୟିତ୍ୱ ଅନୁପାତରେ ହେବା ଉଚିତ।

ଏହି ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ପ୍ରତିଶୋଧ ନେବା ପାଇଁ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ହିଂସାକୁ ସମର୍ଥନ କରେନାହିଁ। ଏହାର ଆଧୁନିକ ନୈତିକ ରୂପ ହେଉଛି ନ୍ୟାୟସଙ୍ଗତ ଓ ଅନୁପାତିକ ଦଣ୍ଡ।

ପ୍ରମୁଖ ଚିନ୍ତକ:

• ଇମାନୁଏଲ୍ କାଣ୍ଟ: ଦଣ୍ଡକୁ ନ୍ୟାୟ ଓ ଅପରାଧୀର ଦାୟିତ୍ୱ ସହିତ ସମ୍ପର୍କିତ କରିଥିଲେ। ତାଙ୍କ ମତରେ, ମଣିଷକୁ କେବଳ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଭୟଭୀତ କରିବାର ଉପକରଣ ଭାବେ ଦଣ୍ଡିତ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
• ହେଗେଲ୍ (G. W. F. Hegel): ଅପରାଧକୁ ଆଇନର ଉଲ୍ଲଂଘନ ଏବଂ ଦଣ୍ଡକୁ ଆଇନର ବୈଧତା ପୁନଃସ୍ଥାପନ ସହିତ ସମ୍ପର୍କିତ କରିଥିଲେ।

ସୁବିଧା:

• ଅପରାଧୀଙ୍କୁ ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ଦାୟୀ କରେ।
• ଦଣ୍ଡରେ ଅନୁପାତିକତା ଓ ନ୍ୟାୟକୁ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଏ।
• ପୀଡ଼ିତଙ୍କ ପ୍ରତି ହୋଇଥିବା ଅନ୍ୟାୟକୁ ସ୍ୱୀକାର କରେ।

ସମାଲୋଚନା:

• ଏହା ଅପରାଧର ସାମାଜିକ କାରଣକୁ ପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ ଗୁରୁତ୍ୱ ନଦେଇପାରେ।
• ଦଣ୍ଡ ଦେବା ମାତ୍ରେ ଅପରାଧୀର ସଂଶୋଧନ ହେବ ବୋଲି ନିଶ୍ଚିତ ନୁହେଁ।
• ଯଦି ଏହାକୁ ଅନ୍ଧ ପ୍ରତିଶୋଧ ଭାବେ ବୁଝାଯାଏ, ତେବେ ଅତ୍ୟଧିକ ଦଣ୍ଡକୁ ଯଥାର୍ଥତା ଦେବାର ବିପଦ ରହେ।

ଉଦାହରଣ: ଗୁରୁତର ଅପରାଧ ପାଇଁ ଅପରାଧର ଗୁରୁତ୍ୱ, ପ୍ରମାଣ ଓ ଆଇନ ଅନୁଯାୟୀ ଅନୁପାତିକ ଦଣ୍ଡ ଦେବା।

୬.୨ ନିବାରଣମୂଳକ ସିଦ୍ଧାନ୍ତ (Deterrent Theory)

ଏହି ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ଅନୁସାରେ, ଦଣ୍ଡର ଏକ ପ୍ରମୁଖ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ହେଉଛି ଅପରାଧୀ ଓ ଅନ୍ୟ ସମ୍ଭାବ୍ୟ ଅପରାଧୀଙ୍କୁ ଭବିଷ୍ୟତରେ ଅପରାଧ କରିବାରୁ ନିବାରଣ କରିବା।

ଏହାର ଦୁଇଟି ରୂପ ରହିଛି:

କ. ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ନିବାରଣ (Specific Deterrence): ଦଣ୍ଡ ପାଇଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ଭବିଷ୍ୟତରେ ପୁନର୍ବାର ଅପରାଧ ନକରିବାକୁ ପ୍ରେରିତ ହେବେ।

ଖ. ସାଧାରଣ ନିବାରଣ (General Deterrence): ଅନ୍ୟମାନେ ଦଣ୍ଡର ପରିଣାମ ଦେଖି ଅପରାଧରୁ ଦୂରେଇ ରହିବେ।

ଜେରେମି ବେନ୍ଥାମ୍ ଉପଯୋଗିତାବାଦୀ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣରୁ ଦଣ୍ଡର ପରିଣାମ ଓ ଭବିଷ୍ୟତର କ୍ଷତି ରୋକିବାର ଗୁରୁତ୍ୱକୁ ଆଲୋଚନା କରିଥିଲେ।

ସୁବିଧା:

• ଅପରାଧ ହ୍ରାସ କରିବାରେ ସହାୟକ ହୋଇପାରେ।
• ଆଇନ ଉଲ୍ଲଂଘନର ପରିଣାମ ବିଷୟରେ ସଚେତନତା ବଢ଼ାଏ।
• ସାମାଜିକ ଶୃଙ୍ଖଳା ରକ୍ଷାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରିପାରେ।

ସମାଲୋଚନା:

• କଠୋର ଦଣ୍ଡ ଦେଲେ ସବୁବେଳେ ଅପରାଧ କମିଯାଏ ନାହିଁ।
• ଅନେକ ଅପରାଧ ଆବେଗ, ନିଶା, ଅବିବେକ କିମ୍ବା ତତ୍କାଳୀନ ପରିସ୍ଥିତିରେ ଘଟିଥାଏ।
• ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଭୟଭୀତ କରିବା ପାଇଁ ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କୁ ଅତ୍ୟଧିକ ଦଣ୍ଡ ଦେବା ନୈତିକ ଭାବେ ପ୍ରଶ୍ନବିଦ୍ଧ।

୬.୩ ପ୍ରତିରୋଧମୂଳକ ସିଦ୍ଧାନ୍ତ (Preventive Theory)

ଏହି ସିଦ୍ଧାନ୍ତର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ହେଉଛି ଅପରାଧୀଙ୍କୁ ଏପରି ଭାବେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କିମ୍ବା ସୀମିତ କରିବା, ଯାହାଦ୍ୱାରା ସେ ଆଉ ଅପରାଧ କରିବାର ସୁଯୋଗ ନପାଆନ୍ତି।

ଉଦାହରଣ:

• ଆଇନ ଅନୁଯାୟୀ କାରାବାସ।
• ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ପରିସ୍ଥିତିରେ ପେଶାଗତ ଅନୁମତି ବାତିଲ କରିବା।
• ଆଇନଗତ ନିଷେଧ କିମ୍ବା ନିରୀକ୍ଷଣ ବ୍ୟବସ୍ଥା।

ସୁବିଧା: ସମାଜକୁ ତତ୍କାଳୀନ ବିପଦରୁ ସୁରକ୍ଷା ଦେଇପାରେ।

ସମାଲୋଚନା: ଅତ୍ୟଧିକ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ବ୍ୟକ୍ତିର ସ୍ୱାଧୀନତା ଓ ଅଧିକାରକୁ ଅନ୍ୟାୟ ଭାବେ ସୀମିତ କରିପାରେ। ତେଣୁ ପ୍ରତିରୋଧମୂଳକ ପଦକ୍ଷେପ ଆଇନସମ୍ମତ, ଆବଶ୍ୟକ ଓ ଅନୁପାତିକ ହେବା ଉଚିତ।

୬.୪ ସଂଶୋଧନମୂଳକ ସିଦ୍ଧାନ୍ତ (Reformative Theory)

ଏହି ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ଅନୁସାରେ, ଦଣ୍ଡର ଲକ୍ଷ୍ୟ କେବଳ ଅପରାଧୀକୁ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେବା ନୁହେଁ; ବରଂ ତାଙ୍କ ଆଚରଣରେ ସକାରାତ୍ମକ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଆଣିବା, ଯାହାଦ୍ୱାରା ସେ ପୁନର୍ବାର ଅପରାଧ ନକରି ସମାଜରେ ଦାୟିତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଜୀବନ ବଞ୍ଚିପାରିବେ।

ଏହା ଅପରାଧୀଙ୍କୁ ମଣିଷ ଭାବେ ଦେଖି ତାଙ୍କ ପୁନର୍ବାସ ଓ ପୁନଃସାମାଜିକୀକରଣକୁ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଏ।

ପ୍ରମୁଖ ଉପାୟ:

• ଶିକ୍ଷା ଓ ବୃତ୍ତିଗତ ପ୍ରଶିକ୍ଷଣ।
• ମନୋସାମାଜିକ ପରାମର୍ଶ।
• ନିଶାମୁକ୍ତି ଓ ଆବଶ୍ୟକ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ସହାୟତା।
• ମୁକ୍ତି ପରବର୍ତ୍ତୀ ପୁନର୍ବାସ ଓ ନିଯୁକ୍ତି ସହାୟତା।

ସୁବିଧା:

• ପୁନର୍ବାର ଅପରାଧ ହେବାର ସମ୍ଭାବନା କମାଇବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରିପାରେ।
• ଅପରାଧୀର ମାନବ ମର୍ଯ୍ୟାଦାକୁ ସମ୍ମାନ କରେ।
• ଅପରାଧର କେତେକ ମୂଳ କାରଣକୁ ସମାଧାନ କରିବାର ଚେଷ୍ଟା କରେ।

ସମାଲୋଚନା:

• ସଂଶୋଧନ ପାଇଁ ସମୟ, ଅର୍ଥ ଓ ଉପଯୁକ୍ତ ସଂସ୍ଥା ଆବଶ୍ୟକ।
• ସମସ୍ତ ଅପରାଧୀଙ୍କ ଆଚରଣରେ ସମାନ ପରିବର୍ତ୍ତନ ହେବ ବୋଲି ନିଶ୍ଚିତ ନୁହେଁ।
• ଗୁରୁତର ଅପରାଧରେ ପୀଡ଼ିତଙ୍କ ନ୍ୟାୟ ଓ ସାମାଜିକ ସୁରକ୍ଷାକୁ ମଧ୍ୟ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦେବାକୁ ପଡ଼େ।

୬.୫ ପୁନଃସ୍ଥାପନମୂଳକ ନ୍ୟାୟ (Restorative Justice)

ଏହି ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ ଅପରାଧ ଯୋଗୁଁ ପୀଡ଼ିତ, ଅପରାଧୀ ଓ ସମୁଦାୟ ଉପରେ ପଡ଼ିଥିବା କ୍ଷତିକୁ ସମ୍ଭବ ମାତ୍ରାରେ ସୁଧାରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରେ।

ଏହାର ମୁଖ୍ୟ ଉପାଦାନ:

• ପୀଡ଼ିତଙ୍କ କ୍ଷତି ଓ ଆବଶ୍ୟକତାକୁ ସ୍ୱୀକାର କରିବା।
• ଅପରାଧୀଙ୍କୁ ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟର ଦାୟିତ୍ୱ ନେବାକୁ ପ୍ରେରିତ କରିବା।
• ଆଇନସମ୍ମତ ଓ ସ୍ୱଇଚ୍ଛିକ ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ କ୍ଷତିପୂରଣ କିମ୍ବା ସମାଧାନର ସୁଯୋଗ ଖୋଜିବା।
• ସମୁଦାୟରେ ବିଶ୍ୱାସ ଓ ସମ୍ପର୍କ ପୁନଃଗଠନ କରିବା।

ଏହା ପ୍ରତ୍ୟେକ ଅପରାଧ ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ ନୁହେଁ। ବିଶେଷକରି ଗୁରୁତର ହିଂସାତ୍ମକ ଅପରାଧରେ ପୀଡ଼ିତଙ୍କ ସୁରକ୍ଷା, ସ୍ୱାଧୀନ ସମ୍ମତି ଓ ନ୍ୟାୟିକ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଜରୁରୀ।

୬.୬ ଦଣ୍ଡର ସିଦ୍ଧାନ୍ତଗୁଡ଼ିକର ତୁଳନା

୬.୭ କେଉଁ ଦଣ୍ଡ ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ସର୍ବୋତ୍ତମ?

କୌଣସି ଗୋଟିଏ ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ସମସ୍ତ ଅପରାଧ ଓ ପରିସ୍ଥିତିରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସମାଧାନ ଦିଏ ନାହିଁ। ଏକ ନ୍ୟାୟପୂର୍ଣ୍ଣ ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ ନିମ୍ନଲିଖିତ ଦିଗଗୁଡ଼ିକର ସମନ୍ୱୟ ଆବଶ୍ୟକ:

• ଅପରାଧ ଓ ଦଣ୍ଡ ମଧ୍ୟରେ ଅନୁପାତିକତା।
• ଆଇନସମ୍ମତ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଓ ନିର୍ଦ୍ଦୋଷତାର ପୂର୍ବଧାରଣା।
• ପୀଡ଼ିତଙ୍କ ସୁରକ୍ଷା ଓ ନ୍ୟାୟ।
• ଅପରାଧୀଙ୍କ ସଂଶୋଧନର ସମ୍ଭାବନା।
• ସମାଜର ଦୀର୍ଘକାଳୀନ ସୁରକ୍ଷା।
• ମାନବ ମର୍ଯ୍ୟାଦା ଓ ମୌଳିକ ଅଧିକାରର ସୁରକ୍ଷା।

ଭାଗ–୩: ମୃତ୍ୟୁଦଣ୍ଡ (Capital Punishment)

୭. ମୃତ୍ୟୁଦଣ୍ଡର ଅର୍ଥ ଓ ସଂଜ୍ଞା

8

ମୃତ୍ୟୁଦଣ୍ଡ ବା Capital Punishment ହେଉଛି ଏପରି ଏକ ଆଇନଗତ ଦଣ୍ଡ, ଯେଉଁଥିରେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଗୁରୁତର ଅପରାଧ ପାଇଁ ଦୋଷୀ ସାବ୍ୟସ୍ତ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କୁ ଆଇନ ଓ ନ୍ୟାୟିକ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଅନୁଯାୟୀ ମୃତ୍ୟୁଦଣ୍ଡ ଦିଆଯାଏ।

ଏହା ଦଣ୍ଡ ବ୍ୟବସ୍ଥାର ସବୁଠାରୁ ଚରମ ରୂପ। ଏହାର ଯଥାର୍ଥତା ସମ୍ପର୍କରେ ନୀତିଶାସ୍ତ୍ର, ଆଇନ, ମାନବାଧିକାର, ଅପରାଧବିଜ୍ଞାନ ଓ ରାଜନୈତିକ ଦର୍ଶନରେ ଦୀର୍ଘଦିନ ଧରି ଚର୍ଚ୍ଚା ହୋଇଆସିଛି।

ମୃତ୍ୟୁଦଣ୍ଡ ସମ୍ପର୍କରେ ମୂଳ ପ୍ରଶ୍ନଗୁଡ଼ିକ ହେଉଛି:

• ରାଜ୍ୟକୁ ଜଣେ ଅପରାଧୀଙ୍କ ଜୀବନ ନେବାର ନୈତିକ ଅଧିକାର ଅଛି କି?
• ମୃତ୍ୟୁଦଣ୍ଡ ଅପରାଧ ନିବାରଣରେ ଅନ୍ୟ ଦଣ୍ଡଠାରୁ ଅଧିକ କାର୍ଯ୍ୟକାରୀ କି?
• ନ୍ୟାୟିକ ଭୁଲ୍ ହେଲେ ଏହାକୁ ସଂଶୋଧନ କରିବା ସମ୍ଭବ କି?
• ଆଜୀବନ କାରାବାସ ଏକ ବିକଳ୍ପ ଭାବେ ଯଥେଷ୍ଟ ହୋଇପାରିବ କି?

୮. ମୃତ୍ୟୁଦଣ୍ଡ ସପକ୍ଷରେ ଯୁକ୍ତି

୮.୧ ପ୍ରତିଶୋଧମୂଳକ ନ୍ୟାୟ

ସମର୍ଥକମାନଙ୍କ ମତରେ, କେତେକ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଜଘନ୍ୟ ଅପରାଧ ପାଇଁ ସର୍ବାଧିକ କଠୋର ଦଣ୍ଡ ଯଥାର୍ଥ ହୋଇପାରେ। ସେମାନେ ଏହାକୁ ଅପରାଧର ଗୁରୁତ୍ୱ ଅନୁସାରେ ନ୍ୟାୟ ପ୍ରଦାନର ଏକ ରୂପ ଭାବେ ଦେଖନ୍ତି।

ଏହି ଯୁକ୍ତି ପ୍ରତିଶୋଧମୂଳକ ଦଣ୍ଡ ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ସହିତ ସମ୍ପର୍କିତ। ତଥାପି, ଅପରାଧ ଗୁରୁତର ବୋଲି ମାତ୍ର ମୃତ୍ୟୁଦଣ୍ଡ ଅବଶ୍ୟ ନୈତିକ ଭାବେ ଯଥାର୍ଥ—ଏହି ନିଷ୍କର୍ଷ ସ୍ୱତଃସିଦ୍ଧ ନୁହେଁ।

୮.୨ ସମାଜର ସୁରକ୍ଷା

କେତେକ ସମର୍ଥକଙ୍କ ମତରେ, ମୃତ୍ୟୁଦଣ୍ଡ ଦ୍ୱାରା ଦୋଷୀ ବ୍ୟକ୍ତି ପୁନର୍ବାର ଅପରାଧ କରିବାର ସମ୍ଭାବନା ରହେନାହିଁ। ଏହାକୁ ଅପରାଧୀଙ୍କୁ ସ୍ଥାୟୀ ଭାବରେ ଅକ୍ଷମ କରିବାର ଯୁକ୍ତି କୁହାଯାଏ।

ପ୍ରତିଯୁକ୍ତି: ଆଜୀବନ କାରାବାସ ମଧ୍ୟ ଅପରାଧୀଙ୍କୁ ସମାଜଠାରୁ ଦୀର୍ଘକାଳ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପୃଥକ୍ ରଖିପାରେ। ତେଣୁ ସମାଜର ସୁରକ୍ଷା ପାଇଁ ମୃତ୍ୟୁଦଣ୍ଡ ଅନିବାର୍ଯ୍ୟ ବୋଲି ପ୍ରମାଣିତ ହୁଏନାହିଁ।

୮.୩ ନିବାରଣର ଯୁକ୍ତି

ମୃତ୍ୟୁଦଣ୍ଡର ସମର୍ଥକମାନେ ଯୁକ୍ତି ଦିଅନ୍ତି ଯେ ଏହାର କଠୋରତା ଲୋକଙ୍କୁ ଗୁରୁତର ଅପରାଧ କରିବାରୁ ଭୟଭୀତ କରିପାରେ।

କିନ୍ତୁ ମୃତ୍ୟୁଦଣ୍ଡ ଅନ୍ୟ ଦଣ୍ଡ ତୁଳନାରେ ଅଧିକ ନିବାରକ କି ନୁହେଁ, ତାହା ଏକ ଅନୁଭବମୂଳକ ପ୍ରଶ୍ନ। ଏହାର ଉତ୍ତର ପାଇଁ ଉଚ୍ଚମାନର ଗବେଷଣା ଆବଶ୍ୟକ। କେବଳ ଦଣ୍ଡର କଠୋରତାରୁ ଅପରାଧ ହ୍ରାସର ନିଶ୍ଚିତ ପ୍ରମାଣ ମିଳେନାହିଁ।

୮.୪ ପୀଡ଼ିତ ପରିବାର ପାଇଁ ନ୍ୟାୟ

କେତେକ ପୀଡ଼ିତ ପରିବାର ମୃତ୍ୟୁଦଣ୍ଡକୁ ନ୍ୟାୟ ପାଇବାର ଏକ ରୂପ ଭାବେ ଦେଖନ୍ତି। ଅପରାଧର ଗୁରୁତ୍ୱକୁ ରାଜ୍ୟ ଗମ୍ଭୀରତାର ସହିତ ନେଉଛି ବୋଲି ଏହା ସୂଚାଏ ବୋଲି ସମର୍ଥକମାନେ ମତ ଦିଅନ୍ତି।

ତଥାପି, ପୀଡ଼ିତ ପରିବାରର ଅନୁଭୂତି ଓ ଆବଶ୍ୟକତା ସମାନ ନୁହେଁ। କେତେକଙ୍କ ପାଇଁ ଦଣ୍ଡ, ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ପାଇଁ ନ୍ୟାୟିକ ସତ୍ୟ ଉଦ୍‌ଘାଟନ, କ୍ଷତିପୂରଣ, ସହାୟତା ଓ ଦୀର୍ଘକାଳୀନ ସମର୍ଥନ ଅଧିକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇପାରେ।

୯. ମୃତ୍ୟୁଦଣ୍ଡ ବିରୋଧରେ ଯୁକ୍ତି

୯.୧ ଜୀବନର ମୌଳିକ ଅଧିକାର

ମାନବାଧିକାର ଦୃଷ୍ଟିକୋଣରୁ ଜୀବନର ଅଧିକାର ଅତ୍ୟନ୍ତ ମୌଳିକ। ମୃତ୍ୟୁଦଣ୍ଡର ବିରୋଧୀମାନେ କହନ୍ତି ଯେ ରାଜ୍ୟ ଯଦି ଜୀବନର ସୁରକ୍ଷା ପାଇଁ ଦାୟୀ, ତେବେ ରାଜ୍ୟ ନିଜେ ଜୀବନ ନେବାର ଅଧିକାର କେଉଁ ନୈତିକ ଆଧାରରେ ପାଉଛି, ତାହାର ଗଭୀର ବିଚାର ଆବଶ୍ୟକ।

ଏହି ଯୁକ୍ତି ଜୀବନର ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ମୂଲ୍ୟ ଓ ରାଜ୍ୟଶକ୍ତିର ସୀମା ସମ୍ପର୍କରେ ପ୍ରଶ୍ନ ଉଠାଏ।

୯.୨ ନ୍ୟାୟିକ ଭୁଲ୍‌ର ସମ୍ଭାବନା

ନ୍ୟାୟ ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ ଭୁଲ୍ ପରିଚୟ, ଅବିଶ୍ୱସନୀୟ ସାକ୍ଷ୍ୟ, ତ୍ରୁଟିପୂର୍ଣ୍ଣ ତଦନ୍ତ, ଅନୁଚିତ ଆଇନଗତ ସହାୟତା କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କାରଣରୁ ଭୁଲ୍ ଦଣ୍ଡାଦେଶ ହୋଇପାରେ।

ମୃତ୍ୟୁଦଣ୍ଡ କାର୍ଯ୍ୟକାରୀ ହୋଇଗଲେ ପରେ ନିର୍ଦ୍ଦୋଷତା ପ୍ରମାଣିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଜୀବନ ଫେରାଇ ଦେବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ। ଏହା ମୃତ୍ୟୁଦଣ୍ଡ ବିରୋଧରେ ଏକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ନୈତିକ ଯୁକ୍ତି।

୯.୩ ଅପରାଧ ନିବାରଣର ଅନିଶ୍ଚିତତା

ମୃତ୍ୟୁଦଣ୍ଡ ଥିବା ଦେଶରେ ଅପରାଧ କମ୍ ହୁଏ ଓ ନଥିବା ଦେଶରେ ଅପରାଧ ଅଧିକ ହୁଏ—ଏପରି ସରଳ ସମ୍ପର୍କ ସ୍ଥାପନ କରିବା ଠିକ୍ ନୁହେଁ। ଅପରାଧର ହାର ଅନେକ ସାମାଜିକ, ଆର୍ଥିକ, ପ୍ରତିଷ୍ଠାନଗତ ଓ ଆଇନ ପ୍ରବର୍ତ୍ତନ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ କାରଣରେ ପ୍ରଭାବିତ ହୁଏ।

ତେଣୁ ମୃତ୍ୟୁଦଣ୍ଡ ଅପରାଧ ନିବାରଣରେ ଅଧିକ କାର୍ଯ୍ୟକାରୀ ବୋଲି ନିଶ୍ଚିତ ଦାବି କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।

୯.୪ ସାମାଜିକ ଓ ଆର୍ଥିକ ଅସମାନତା

ଆଇନଗତ ସହାୟତାର ଗୁଣ, ଆର୍ଥିକ ସମ୍ପଦ, ସାମାଜିକ ସ୍ଥିତି ଓ ତଦନ୍ତର ଗୁଣବତ୍ତା ନ୍ୟାୟିକ ପ୍ରକ୍ରିୟାର ଫଳାଫଳକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିପାରେ। ତେଣୁ ଦଣ୍ଡ ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ ପକ୍ଷପାତର ସମ୍ଭାବନା ଥିଲେ ମୃତ୍ୟୁଦଣ୍ଡ ଭଳି ଅପରିବର୍ତ୍ତନୀୟ ଦଣ୍ଡ ଅଧିକ ନୈତିକ ଚିନ୍ତା ସୃଷ୍ଟି କରେ।

୯.୫ ସଂଶୋଧନର ସମ୍ଭାବନାକୁ ଶେଷ କରିଦିଏ

ସଂଶୋଧନମୂଳକ ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ଅନୁସାରେ ଅପରାଧୀଙ୍କ ଆଚରଣରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ, ପଶ୍ଚାତ୍ତାପ ଓ ପୁନର୍ବାସର ସମ୍ଭାବନା ରହିପାରେ। ମୃତ୍ୟୁଦଣ୍ଡ ସେହି ସମ୍ଭାବନାକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ଶେଷ କରିଦିଏ।

୯.୬ ମାନବ ମର୍ଯ୍ୟାଦା ଓ ଦଣ୍ଡର ନୈତିକ ସୀମା

ଦଣ୍ଡ ଦେବା ସମୟରେ ମଧ୍ୟ ମଣିଷର ମର୍ଯ୍ୟାଦା ଓ ମାନବୀୟ ଅଧିକାରକୁ ସମ୍ମାନ କରିବା ଉଚିତ ବୋଲି ମୃତ୍ୟୁଦଣ୍ଡର ବିରୋଧୀମାନେ ଯୁକ୍ତି ଦିଅନ୍ତି। ସେମାନଙ୍କ ମତରେ, ଅପରାଧର ନିନ୍ଦା କରିବା ଓ ଅପରାଧୀଙ୍କୁ ଦାୟୀ କରିବା ପାଇଁ ଜୀବନ ନେବା ଏକମାତ୍ର ଉପାୟ ନୁହେଁ।

୧୦. ମୃତ୍ୟୁଦଣ୍ଡ ଓ ନୈତିକ ଦର୍ଶନ

୧୧. ଭାରତରେ ମୃତ୍ୟୁଦଣ୍ଡ: ସାମ୍ବିଧାନିକ ଓ ଆଇନଗତ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ

ଭାରତରେ ମୃତ୍ୟୁଦଣ୍ଡ ଆଇନଗତ ଭାବେ ରହିଛି, କିନ୍ତୁ ଏହାର ପ୍ରୟୋଗ ନ୍ୟାୟିକ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଓ ସାମ୍ବିଧାନିକ ସୀମା ଅଧୀନରେ ରହେ।

୧୧.୧ ସମ୍ବିଧାନର ଅନୁଚ୍ଛେଦ ୨୧

ଭାରତୀୟ ସମ୍ବିଧାନର ଅନୁଚ୍ଛେଦ ୨୧ ଅନୁସାରେ, ଆଇନ ଦ୍ୱାରା ସ୍ଥାପିତ ନ୍ୟାୟସଙ୍ଗତ ପ୍ରକ୍ରିୟା ବ୍ୟତୀତ କୌଣସି ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ଜୀବନ କିମ୍ବା ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ସ୍ୱାଧୀନତାରୁ ବଞ୍ଚିତ କରାଯାଇପାରିବ ନାହିଁ।

ମୃତ୍ୟୁଦଣ୍ଡ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ନ୍ୟାୟିକ ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ନ୍ୟାୟ, ନିଷ୍ପକ୍ଷତା ଓ ଆଇନଗତ ସୁରକ୍ଷାର ଗୁରୁତ୍ୱ ରହିଛି।

୧୧.୨ ‘Rarest of Rare’ ସିଦ୍ଧାନ୍ତ

ଭାରତୀୟ ନ୍ୟାୟବ୍ୟବସ୍ଥାରେ Bachan Singh v. State of Punjab (1980) ମାମଲାରେ ସୁପ୍ରିମ୍ କୋର୍ଟ ମୃତ୍ୟୁଦଣ୍ଡକୁ କେବଳ “rarest of rare” ମାମଲାରେ ଦିଆଯିବା ଉଚିତ ବୋଲି ନୀତି ସ୍ଥାପନ କରିଥିଲେ, ଯେତେବେଳେ ବିକଳ୍ପ ଦଣ୍ଡ ଯୁକ୍ତିସଙ୍ଗତ ଭାବେ ଅପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ ମନେହୁଏ।

ଏହାର ଅର୍ଥ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଗୁରୁତର ଅପରାଧ ପାଇଁ ମୃତ୍ୟୁଦଣ୍ଡ ଦିଆଯିବ ନୁହେଁ। ମାମଲାର ତଥ୍ୟ, ଅପରାଧର ପ୍ରକୃତି, ଅପରାଧୀର ପରିସ୍ଥିତି ଓ ବିକଳ୍ପ ଦଣ୍ଡର ସମ୍ଭାବନାକୁ ନ୍ୟାୟାଳୟ ବିଚାର କରେ।

୧୧.୩ ଆଇନଗତ ପ୍ରକ୍ରିୟା

ଭାରତରେ ମୃତ୍ୟୁଦଣ୍ଡ ସମ୍ପର୍କିତ ମାମଲାରେ ନିମ୍ନଲିଖିତ ସୁରକ୍ଷା ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ:

• ନ୍ୟାୟିକ ବିଚାର ଓ ପ୍ରମାଣର ମୂଲ୍ୟାୟନ।
• ମୃତ୍ୟୁଦଣ୍ଡ ଦିଆଯାଇଥିଲେ ଉଚ୍ଚ ନ୍ୟାୟାଳୟର ନିଶ୍ଚିତକରଣ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଆଇନଗତ ପ୍ରକ୍ରିୟା।
• ଉପଲବ୍ଧ ଆଇନଗତ ଅପିଲ୍ ଓ ସମୀକ୍ଷାର ସୁଯୋଗ।
• ଯୋଗ୍ୟ ମାମଲାରେ କ୍ଷମା ଆବେଦନର ସାମ୍ବିଧାନିକ ପ୍ରକ୍ରିୟା।

ଭାରତୀୟ ଆଇନରେ ଅପରାଧ ଓ ଦଣ୍ଡ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ବ୍ୟବସ୍ଥା ସମୟାନୁସାରେ ପରିବର୍ତ୍ତିତ ହୋଇପାରେ। ପରୀକ୍ଷା ପାଇଁ ଲେଖିବା ସମୟରେ ସମ୍ପ୍ରତି ପ୍ରଯୁଜ୍ୟ ଆଇନ ଓ ନ୍ୟାୟିକ ନିଷ୍ପତ୍ତି ଯାଞ୍ଚ କରିବା ଉଚିତ।

୧୨. ମୃତ୍ୟୁଦଣ୍ଡ ବିଷୟରେ ସମନ୍ୱିତ ମୂଲ୍ୟାୟନ

ମୃତ୍ୟୁଦଣ୍ଡର ଆଲୋଚନାରେ ନ୍ୟାୟ, ପ୍ରତିଶୋଧ, ନିବାରଣ, ମାନବାଧିକାର, ସଂଶୋଧନ ଓ ରାଜ୍ୟଶକ୍ତିର ସୀମା ପରସ୍ପର ସହିତ ଜଡ଼ିତ।

ଏହାର ସମର୍ଥକମାନେ ଗୁରୁତର ଅପରାଧ ପାଇଁ ନ୍ୟାୟ, ସମାଜର ସୁରକ୍ଷା ଓ ନିବାରଣକୁ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଅନ୍ତି। ବିରୋଧୀମାନେ ଜୀବନର ଅଧିକାର, ନ୍ୟାୟିକ ଭୁଲ୍‌ର ଅପରିବର୍ତ୍ତନୀୟ ପରିଣାମ, ସଂଶୋଧନର ସମ୍ଭାବନା ଓ ଅନ୍ୟ ଦଣ୍ଡର ବିକଳ୍ପକୁ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଅନ୍ତି।

ଏକ ସନ୍ତୁଳିତ ନୈତିକ ବିଶ୍ଳେଷଣରେ କୌଣସି ଏକ ଯୁକ୍ତିକୁ ଅନ୍ଧ ଭାବରେ ଗ୍ରହଣ କରିବା ପରିବର୍ତ୍ତେ ପ୍ରମାଣ, ନ୍ୟାୟିକ ନିଷ୍ପକ୍ଷତା, ଅପରାଧର ଗୁରୁତ୍ୱ, ବିକଳ୍ପ ଦଣ୍ଡ ଓ ମାନବୀୟ ମର୍ଯ୍ୟାଦାକୁ ଏକାଠି ବିଚାର କରାଯିବା ଆବଶ୍ୟକ।

୧୩. UPSC / OPSC / UG / PG ପରୀକ୍ଷା ପାଇଁ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରଶ୍ନ

କ. ଦୀର୍ଘ ଉତ୍ତରମୂଳକ ପ୍ରଶ୍ନ

1. ନୈତିକ ଦର୍ଶନରେ ଅଧିକାର, କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଓ ସଦ୍‌ଗୁଣର ଅର୍ଥ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କର। ସେମାନଙ୍କର ପାରସ୍ପରିକ ସମ୍ପର୍କ ଆଲୋଚନା କର।

2. କାଣ୍ଟଙ୍କ କର୍ତ୍ତବ୍ୟବାଦ ଓ ଆରିଷ୍ଟଟଲ୍‌ଙ୍କ ସଦ୍‌ଗୁଣ ନୀତିଶାସ୍ତ୍ରର ତୁଳନାତ୍ମକ ଆଲୋଚନା କର।

3. ଦଣ୍ଡର ପ୍ରତିଶୋଧମୂଳକ, ନିବାରଣମୂଳକ, ପ୍ରତିରୋଧମୂଳକ ଓ ସଂଶୋଧନମୂଳକ ସିଦ୍ଧାନ୍ତଗୁଡ଼ିକର ସମାଲୋଚନାତ୍ମକ ମୂଲ୍ୟାୟନ କର।

4. ମୃତ୍ୟୁଦଣ୍ଡ ସପକ୍ଷ ଓ ବିପକ୍ଷ ଯୁକ୍ତିଗୁଡ଼ିକ ଆଲୋଚନା କର। ଏହାର ନୈତିକ ଓ ମାନବାଧିକାରଗତ ପରିଣାମ ବିଶ୍ଳେଷଣ କର।

5. ଭାରତରେ “Rarest of Rare” ସିଦ୍ଧାନ୍ତର ଗୁରୁତ୍ୱ ଓ ମୃତ୍ୟୁଦଣ୍ଡ ସମ୍ପର୍କିତ ନ୍ୟାୟିକ ସୁରକ୍ଷା ବ୍ୟାଖ୍ୟା କର।

ଖ. ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଉତ୍ତରମୂଳକ ପ୍ରଶ୍ନ

• ନୈତିକ ଅଧିକାର କ’ଣ?
• ଆଇନଗତ ଓ ନୈତିକ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ପାର୍ଥକ୍ୟ କ’ଣ?
• ଆରିଷ୍ଟଟଲ୍‌ଙ୍କ ମଧ୍ୟମ ମାର୍ଗର ସିଦ୍ଧାନ୍ତ କ’ଣ?
• ନିବାରଣମୂଳକ ଓ ସଂଶୋଧନମୂଳକ ଦଣ୍ଡ ମଧ୍ୟରେ ପାର୍ଥକ୍ୟ ଲେଖ।
• ମୃତ୍ୟୁଦଣ୍ଡର ଏକ ନୈତିକ ଯୁକ୍ତି ଓ ଏକ ପ୍ରତିଯୁକ୍ତି ଲେଖ।
• ଭାରତୀୟ ନ୍ୟାୟବ୍ୟବସ୍ଥାରେ “Rarest of Rare” ସିଦ୍ଧାନ୍ତ କ’ଣ?

ଗ. ବହୁବିକଳ୍ପୀ ପ୍ରଶ୍ନ (MCQs)

୧. ଆରିଷ୍ଟଟଲ୍‌ଙ୍କ ନୀତିଶାସ୍ତ୍ରର କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ଧାରଣା କ’ଣ?ସଦ୍‌ଗୁଣଆର୍ଥିକ ଲାଭରାଜନୈତିକ ଶକ୍ତିଆଇନଗତ ଦଣ୍ଡ

୨. କାଣ୍ଟଙ୍କ ନୀତିଶାସ୍ତ୍ର କେଉଁ ଧାରଣାକୁ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଏ?କେବଳ ପରିଣାମକର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଓ ନୈତିକ ନିୟମକେବଳ ଆର୍ଥିକ ସଫଳତାବ୍ୟକ୍ତିଗତ ପ୍ରତିଶୋଧ

୩. ଅପରାଧୀର ଆଚରଣ ସଂଶୋଧନ କରିବା କେଉଁ ଦଣ୍ଡ ସିଦ୍ଧାନ୍ତର ମୁଖ୍ୟ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ?ପ୍ରତିଶୋଧମୂଳକସଂଶୋଧନମୂଳକକେବଳ ନିବାରଣମୂଳକକେବଳ ପ୍ରତିରୋଧମୂଳକ

୪. ସାଧାରଣ ନିବାରଣ (General Deterrence) କାହାକୁ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରେ?କେବଳ ନ୍ୟାୟାଧୀଶଙ୍କୁକେବଳ ପୀଡ଼ିତଙ୍କୁସମ୍ଭାବ୍ୟ ଅପରାଧୀମାନଙ୍କୁକେବଳ ସାକ୍ଷୀଙ୍କୁ

୫. ଭାରତରେ ମୃତ୍ୟୁଦଣ୍ଡ ପାଇଁ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ନ୍ୟାୟିକ ମାନଦଣ୍ଡ କ’ଣ?ସମସ୍ତ ଅପରାଧରେ ମୃତ୍ୟୁଦଣ୍ଡRarest of Rareକେବଳ ଅର୍ଥଦଣ୍ଡକୌଣସି ନ୍ୟାୟିକ ସମୀକ୍ଷା ନାହିଁ

ପୁନଃ ଅଭ୍ୟାସ କରନ୍ତୁ

୧୪. ଉପସଂହାର

ଅଧିକାର, କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଓ ସଦ୍‌ଗୁଣ ନୈତିକ ଜୀବନର ତିନୋଟି ମୌଳିକ ଆଧାର। ଅଧିକାର ବ୍ୟକ୍ତିର ସ୍ୱାଧୀନତା ଓ ମର୍ଯ୍ୟାଦାକୁ ସୁରକ୍ଷା କରେ, କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଦାୟିତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଆଚରଣ ଶିଖାଏ ଏବଂ ସଦ୍‌ଗୁଣ ଉତ୍ତମ ଚରିତ୍ର ଗଠନ କରେ।

ଅନ୍ୟପକ୍ଷରେ, ଦଣ୍ଡର ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ଅପରାଧୀଙ୍କୁ କିପରି ଦାୟୀ କରାଯିବ, ସମାଜକୁ କିପରି ସୁରକ୍ଷା ଦିଆଯିବ ଏବଂ ଅପରାଧୀର ସଂଶୋଧନ ସମ୍ଭବ କି ନାହିଁ, ସେସବୁ ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତର ଖୋଜେ। ମୃତ୍ୟୁଦଣ୍ଡ ଏହି ଚର୍ଚ୍ଚାର ସବୁଠାରୁ ଜଟିଳ ବିଷୟ, କାରଣ ଏଥିରେ ନ୍ୟାୟ ଓ ସାମାଜିକ ସୁରକ୍ଷା ସହିତ ଜୀବନର ଅଧିକାର, ନ୍ୟାୟିକ ଭୁଲ୍‌ର ସମ୍ଭାବନା ଏବଂ ମାନବ ମର୍ଯ୍ୟାଦାର ପ୍ରଶ୍ନ ଜଡ଼ିତ।

ଏକ ନ୍ୟାୟପୂର୍ଣ୍ଣ ସମାଜ ପାଇଁ କେବଳ ଅପରାଧୀଙ୍କୁ ଦଣ୍ଡ ଦେବା ଯଥେଷ୍ଟ ନୁହେଁ; ନିଷ୍ପକ୍ଷ ବିଚାର, ପୀଡ଼ିତଙ୍କ ସୁରକ୍ଷା, ଅପରାଧ ନିବାରଣ, ପୁନର୍ବାସ ଓ ମାନବାଧିକାରର ସୁରକ୍ଷା ମଧ୍ୟ ସମାନ ଭାବେ ଆବଶ୍ୟକ।