୧. ଉପକ୍ରମ

ସିନ୍ଧୁ ସଭ୍ୟତା ବା ହରପ୍ପା ସଭ୍ୟତା ବ୍ୟତୀତ ଭାରତୀୟ ଉପମହାଦେଶର ବିଭିନ୍ନ ଅଞ୍ଚଳରେ ଅନେକ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର କୃଷିଭିତ୍ତିକ ଓ ପଶୁପାଳନଭିତ୍ତିକ ସଂସ୍କୃତି ବିକଶିତ ହୋଇଥିଲା। ଏହି ସଂସ୍କୃତିଗୁଡ଼ିକରେ ତାମ୍ର ଓ ପଥର ଉପକରଣର ବ୍ୟବହାର, ମାଟିପାତ୍ର ନିର୍ମାଣ, କୃଷି, ପଶୁପାଳନ, ଗ୍ରାମ୍ୟ ବସତି ଏବଂ ସ୍ଥାନୀୟ ବାଣିଜ୍ୟର ପ୍ରମାଣ ମିଳିଥାଏ।

ଏହି ସଂସ୍କୃତିଗୁଡ଼ିକୁ ସାଧାରଣତଃ ଅଣ-ହରପ୍ପା ତାମ୍ରପାଷାଣ ସଂସ୍କୃତି (Non-Harappan Chalcolithic Cultures) ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏହା ସହିତ ଭାରତର ବିଭିନ୍ନ ଅଞ୍ଚଳରେ ମିଳିଥିବା ବୃହତ୍ ପଥରର ସମାଧି ଓ ସ୍ମାରକ ନିର୍ମାଣ ପରମ୍ପରାକୁ ମେଗାଲିଥିକ୍ ସଂସ୍କୃତି (Megalithic Culture) କୁହାଯାଏ। ଦକ୍ଷିଣ ଭାରତରେ ଏହି ପରମ୍ପରାର ଅନେକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଉଦାହରଣ ମିଳିଛି।

Pre and protohistoric cultures of India

+1

୨. ତାମ୍ରପାଷାଣ ସଂସ୍କୃତିର ଅର୍ଥ ଓ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ

ତାମ୍ରପାଷାଣ (Chalcolithic) ଶବ୍ଦଟି ଦୁଇଟି ଶବ୍ଦରୁ ଆସିଛି—‘Chalco’ ଅର୍ଥ ତାମ୍ର ଏବଂ ‘Lithic’ ଅର୍ଥ ପଥର। ଏହି ସମୟରେ ମଣିଷ ତାମ୍ର ଉପକରଣ ସହିତ ପଥରର ଉପକରଣ ମଧ୍ୟ ବ୍ୟବହାର କରୁଥିଲା।

ଏହା ମନେ ରଖିବା ଆବଶ୍ୟକ ଯେ ଭାରତର ସମସ୍ତ ତାମ୍ରପାଷାଣ ସଂସ୍କୃତି ଏକ ସମୟରେ ଆରମ୍ଭ ହୋଇନଥିଲା କିମ୍ବା ସମାନ ଭାବରେ ବିକଶିତ ହୋଇନଥିଲା। ଅଞ୍ଚଳ ଅନୁସାରେ ସେମାନଙ୍କର ସମୟ, ମାଟିପାତ୍ର, ଜୀବିକା ଓ ବସତିରେ ପାର୍ଥକ୍ୟ ରହିଥିଲା।

ମୁଖ୍ୟ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ

1. କୃଷି: ଗହମ, ଯବ, ଡାଲି ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଫସଲର ଚାଷ; ଫସଲର ପ୍ରକାର ଅଞ୍ଚଳ ଅନୁସାରେ ଭିନ୍ନ ଥିଲା।
2. ପଶୁପାଳନ: ଗୋରୁ, ମେଣ୍ଢା, ଛେଳି ଆଦି ପଶୁ ପାଳନ।
3. ଉପକରଣ: ତାମ୍ର କୁରାଢ଼ି, ଛୁରୀ, ବାଣମୁଣ୍ଡ ଏବଂ ପଥରର ବ୍ଲେଡ୍ ଓ ଅନ୍ୟ ଉପକରଣ।
4. ମାଟିପାତ୍ର: କଳା-ଲାଲ ମୃତ୍‌ପାତ୍ର, ଲାଲ ମୃତ୍‌ପାତ୍ର, ଚିତ୍ରିତ ପାତ୍ର ଓ ବିଭିନ୍ନ ଆକୃତିର ସଂରକ୍ଷଣ ପାତ୍ର।
5. ବସତି: ମାଟି, କାଠ, ଘାସ ଓ ବାଉଁଶ ଆଦିରେ ନିର୍ମିତ ଘର; କେତେକ ସ୍ଥାନରେ ସୁରକ୍ଷା ପ୍ରାଚୀରର ପ୍ରମାଣ।
6. ହସ୍ତଶିଳ୍ପ: ମାଳା, ମଣି, ତାମ୍ର ଅଳଙ୍କାର, ମୃତ୍‌ପାତ୍ର ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସାମଗ୍ରୀ ନିର୍ମାଣ।
7. ବାଣିଜ୍ୟ: ସ୍ଥାନୀୟ ସମ୍ପ୍ରଦାୟ ମଧ୍ୟରେ ସାମଗ୍ରୀ ବିନିମୟ ଏବଂ କେତେକ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଦୂରବର୍ତ୍ତୀ ସମ୍ପର୍କ।

Archaeological Anthropology

+1

୩. ମାଳବ ସଂସ୍କୃତି (Malwa Culture)

5

୩.୧ କାଳ ଓ ଭୌଗୋଳିକ ବିସ୍ତାର

ମାଳବ ସଂସ୍କୃତି ମଧ୍ୟ ଭାରତର ଏକ ପ୍ରମୁଖ ତାମ୍ରପାଷାଣ ସଂସ୍କୃତି ଥିଲା। ଏହାର ମୁଖ୍ୟ କେନ୍ଦ୍ର ଥିଲା ବର୍ତ୍ତମାନର ମଧ୍ୟପ୍ରଦେଶର ମାଳବ ମାଳଭୂମି ଓ ନର୍ମଦା ଉପତ୍ୟକା। ଏହାର ପ୍ରଭାବ ଅନ୍ୟ କେତେକ ମଧ୍ୟ ଭାରତୀୟ ଓ ଦକ୍ଷିଣାପଥୀୟ ଅଞ୍ଚଳରେ ମଧ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ।

ଏହି ସଂସ୍କୃତିର ସମୟ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ ନେଇ ଅଧ୍ୟୟନଗୁଡ଼ିକରେ କିଛି ଭିନ୍ନତା ରହିଛି। ଏହାର ପ୍ରମୁଖ ପର୍ଯ୍ୟାୟକୁ ସାଧାରଣତଃ ଦ୍ୱିତୀୟ ସହସ୍ରାବ୍ଦୀ ଖ୍ରୀଷ୍ଟପୂର୍ବରେ ରଖାଯାଏ; କିନ୍ତୁ ସ୍ଥାନ ଓ ପର୍ଯ୍ୟାୟ ଅନୁସାରେ ତାରିଖ ବଦଳିପାରେ।

Oxford Academic

+1

୩.୨ ପ୍ରମୁଖ ପ୍ରତ୍ନତାତ୍ତ୍ୱିକ ସ୍ଥଳ

• ନବଦାଟୋଲି (Navdatoli): ନର୍ମଦା ନଦୀ ନିକଟରେ ଅବସ୍ଥିତ ଏକ ପ୍ରମୁଖ ସ୍ଥଳ।
• ମହେଶ୍ୱର (Maheshwar): ନର୍ମଦା ଉପତ୍ୟକାର ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରାଚୀନ ବସତି।
• ନାଗଦା (Nagda): ମାଳବ ଅଞ୍ଚଳର ଅନ୍ୟ ଏକ ପ୍ରମୁଖ ପ୍ରତ୍ନତାତ୍ତ୍ୱିକ କେନ୍ଦ୍ର।
• ଏରଣ (Eran): ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରାଚୀନ ସାଂସ୍କୃତିକ ସ୍ତର ପାଇଁ ପରିଚିତ।
• କାୟଥା (Kayatha): ଏଠାରେ ମାଳବ ସହିତ ପୂର୍ବବର୍ତ୍ତୀ ତାମ୍ରପାଷାଣ ସଂସ୍କୃତିର ପ୍ରମାଣ ମଧ୍ୟ ମିଳିଛି।

୩.୩ ମାଟିପାତ୍ର

ମାଳବ ସଂସ୍କୃତିର ଏକ ପ୍ରମୁଖ ପରିଚୟ ହେଉଛି ଏହାର ଚିତ୍ରିତ ମୃତ୍‌ପାତ୍ର।

• ସାଧାରଣତଃ ଲାଲ କିମ୍ବା ହାଲୁକା ରଙ୍ଗର ପୃଷ୍ଠଭୂମିରେ ଗାଢ଼ ରଙ୍ଗର ଚିତ୍ର।
• ବାଟି, ଥାଳି, ଘଡ଼ା ଓ ଖାଦ୍ୟ ସଂରକ୍ଷଣ ପାତ୍ର।
• ଜ୍ୟାମିତିକ ଆକୃତି ଓ ରେଖାଭିତ୍ତିକ ଅଳଙ୍କାର।

ମାଳବ ମୃତ୍‌ପାତ୍ରର ଶୈଳୀ ଏହି ସଂସ୍କୃତିକୁ ଅନ୍ୟ ତାମ୍ରପାଷାଣ ପରମ୍ପରାରୁ ଚିହ୍ନଟ କରିବାରେ ସହାୟକ ହୁଏ।

Pre and protohistoric cultures of India

+1

୩.୪ ଅର୍ଥନୀତି ଓ ଜୀବନଧାରା

ମାଳବ ସମାଜର ଅର୍ଥନୀତି କୃଷି ଓ ପଶୁପାଳନ ଉପରେ ଆଧାରିତ ଥିଲା। ନର୍ମଦା ଓ ଏହାର ଉପନଦୀ ନିକଟରେ ବସତି ଗଢ଼ିଉଠିବାରୁ ଜଳ, ଚାଷଯୋଗ୍ୟ ଭୂମି ଓ ପ୍ରାକୃତିକ ସମ୍ପଦର ସୁବିଧା ମିଳୁଥିଲା।

ଘରଗୁଡ଼ିକ ମାଟି, କାଠ ଓ ଉଦ୍ଭିଦଜାତ ସାମଗ୍ରୀ ବ୍ୟବହାର କରି ତିଆରି ହେଉଥିଲା। କେତେକ ସ୍ଥାନରେ ଗୋଲାକାର ଓ ଆୟତାକାର ଘରର ପ୍ରମାଣ ମିଳିଛି। ଏହା ଦର୍ଶାଏ ଯେ ଲୋକମାନେ ଅସ୍ଥାୟୀ ଶିବିରରୁ ଆଗକୁ ବଢ଼ି ସ୍ଥାୟୀ କିମ୍ବା ଅର୍ଦ୍ଧସ୍ଥାୟୀ ଗ୍ରାମ୍ୟ ଜୀବନ ଗଢ଼ିଥିଲେ।

୩.୫ ମାଳବ ସଂସ୍କୃତିର ଐତିହାସିକ ଗୁରୁତ୍ୱ

1. ମଧ୍ୟ ଭାରତର ପ୍ରାଚୀନ କୃଷିଭିତ୍ତିକ ଜୀବନର ତଥ୍ୟ ଦିଏ।
2. ତାମ୍ର ଓ ପଥର ଉପକରଣର ସହାବସ୍ଥାନ ପ୍ରଦର୍ଶନ କରେ।
3. ମାଟିପାତ୍ରର ବିକାଶ ଓ ସ୍ଥାନୀୟ କାରିଗରୀ ଦକ୍ଷତାକୁ ପ୍ରକାଶ କରେ।
4. ମଧ୍ୟ ଭାରତର ପ୍ରାଗୈତିହାସିକ ଓ ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ଐତିହାସିକ ସମାଜ ମଧ୍ୟରେ ସାଂସ୍କୃତିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ ବୁଝିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ।

୪. କାୟଥା ସଂସ୍କୃତି (Kayatha Culture)

6

୪.୧ ପରିଚୟ ଓ ଅବସ୍ଥିତି

କାୟଥା ସଂସ୍କୃତି ମଧ୍ୟପ୍ରଦେଶର ମାଳବ ଅଞ୍ଚଳର ଏକ ପ୍ରମୁଖ ତାମ୍ରପାଷାଣ ସଂସ୍କୃତି। ଏହାର ନାମ ମଧ୍ୟପ୍ରଦେଶର ଉଜ୍ଜୟିନୀ ଅଞ୍ଚଳରେ ଅବସ୍ଥିତ କାୟଥା ପ୍ରତ୍ନତାତ୍ତ୍ୱିକ ସ୍ଥଳ ଅନୁସାରେ ହୋଇଛି। ଏହି ସ୍ଥଳର ଖନନରୁ ମାଟିପାତ୍ର, ତାମ୍ର ଉପକରଣ, ପଥରର ଉପକରଣ ଓ ଅଳଙ୍କାର ଆଦିର ପ୍ରମାଣ ମିଳିଛି।

ଏହାର କାଳକ୍ରମ ବିଷୟରେ ବିଭିନ୍ନ ଅଧ୍ୟୟନରେ ମତଭେଦ ରହିଛି। ଏକ ପ୍ରଚଳିତ ଆନୁମାନିକ ତାରିଖ ହେଉଛି ପ୍ରାୟ ୨୦୦୦–୧୮୦୦ ଖ୍ରୀଷ୍ଟପୂର୍ବ; ଅନ୍ୟ ଗବେଷଣାରେ ଏହାର ସମୟସୀମା ଅଧିକ ବିସ୍ତୃତ ଭାବରେ ଦିଆଯାଇଛି। ପରୀକ୍ଷାରେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ତାରିଖ ଲେଖିବା ସମୟରେ ନିଜ ପାଠ୍ୟକ୍ରମର ପ୍ରାମାଣିକ ପୁସ୍ତକକୁ ଅନୁସରଣ କରିବା ଉଚିତ।

Tandfonline

+2

୪.୨ ପ୍ରମୁଖ ସ୍ଥଳ

• କାୟଥା
• ଡାଙ୍ଗୱାଡ଼ା (Dangwada)
• ଚମ୍ବଲ ଉପତ୍ୟକାର ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସ୍ଥଳ

କାୟଥା ଓ ଡାଙ୍ଗୱାଡ଼ାର ଖନନରୁ ବିଭିନ୍ନ ସାଂସ୍କୃତିକ ସ୍ତର ଚିହ୍ନଟ ହୋଇଛି। କେତେକ ସ୍ଥଳରେ କାୟଥା, ଆହାର-ବାନାସ ଓ ମାଳବ ସଂସ୍କୃତିର ସ୍ତର ପରସ୍ପର ସହିତ ସମ୍ପର୍କିତ ଭାବେ ଦେଖାଯାଇଛି।

୪.୩ ମାଟିପାତ୍ରର ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ

କାୟଥା ସଂସ୍କୃତିର ସବୁଠାରୁ ଚିହ୍ନଟଯୋଗ୍ୟ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ ହେଉଛି ଏହାର ବିଶିଷ୍ଟ ମୃତ୍‌ପାତ୍ର ପରମ୍ପରା।

1. Chocolate-slipped Ware: ଚକୋଲେଟ୍ ରଙ୍ଗର ପୃଷ୍ଠଭାଗ ଥିବା ଦୃଢ଼ ପାତ୍ର।
2. Buff Ware: ହାଲୁକା ରଙ୍ଗର ପାତ୍ର ଉପରେ ଲାଲ ରଙ୍ଗର ଚିତ୍ର।
3. Combed Ware: ପାତ୍ରର ପୃଷ୍ଠରେ ତରଙ୍ଗାକାର କିମ୍ବା ରେଖାକାର ଚିହ୍ନ।
4. Grey Ware: ଧୂସର ରଙ୍ଗର ହାତରେ ତିଆରି ପାତ୍ର।

ଏହି ପାତ୍ରଗୁଡ଼ିକରୁ ସେହି ସମୟର ମାଟି ବାଛିବା, ପୋଡ଼ିବା ଓ ଅଳଙ୍କରଣ କରିବାର ଦକ୍ଷତା ବିଷୟରେ ଜଣାପଡ଼େ।

Tandfonline

+1

୪.୪ ଉପକରଣ ଓ ଅଳଙ୍କାର

କାୟଥାରୁ ମିଳିଥିବା ପ୍ରମୁଖ ସାମଗ୍ରୀ ହେଉଛି—

• ତାମ୍ରର କୁରାଢ଼ି ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଛୋଟ ଉପକରଣ।
• ତାମ୍ର ବଳୟ ବା ଚୁଡ଼ି।
• ପଥରର ବ୍ଲେଡ୍ ଓ କ୍ଷୁଦ୍ର ଉପକରଣ।
• ଅର୍ଦ୍ଧମୂଲ୍ୟବାନ ପଥରର ମଣି।
• ଷ୍ଟିଆଟାଇଟ୍‌ର କ୍ଷୁଦ୍ର ମଣି।

ଏହି ସାମଗ୍ରୀଗୁଡ଼ିକ ଧାତୁକାର୍ଯ୍ୟ, ପଥର କାଟିବାର କୌଶଳ ଓ ଅଳଙ୍କାର ନିର୍ମାଣର ବିକାଶକୁ ସୂଚିତ କରେ।

୪.୫ ଅର୍ଥନୀତି ଓ ସମାଜ

କାୟଥା ସମାଜର ଲୋକମାନେ କୃଷି ଓ ପଶୁପାଳନ କରୁଥିଲେ। ଘର ନିର୍ମାଣରେ ମାଟି ଓ ଅନ୍ୟ ସ୍ଥାନୀୟ ସାମଗ୍ରୀ ବ୍ୟବହୃତ ହେଉଥିଲା। ସେମାନଙ୍କର ଜୀବନ ମୁଖ୍ୟତଃ ଗ୍ରାମ୍ୟ ଥିଲା; ହରପ୍ପାର ବୃହତ୍ ସହରଗୁଡ଼ିକ ପରି ନଗର ଯୋଜନାର ପ୍ରମାଣ ଏଠାରେ ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ।

୪.୬ ଐତିହାସିକ ଗୁରୁତ୍ୱ

କାୟଥା ସଂସ୍କୃତି ମଧ୍ୟ ଭାରତର ପ୍ରାଚୀନ ଗ୍ରାମ୍ୟ ସମାଜ, ମାଟିପାତ୍ର ପରମ୍ପରା ଓ ତାମ୍ର ଉପକରଣ ବ୍ୟବହାର ଅଧ୍ୟୟନରେ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ। ଏହା ଦର୍ଶାଏ ଯେ ହରପ୍ପା ସଭ୍ୟତା ବ୍ୟତୀତ ଅନ୍ୟ ଅଞ୍ଚଳରେ ମଧ୍ୟ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ପ୍ରଯୁକ୍ତି ଓ ଜୀବନଧାରା ବିକଶିତ ହୋଇଥିଲା।

୫. ଆହାର-ବାନାସ ସଂସ୍କୃତି (Ahar-Banas Culture)

9

୫.୧ ପରିଚୟ ଓ ଅବସ୍ଥିତି

ଆହାର-ବାନାସ ସଂସ୍କୃତି ଦକ୍ଷିଣ-ପୂର୍ବ ରାଜସ୍ଥାନର ମେୱାଡ଼ ଅଞ୍ଚଳରେ ବିକଶିତ ଏକ ପ୍ରମୁଖ ତାମ୍ରପାଷାଣ ସଂସ୍କୃତି। ଏହାର ନାମ ଆହାର ନାମକ ସ୍ଥଳ ଏବଂ ବାନାସ ନଦୀ ଉପତ୍ୟକା ସହିତ ସମ୍ପର୍କିତ।

ଏହି ସଂସ୍କୃତି ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ବିକଶିତ ହୋଇଥିଲା। ଏହାର ଆରମ୍ଭ, ବିକାଶ ଓ ଅବସାନ ସମସ୍ତ ସ୍ଥଳରେ ଏକ ସମୟରେ ହୋଇନଥିଲା। ପ୍ରଚଳିତ ପ୍ରତ୍ନତାତ୍ତ୍ୱିକ କାଳକ୍ରମରେ ଏହାର ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ପର୍ଯ୍ୟାୟ ତୃତୀୟ ସହସ୍ରାବ୍ଦୀ ଖ୍ରୀଷ୍ଟପୂର୍ବରେ ରଖାଯାଏ।

Oxford Academic

+1

୫.୨ ପ୍ରମୁଖ ପ୍ରତ୍ନତାତ୍ତ୍ୱିକ ସ୍ଥଳ

• ଆହାର (Ahar): ଉଦୟପୁର ନିକଟରେ ଥିବା ନାମଦାତା ସ୍ଥଳ।
• ଗିଲୁଣ୍ଡ (Gilund): ଏହି ସଂସ୍କୃତିର ଏକ ବଡ଼ ଓ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ କେନ୍ଦ୍ର।
• ବାଲାଥଲ (Balathal): ବସତି ଓ ଜୀବନଧାରା ସମ୍ପର୍କିତ ପ୍ରମାଣ ପାଇଁ ପରିଚିତ।
• ଓଜିୟାନା (Ojiyana): ଟେରାକୋଟା ପଶୁମୂର୍ତ୍ତି ସମେତ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପ୍ରତ୍ନବସ୍ତୁ ପାଇଁ ଉଲ୍ଲେଖନୀୟ।

ଏହି ସ୍ଥଳଗୁଡ଼ିକର ଅବଶେଷ ମେୱାଡ଼ ଅଞ୍ଚଳର ପ୍ରାଚୀନ କୃଷିଭିତ୍ତିକ ସମାଜ ବିଷୟରେ ଜ୍ଞାନ ଦିଏ।

Pre and protohistoric cultures of India

+1

୫.୩ ମାଟିପାତ୍ର

ଆହାର-ବାନାସ ସଂସ୍କୃତିର ଏକ ପ୍ରମୁଖ ପରିଚୟ ହେଉଛି କଳା-ଲାଲ ମୃତ୍‌ପାତ୍ର (Black-and-Red Ware)।

ଏହାର ମୁଖ୍ୟ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ—

• ପାତ୍ରର କିଛି ଭାଗ କଳା ଓ ଅନ୍ୟ ଭାଗ ଲାଲ ଦେଖାଯାଏ।
• କେତେକ ପାତ୍ର ଉପରେ ଧଳା ରଙ୍ଗର ରେଖା ଓ ଅଳଙ୍କାର ଥାଏ।
• ଘରୋଇ ବ୍ୟବହାର, ଖାଦ୍ୟ ପ୍ରସ୍ତୁତି ଓ ସଂରକ୍ଷଣ ପାଇଁ ବିଭିନ୍ନ ଆକୃତିର ପାତ୍ର ତିଆରି ହେଉଥିଲା।

ପାତ୍ରର ରଙ୍ଗ ଓ ପୋଡ଼ିବା ପ୍ରକ୍ରିୟା ଏହି ସଂସ୍କୃତିର କାରିଗରୀ ପ୍ରଯୁକ୍ତି ବିଷୟରେ ତଥ୍ୟ ଦିଏ। କେବଳ ଏକ ପ୍ରକାର ପାତ୍ର ଦେଖି ସମଗ୍ର ସଂସ୍କୃତିର ସମସ୍ତ ଦିଗ ନିଶ୍ଚିତ କରିହେବ ନାହିଁ।

୫.୪ ତାମ୍ର ଉପକରଣ ଓ ଧାତୁକାର୍ଯ୍ୟ

ଆହାର-ବାନାସ ସଂସ୍କୃତି ତାମ୍ର ଉପକରଣ ଓ ଧାତୁକାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ଉଲ୍ଲେଖନୀୟ। ଆରାବଳୀ ପର୍ବତମାଳା ଅଞ୍ଚଳରେ ତାମ୍ର ଖଣିଜ ସମ୍ପଦ ଥିବାରୁ ଏହା ଧାତୁ ବ୍ୟବହାର ପାଇଁ ସହାୟକ ହୋଇଥାଇପାରେ।

ତଥାପି, କୌଣସି ଏକ ଅଞ୍ଚଳରେ ତାମ୍ର ଖଣି ଥିବା ମାତ୍ରରୁ ପ୍ରତ୍ୟେକ ପ୍ରତ୍ନସ୍ଥଳର ତାମ୍ର ସେହି ଖଣିରୁ ଆସିଥିଲା ବୋଲି ନିଶ୍ଚିତ କୁହାଯାଇପାରେ ନାହିଁ। ଏହା ପାଇଁ ଧାତୁର ରାସାୟନିକ ଓ ଭୌତିକ ବିଶ୍ଳେଷଣ ଆବଶ୍ୟକ।

୫.୫ କୃଷି ଓ ପଶୁପାଳନ

ଆହାର-ବାନାସ ସମାଜର ଜୀବନ କୃଷି, ପଶୁପାଳନ, ଶିକାର ଓ ସଂଗ୍ରହ ଉପରେ ଆଧାରିତ ଥିଲା। ଗୋରୁ, ମେଣ୍ଢା ଓ ଛେଳି ପରି ଗୃହପାଳିତ ପଶୁ ଅର୍ଥନୀତିରେ ଗୁରୁତ୍ୱ ରଖୁଥିଲେ। ଫସଲ ଅବଶେଷ ଓ ପଶୁହାଡ଼ର ବିଶ୍ଳେଷଣ ମାଧ୍ୟମରେ ଖାଦ୍ୟାଭ୍ୟାସ ଓ ଜୀବିକା ସମ୍ପର୍କରେ ତଥ୍ୟ ମିଳେ।

୫.୬ ଘର ଓ ବସତି

ଆହାର-ବାନାସ ସ୍ଥଳଗୁଡ଼ିକରେ ମାଟି ଓ ଅନ୍ୟ ସ୍ଥାନୀୟ ସାମଗ୍ରୀରେ ନିର୍ମିତ ଘରର ପ୍ରମାଣ ମିଳିଛି। ବସତିର ଆକାର, ଘରର ଅବସ୍ଥାନ ଓ ଖନନରେ ମିଳିଥିବା ସାମଗ୍ରୀ ଦର୍ଶାଏ ଯେ କେତେକ କେନ୍ଦ୍ର ସାଧାରଣ ଗ୍ରାମ ଅପେକ୍ଷା ଅଧିକ ସଂଗଠିତ ଥିଲା।

୫.୭ ଐତିହାସିକ ଗୁରୁତ୍ୱ

1. ମେୱାଡ଼ ଅଞ୍ଚଳର ପ୍ରାଚୀନ କୃଷି ଓ ପଶୁପାଳନର ତଥ୍ୟ ଦିଏ।
2. କଳା-ଲାଲ ମୃତ୍‌ପାତ୍ରର ଏକ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ପରମ୍ପରା ପ୍ରଦର୍ଶନ କରେ।
3. ତାମ୍ର ଉପକରଣ ଓ ଧାତୁକାର୍ଯ୍ୟର ଗୁରୁତ୍ୱ ଦର୍ଶାଏ।
4. ହରପ୍ପା ସଭ୍ୟତା ସହ ସମସାମୟିକ ଥିବା ସତ୍ତ୍ୱେ ଏହାର ନିଜସ୍ୱ ଅଞ୍ଚଳୀୟ ଲକ୍ଷଣ ଥିଲା। Oxford Academic+1

୬. ଗେରୁଆ ରଙ୍ଗର ମୃତ୍‌ପାତ୍ର ସଂସ୍କୃତି (OCP — Ochre Coloured Pottery)

5

୬.୧ OCPର ଅର୍ଥ

OCPର ପୂର୍ଣ୍ଣ ରୂପ ହେଉଛି Ochre Coloured Pottery, ଅର୍ଥାତ୍ ଗେରୁଆ ବା ହଳଦିଆ-ଲାଲ ମାଟିର ରଙ୍ଗ ଥିବା ମୃତ୍‌ପାତ୍ର। ଏହି ପାତ୍ରଗୁଡ଼ିକର ପୃଷ୍ଠରେ ଗେରୁଆ ରଙ୍ଗ ଦେଖାଯାଏ ଏବଂ କେତେକ ନମୁନାରେ ମାଟିର ପୃଷ୍ଠ ଘସିଯାଇଥିବାରୁ ରଙ୍ଗ ଖସିବା କିମ୍ବା ଦାଗ ହେବା ଦେଖାଯାଏ।

OCPକୁ ମୁଖ୍ୟତଃ ଉତ୍ତର ଭାରତର ଗଙ୍ଗା-ଯମୁନା ଦୋଆବ ଓ ଉପର ଗଙ୍ଗା ଉପତ୍ୟକା ସହିତ ସମ୍ପର୍କିତ କରାଯାଏ। ଏହା ସହିତ କେତେକ ଅଞ୍ଚଳରେ ତାମ୍ର ଭଣ୍ଡାର (Copper Hoards) ମିଳିଥିବାରୁ ଏହି ଦୁଇଟି ପ୍ରତ୍ନତାତ୍ତ୍ୱିକ ପରମ୍ପରା ମଧ୍ୟରେ ସମ୍ପର୍କ ନେଇ ଆଲୋଚନା ହୋଇଛି। ତଥାପି OCP ଓ Copper Hoard ସଂସ୍କୃତିକୁ ସବୁ ସ୍ଥାନରେ ଏକ ଓ ଅଭିନ୍ନ ସଂସ୍କୃତି ବୋଲି ଧରିବା ଠିକ୍ ନୁହେଁ।

Pre and protohistoric cultures of India

+1

୬.୨ ପ୍ରମୁଖ ଅଞ୍ଚଳ ଓ ସ୍ଥଳ

OCP ସହ ସମ୍ପର୍କିତ ମୃତ୍‌ପାତ୍ର ଓ ସାଂସ୍କୃତିକ ସ୍ତର ଉତ୍ତରପ୍ରଦେଶ, ହରିୟାଣା ଓ ଗଙ୍ଗା-ଯମୁନା ଦୋଆବର କେତେକ ସ୍ଥଳରୁ ଜଣାପଡ଼ିଛି। ଆଲୋଚିତ ସ୍ଥଳମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ରହିଛି—

• ହସ୍ତିନାପୁର (Hastinapur)
• ଅତ୍ରଞ୍ଜିଖେଡ଼ା (Atranjikhera)
• ସାଇପାଇ (Saipai)
• ଜଖେଡ଼ା (Jakhera)
• ଗଙ୍ଗା-ଯମୁନା ଦୋଆବର ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସ୍ଥଳ

ଏହି ସ୍ଥଳଗୁଡ଼ିକରେ ମିଳିଥିବା ପ୍ରତ୍ନବସ୍ତୁ ଆଧାରରେ ଉତ୍ତର ଭାରତରେ ପ୍ରାରମ୍ଭିକ କୃଷି, ଗ୍ରାମ୍ୟ ବସତି, ଧାତୁ ବ୍ୟବହାର ଓ ମୃତ୍‌ପାତ୍ର ପରମ୍ପରାର ବିକାଶ ଅଧ୍ୟୟନ କରାଯାଏ।

Oxford Academic

+1

୬.୩ OCPର ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ

1. ଗେରୁଆ ରଙ୍ଗ: ମୃତ୍‌ପାତ୍ରର ମୁଖ୍ୟ ପରିଚୟ।
2. ମାଟିପାତ୍ରର ପ୍ରକାର: ଘରୋଇ ବ୍ୟବହାର ଓ ସଂରକ୍ଷଣ ପାଇଁ ବିଭିନ୍ନ ପାତ୍ର।
3. ଗ୍ରାମ୍ୟ ଜୀବନ: କେତେକ ସ୍ଥଳରେ କୃଷିଭିତ୍ତିକ ବସତିର ପ୍ରମାଣ।
4. ତାମ୍ରବସ୍ତୁ ସହ ସମ୍ପର୍କ: କେତେକ ଅଞ୍ଚଳରେ OCP ସ୍ତର ସହିତ ତାମ୍ର ଭଣ୍ଡାରର ଭୌଗୋଳିକ ସମ୍ପର୍କ ଦେଖାଯାଏ।
5. ସାଂସ୍କୃତିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ: ଏହା ଉତ୍ତର ଭାରତର ପ୍ରାଗୈତିହାସିକ ଓ ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ଐତିହାସିକ ପର୍ଯ୍ୟାୟ ଅଧ୍ୟୟନରେ ଉପଯୋଗୀ।

୬.୪ ତାମ୍ର ଭଣ୍ଡାର (Copper Hoards)

ଉତ୍ତର ଭାରତର କେତେକ ଅଞ୍ଚଳରୁ ଏକାଠି ବହୁ ତାମ୍ରବସ୍ତୁ ମିଳିଛି। ଏଗୁଡ଼ିକୁ Copper Hoards କୁହାଯାଏ। ଏହାର ଉଦାହରଣ ହେଉଛି—

• ମାନବ ଆକୃତି ସଦୃଶ ତାମ୍ରବସ୍ତୁ (Anthropomorphic Figures)
• ତାମ୍ର କୁରାଢ଼ି
• ତାମ୍ର ତଳୱାର ବା ଅସ୍ତ୍ରସଦୃଶ ବସ୍ତୁ
• ବକ୍ର ବା ହାରପୁନ୍‌ ସଦୃଶ ଉପକରଣ
• ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ତାମ୍ର ଉପକରଣ

ଏହି ବସ୍ତୁଗୁଡ଼ିକର ପ୍ରକୃତ ବ୍ୟବହାର ନେଇ ଗବେଷଣା ଚାଲିଛି। ସମସ୍ତ ତାମ୍ରବସ୍ତୁ ଦୈନନ୍ଦିନ କୃଷିକାର୍ଯ୍ୟରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୋଇଥିଲା ବୋଲି ନିଶ୍ଚିତ କୁହିହେବ ନାହିଁ; କେତେକ ବସ୍ତୁର ଆନୁଷ୍ଠାନିକ କିମ୍ବା ପ୍ରତୀକାତ୍ମକ ଭୂମିକା ଥାଇପାରେ।

୬.୫ OCPର ଐତିହାସିକ ଗୁରୁତ୍ୱ

• ଉତ୍ତର ଭାରତର ପ୍ରାଚୀନ ମୃତ୍‌ପାତ୍ର ପରମ୍ପରାକୁ ବୁଝାଏ।
• ଗଙ୍ଗା-ଯମୁନା ଦୋଆବରେ ବସତି ବିକାଶର ଅଧ୍ୟୟନରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ।
• ତାମ୍ର ଭଣ୍ଡାର ଓ ମୃତ୍‌ପାତ୍ର ସଂସ୍କୃତି ମଧ୍ୟରେ ସମ୍ଭାବ୍ୟ ସମ୍ପର୍କ ଅଧ୍ୟୟନର ସୁଯୋଗ ଦିଏ।
• ଉତ୍ତର ଭାରତର ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରାଚୀନ ସମ୍ପ୍ରଦାୟର ଜୀବନଧାରା ବୁଝିବାରେ ସହାୟକ।

ପରୀକ୍ଷା ପାଇଁ ସତର୍କତା: OCP ଏକ ମୃତ୍‌ପାତ୍ର ପରମ୍ପରାର ନାମ। ଏହାକୁ ଏକ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ରାଜନୈତିକ ରାଜ୍ୟ କିମ୍ବା ଏକମାତ୍ର ଜାତିର ନାମ ଭାବରେ ବ୍ୟବହାର କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।

୭. ପୂର୍ବ ଭାରତର ତାମ୍ରପାଷାଣ ସଂସ୍କୃତି (Eastern India)

8

୭.୧ ପରିଚୟ

ପୂର୍ବ ଭାରତରେ ବିହାର, ପଶ୍ଚିମବଙ୍ଗ, ଓଡ଼ିଶା ଓ ନିକଟବର୍ତ୍ତୀ ଅଞ୍ଚଳରେ ପ୍ରାଚୀନ କୃଷିଭିତ୍ତିକ ସମାଜ ଓ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରତ୍ନତାତ୍ତ୍ୱିକ ପରମ୍ପରା ବିକଶିତ ହୋଇଥିଲା। ଏହି ଅଞ୍ଚଳରେ ସବୁ ସ୍ଥାନରେ ସମାନ ସଂସ୍କୃତି ନଥିଲା; ନଦୀ ଉପତ୍ୟକା, ଉଚ୍ଚଭୂମି, ଜଙ୍ଗଲ ଅଞ୍ଚଳ ଓ ଉପକୂଳ ଅଞ୍ଚଳର ଜୀବନଧାରାରେ ଭିନ୍ନତା ଥିଲା।

ପୂର୍ବ ଭାରତର ପ୍ରତ୍ନତାତ୍ତ୍ୱିକ ଅଧ୍ୟୟନରେ ତାମ୍ରପାଷାଣ ସହିତ ନବପାଷାଣ ଓ ଲୌହଯୁଗୀୟ ପରମ୍ପରାକୁ ମଧ୍ୟ ବିଚାର କରିବାକୁ ପଡ଼େ। କାରଣ, ଏହି ସଂସ୍କୃତିଗୁଡ଼ିକର କାଳକ୍ରମ ଓ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ ସବୁଠାରେ ଏକ ନୁହେଁ।

Oxford Academic

+1

୭.୨ ବିହାରର ପ୍ରମୁଖ ସ୍ଥଳ

ଚିରାନ୍ଦ (Chirand):

ଚିରାନ୍ଦ ବିହାରର ସାରଣ ଜିଲ୍ଲା ଅଞ୍ଚଳରେ ଗଙ୍ଗା ନଦୀ ବ୍ୟବସ୍ଥା ନିକଟରେ ଅବସ୍ଥିତ ଏକ ପ୍ରମୁଖ ପ୍ରତ୍ନତାତ୍ତ୍ୱିକ ସ୍ଥଳ। ଏଠାରେ ନବପାଷାଣ ଓ ପରବର୍ତ୍ତୀ ସାଂସ୍କୃତିକ ସ୍ତରର ପ୍ରମାଣ ମିଳିଛି।

ଏହି ସ୍ଥଳର ଗୁରୁତ୍ୱ—

• କୃଷି ଓ ପଶୁପାଳନ ସମ୍ପର୍କିତ ପ୍ରମାଣ।
• ପଥର ଓ ଅସ୍ଥିରେ ତିଆରି ଉପକରଣ।
• ମାଟିପାତ୍ର ଓ ଘରୋଇ ଜୀବନର ଅବଶେଷ।
• ଗଙ୍ଗା ଉପତ୍ୟକାର ପ୍ରାଚୀନ ବସତି ବିକାଶର ଅଧ୍ୟୟନ।

ଚିରାନ୍ଦକୁ କେବଳ ତାମ୍ରପାଷାଣ ସ୍ଥଳ ବୋଲି କହିବା ପରିବର୍ତ୍ତେ, ଏହାର ବହୁସ୍ତରୀୟ ସାଂସ୍କୃତିକ କ୍ରମକୁ ମନେ ରଖିବା ଉଚିତ।

୭.୩ ପଶ୍ଚିମବଙ୍ଗର ପ୍ରମୁଖ ସ୍ଥଳ

ପାଣ୍ଡୁ ରାଜାର ଢିବି (Pandur Rajar Dhibi):

ଏହା ପଶ୍ଚିମବଙ୍ଗର ଅଜୟ ନଦୀ ଉପତ୍ୟକା ଅଞ୍ଚଳର ଏକ ପ୍ରମୁଖ ପ୍ରତ୍ନତାତ୍ତ୍ୱିକ ସ୍ଥଳ। ଏଠାରୁ ତାମ୍ରପାଷାଣ ସଂସ୍କୃତି ସହ ସମ୍ପର୍କିତ ମୃତ୍‌ପାତ୍ର ଓ ବସତିର ପ୍ରମାଣ ମିଳିଛି।

ଏହାର ଗୁରୁତ୍ୱ—

• ପୂର୍ବ ଭାରତରେ ନଦୀ ଉପତ୍ୟକାକୁ କେନ୍ଦ୍ର କରି ବସତି ବିକାଶ।
• କୃଷି ଓ ଘରୋଇ ଜୀବନର ପ୍ରମାଣ।
• ସ୍ଥାନୀୟ ମୃତ୍‌ପାତ୍ର ପରମ୍ପରା ଓ ଅଞ୍ଚଳୀୟ ସାଂସ୍କୃତିକ ଲକ୍ଷଣ।

ମହିଷଦଳ (Mahisadal) ମଧ୍ୟ ପଶ୍ଚିମବଙ୍ଗର ପ୍ରାଗୈତିହାସିକ ଓ ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ଧାତୁଯୁଗୀୟ ଅଧ୍ୟୟନରେ ଉଲ୍ଲେଖଯୋଗ୍ୟ ସ୍ଥଳ।

Nehru Gram Bharati

+1

୭.୪ ଓଡ଼ିଶା ଓ ନିକଟବର୍ତ୍ତୀ ଅଞ୍ଚଳ

ଓଡ଼ିଶାର ପ୍ରାଚୀନ ସଂସ୍କୃତି ଅଧ୍ୟୟନରେ ନବପାଷାଣ, ତାମ୍ରପାଷାଣ, ଲୌହଯୁଗ ଓ ମେଗାଲିଥିକ୍ ପରମ୍ପରାକୁ ପରସ୍ପର ସମ୍ପର୍କିତ ଭାବେ ଅଧ୍ୟୟନ କରାଯାଏ। ଓଡ଼ିଶାର ସମସ୍ତ ଅଞ୍ଚଳରେ ତାମ୍ରପାଷାଣ ସଂସ୍କୃତିର ପ୍ରମାଣ ସମାନ ଭାବରେ ମିଳିନାହିଁ; ତେଣୁ ଏହାର ବିକାଶ ବିଷୟରେ ଆଲୋଚନା କରିବା ସମୟରେ ସ୍ଥଳ-ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ପ୍ରମାଣ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରିବା ଆବଶ୍ୟକ।

ପୂର୍ବ ଭାରତର ତାମ୍ରପାଷାଣ ଓ ଅନ୍ୟ ପ୍ରାଚୀନ ସଂସ୍କୃତି ଅଧ୍ୟୟନରେ ମୁଖ୍ୟ ଧ୍ୟାନ ଦିଆଯାଏ—

1. ନଦୀ ଉପତ୍ୟକା ନିକଟରେ ବସତି ସ୍ଥାପନ।
2. କୃଷି, ମାଛ ଧରିବା ଓ ପଶୁପାଳନ।
3. ସ୍ଥାନୀୟ ମାଟିପାତ୍ର ଓ ଉପକରଣ ନିର୍ମାଣ।
4. ଅଞ୍ଚଳୀୟ ସମ୍ପଦର ବ୍ୟବହାର।
5. ନବପାଷାଣରୁ ଧାତୁଯୁଗ ଓ ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମାଜକୁ ଯାଇଥିବା ପରିବର୍ତ୍ତନ।

୭.୫ ପୂର୍ବ ଭାରତର ଅର୍ଥନୀତି ଓ ସମାଜ

ପୂର୍ବ ଭାରତର ପ୍ରାଚୀନ କୃଷିଭିତ୍ତିକ ସମାଜରେ ଧାନ ଚାଷ ସମେତ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଫସଲର ଗୁରୁତ୍ୱ ଥାଇପାରେ; କିନ୍ତୁ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଫସଲର ଉପସ୍ଥିତି ପ୍ରମାଣ କରିବା ପାଇଁ ସମ୍ବନ୍ଧିତ ସ୍ଥଳରୁ ମିଳିଥିବା ଉଦ୍ଭିଦ ଅବଶେଷର ତଥ୍ୟ ଆବଶ୍ୟକ।

ନଦୀ, ଜଳାଶୟ ଓ ଜଙ୍ଗଲର ଉପସ୍ଥିତି ଯୋଗୁଁ ଲୋକମାନେ କୃଷି ସହିତ ମାଛ ଧରିବା, ଶିକାର, ସଂଗ୍ରହ ଓ ସ୍ଥାନୀୟ ହସ୍ତଶିଳ୍ପରେ ନିୟୋଜିତ ଥାଇପାରନ୍ତି। ଏହି ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପ ପୂର୍ବ ଭାରତର ଅଞ୍ଚଳୀୟ ଅର୍ଥନୀତିକୁ ବୁଝିବାରେ ସହାୟକ।

୭.୬ ପୂର୍ବ ଭାରତର ଐତିହାସିକ ଗୁରୁତ୍ୱ

• ଭାରତର ପ୍ରାଚୀନ କୃଷିଭିତ୍ତିକ ଜୀବନ କେବଳ ସିନ୍ଧୁ ଉପତ୍ୟକାରେ ସୀମିତ ନଥିଲା ବୋଲି ପ୍ରମାଣ କରେ।
• ଗଙ୍ଗା ଉପତ୍ୟକା ଓ ପୂର୍ବ ଭାରତରେ ଗ୍ରାମ୍ୟ ବସତିର ବିକାଶ ଅଧ୍ୟୟନରେ ସହାୟକ।
• ନବପାଷାଣ, ତାମ୍ରପାଷାଣ ଓ ଲୌହଯୁଗ ମଧ୍ୟରେ ଅଞ୍ଚଳୀୟ ଭିନ୍ନତାକୁ ଦର୍ଶାଏ।
• ପ୍ରାଚୀନ ଭାରତର ସାଂସ୍କୃତିକ ବିବିଧତା ବୁଝିବାରେ ସହାୟକ।

୮. ମେଗାଲିଥିକ୍ ସଂସ୍କୃତି (Megalithic Culture)

12

୮.୧ ମେଗାଲିଥ୍‌ର ଅର୍ଥ

Megalith ଶବ୍ଦଟି ଗ୍ରୀକ୍ ଭାଷାର Mega (ବଡ଼) ଓ Lithos (ପଥର) ଶବ୍ଦରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ। ଏହାର ଅର୍ଥ ବୃହତ୍ ପଥର। ଏହି ଶବ୍ଦଟି ସେହି ପ୍ରାଚୀନ ସ୍ମାରକ, ସମାଧି କିମ୍ବା ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଗଠନ ପାଇଁ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ, ଯେଉଁଥିରେ ବଡ଼ ପଥରକୁ ମୁଖ୍ୟ ନିର୍ମାଣ ସାମଗ୍ରୀ ଭାବେ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଇଥାଏ।

ଭାରତରେ ମେଗାଲିଥିକ୍ ପରମ୍ପରା ବିଶେଷତଃ ଦକ୍ଷିଣ ଭାରତର ଦକ୍ଷିଣାପଥ ଓ ଉପଦ୍ୱୀପୀୟ ଅଞ୍ଚଳରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ଅନେକ ସ୍ଥଳରେ ଏହାର ସମ୍ପର୍କ ଲୌହଯୁଗ ଓ ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ଐତିହାସିକ ପର୍ଯ୍ୟାୟ ସହ ରହିଛି। କିନ୍ତୁ ସମସ୍ତ ମେଗାଲିଥ୍‌ ଏକ ସମୟର ନୁହେଁ, ସମସ୍ତ ମେଗାଲିଥ୍‌ ସମାଧି ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ।

Oxford Academic

+1

୮.୨ ମେଗାଲିଥିକ୍ ସଂସ୍କୃତିର ପ୍ରମୁଖ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ

1. ବଡ଼ ପଥରର ବ୍ୟବହାର: ସମାଧି ବା ସ୍ମାରକ ନିର୍ମାଣରେ ବୃହତ୍ ପଥର ବ୍ୟବହୃତ ହେଉଥିଲା।
2. ମୃତକ ସଂସ୍କାର: ଅନେକ ସ୍ଥଳରେ ମାନବ ଅସ୍ଥି, ଅସ୍ଥିପାତ୍ର ଓ ସମାଧି ସାମଗ୍ରୀ ମିଳିଛି।
3. ଲୌହ ଉପକରଣ: ଅନେକ ଦକ୍ଷିଣ ଭାରତୀୟ ମେଗାଲିଥିକ୍ ସମାଧିରୁ ଲୌହ ଅସ୍ତ୍ର ଓ ଉପକରଣ ମିଳିଛି।
4. ମୃତ୍‌ପାତ୍ର: କଳା-ଲାଲ ମୃତ୍‌ପାତ୍ର ଓ ଅନ୍ୟ ପାତ୍ର ସମାଧିରେ ରଖାଯାଇଥିବା ଦେଖାଯାଏ।
5. ସାମାଜିକ ତଥ୍ୟ: ସମାଧିର ଗଠନ ଓ ସାମଗ୍ରୀର ଭିନ୍ନତା ସାମାଜିକ ସ୍ଥିତି, ଆଚାର କିମ୍ବା ସମ୍ପ୍ରଦାୟୀୟ ପାର୍ଥକ୍ୟ ସମ୍ପର୍କରେ ପ୍ରଶ୍ନ ଉଠାଏ।
6. ଅଞ୍ଚଳୀୟ ବିବିଧତା: ଦକ୍ଷିଣ, ମଧ୍ୟ, ପୂର୍ବ ଓ ଉତ୍ତର-ପୂର୍ବ ଭାରତର ମେଗାଲିଥ୍‌ଗୁଡ଼ିକର ଆକୃତି ଓ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଭିନ୍ନ ହୋଇପାରେ।

୮.୩ ମେଗାଲିଥ୍‌ର ପ୍ରକାର

୧. ମେନହିର୍ (Menhir)

ଭୂମିରେ ଭୂଲମ୍ବ ଭାବେ ପୋତାଯାଇଥିବା ଏକ ବଡ଼ ପଥର। ଏହା ସ୍ମାରକ, ସ୍ମୃତିଚିହ୍ନ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଆନୁଷ୍ଠାନିକ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ସ୍ଥାପିତ ହୋଇଥାଇପାରେ।

୨. ପଥର ବୃତ୍ତ (Stone Circle)

ଗୋଲାକାର ଭାବରେ ସଜାଯାଇଥିବା ପଥରଗୁଡ଼ିକ। ଦକ୍ଷିଣ ଭାରତର ଅନେକ ସମାଧିସ୍ଥଳରେ ଏହା ଦେଖାଯାଏ।

୩. ଡୋଲମେନ୍ (Dolmen)

ଦୁଇ କିମ୍ବା ଅଧିକ ଭୂଲମ୍ବ ପଥର ଉପରେ ଏକ ବଡ଼ ସମତଳ ପଥର ରଖି ତିଆରି ହୋଇଥିବା ଗଠନ। ଏହାର କେତେକ ରୂପ ସମାଧି କିମ୍ବା ସ୍ମାରକ ଭାବରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୋଇଥିଲା।

୪. ସିଷ୍ଟ୍ (Cist)

ପଥର ଫଳକରେ ନିର୍ମିତ ବାକ୍ସ ସଦୃଶ ସମାଧି କୋଠରୀ। ଏଥିରେ ମୃତଦେହର ଅବଶେଷ କିମ୍ବା ସମାଧି ସାମଗ୍ରୀ ରଖାଯାଇପାରୁଥିଲା।

୫. ଅସ୍ଥିକଳଶ ସମାଧି (Urn Burial)

ବଡ଼ ମାଟିପାତ୍ର ବା କଳଶ ମଧ୍ୟରେ ମାନବ ଅସ୍ଥି କିମ୍ବା ମୃତଦେହର ଅବଶେଷ ରଖି ସମାଧି ଦେବା ପରମ୍ପରା।

୬. କେର୍ନ୍ (Cairn)

ଛୋଟ ବା ମଧ୍ୟମ ଆକାରର ପଥର ଗଦା କରି ତିଆରି ସମାଧି ଢିପି କିମ୍ବା ସ୍ମାରକ।

ଏହି ନାମଗୁଡ଼ିକ ଗଠନର ପ୍ରକାରକୁ ବୁଝାଏ। କେବଳ ଆକୃତି ଦେଖି ଏକ ଗଠନର ସଠିକ୍ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରିହେବ ନାହିଁ; ଖନନ ଓ ଅନ୍ୟ ପ୍ରମାଣ ଆବଶ୍ୟକ।

Oxford Academic

+1

୯. ଦକ୍ଷିଣ ଭାରତର ମେଗାଲିଥ୍‌ (Megaliths in South India)

୯.୧ ଭୌଗୋଳିକ ବିସ୍ତାର

ଦକ୍ଷିଣ ଭାରତରେ ମେଗାଲିଥିକ୍ ସ୍ଥଳଗୁଡ଼ିକ କର୍ଣ୍ଣାଟକ, ତାମିଲନାଡୁ, ଆନ୍ଧ୍ରପ୍ରଦେଶ, ତେଲେଙ୍ଗାନା ଓ କେରଳର ବିଭିନ୍ନ ଅଞ୍ଚଳରେ ମିଳିଛି। ଅନେକ ସ୍ଥଳରେ ଏହି ପରମ୍ପରା ଲୌହଯୁଗ ଓ ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ଐତିହାସିକ ସମୟ ସହ ସମ୍ପର୍କିତ।

ଏହି ଅଞ୍ଚଳର ମେଗାଲିଥିକ୍ ସମାଧିରୁ ମିଳୁଥିବା ମୃତ୍‌ପାତ୍ର, ଲୌହ ଉପକରଣ, ଅସ୍ଥି ଓ ଅଳଙ୍କାର ମାଧ୍ୟମରେ ସେହି ସମୟର ସମାଜ, ଅର୍ଥନୀତି, ପ୍ରଯୁକ୍ତି ଓ ମୃତକ ସଂସ୍କାର ବିଷୟରେ ଅଧ୍ୟୟନ କରାଯାଏ।

Oxford Academic

+1

୯.୨ କର୍ଣ୍ଣାଟକର ମେଗାଲିଥିକ୍ ସ୍ଥଳ

ବ୍ରହ୍ମଗିରି (Brahmagiri):

ବ୍ରହ୍ମଗିରି କର୍ଣ୍ଣାଟକର ଚିତ୍ରଦୁର୍ଗ ଅଞ୍ଚଳର ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରତ୍ନତାତ୍ତ୍ୱିକ ସ୍ଥଳ। ଏଠାରେ ନବପାଷାଣ, ମେଗାଲିଥିକ୍ ଓ ପରବର୍ତ୍ତୀ ସାଂସ୍କୃତିକ ସ୍ତରର ପ୍ରମାଣ ମିଳିଛି।

ଏହି ସ୍ଥଳର ଗୁରୁତ୍ୱ—

• ବିଭିନ୍ନ ସାଂସ୍କୃତିକ ପର୍ଯ୍ୟାୟର କ୍ରମ ଚିହ୍ନଟ କରିବା।
• ଲୌହ ଉପକରଣ ଓ ମେଗାଲିଥିକ୍ ସମାଧିର ଅଧ୍ୟୟନ।
• ଦକ୍ଷିଣ ଭାରତର ପ୍ରାଗୈତିହାସିକ ସମାଜରୁ ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ଐତିହାସିକ ସମାଜକୁ ହୋଇଥିବା ପରିବର୍ତ୍ତନ ବୁଝିବା।

ମାସ୍କି (Maski) ଓ ହଲ୍ଲୁର (Hallur) ମଧ୍ୟ କର୍ଣ୍ଣାଟକର ପ୍ରାଚୀନ ସଂସ୍କୃତି ଅଧ୍ୟୟନରେ ଉଲ୍ଲେଖଯୋଗ୍ୟ। ଏହି ସ୍ଥଳଗୁଡ଼ିକର ପ୍ରମାଣକୁ ଏକାଠି ଅଧ୍ୟୟନ କଲେ ଦକ୍ଷିଣ ଭାରତର ଲୌହଯୁଗୀୟ ପରିବର୍ତ୍ତନ ବିଷୟରେ ଅଧିକ ସ୍ପଷ୍ଟ ଧାରଣା ମିଳେ।

୯.୩ ତାମିଲନାଡୁର ମେଗାଲିଥିକ୍ ସ୍ଥଳ

ଆଦିଚନଲ୍ଲୁର (Adichanallur):

ଆଦିଚନଲ୍ଲୁର ତାମିଲନାଡୁର ତାମିରାପରଣୀ ନଦୀ ଉପତ୍ୟକାରେ ଅବସ୍ଥିତ ଏକ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ପ୍ରତ୍ନତାତ୍ତ୍ୱିକ ସ୍ଥଳ। ଏଠାରେ ଅସ୍ଥିକଳଶ ସମାଧି, ମୃତ୍‌ପାତ୍ର ଓ ଧାତୁର ବସ୍ତୁ ମିଳିଛି। ଏହା ଦକ୍ଷିଣ ଭାରତର ମୃତକ ସଂସ୍କାର ଓ ଧାତୁ ବ୍ୟବହାରର ଅଧ୍ୟୟନରେ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ।

ସାନୁର (Sanur) ଓ କୋଡୁମାନାଲ (Kodumanal) ମଧ୍ୟ ତାମିଲନାଡୁର ପ୍ରାଚୀନ ସମାଧି, ଧାତୁକାର୍ଯ୍ୟ ଓ ହସ୍ତଶିଳ୍ପ ପରମ୍ପରାର ଅଧ୍ୟୟନରେ ଉଲ୍ଲେଖଯୋଗ୍ୟ।

୯.୪ କେରଳର ମେଗାଲିଥିକ୍ ପରମ୍ପରା

କେରଳର ବିଭିନ୍ନ ଅଞ୍ଚଳରେ ଡୋଲମେନ୍, ପଥର ବୃତ୍ତ, ଅସ୍ଥିକଳଶ ସମାଧି ଓ ପଥର ନିର୍ମିତ ସମାଧିର ପ୍ରମାଣ ମିଳିଛି। ଏହି ଗଠନଗୁଡ଼ିକର ଆକୃତି ଓ ନିର୍ମାଣ ପ୍ରଣାଳୀ ସମସ୍ତ ସ୍ଥାନରେ ସମାନ ନୁହେଁ।

କେରଳର ମେଗାଲିଥ୍‌ଗୁଡ଼ିକ ଅଧ୍ୟୟନ କରିବା ଦ୍ୱାରା ଦକ୍ଷିଣ ଭାରତର ସ୍ଥାନୀୟ ମୃତକ ସଂସ୍କାର, ପଥର ନିର୍ମାଣ କୌଶଳ ଓ ଅଞ୍ଚଳୀୟ ସାଂସ୍କୃତିକ ଭିନ୍ନତା ବୁଝିହୁଏ।

୯.୫ ଆନ୍ଧ୍ରପ୍ରଦେଶ ଓ ତେଲେଙ୍ଗାନା

ଆନ୍ଧ୍ରପ୍ରଦେଶ ଓ ତେଲେଙ୍ଗାନାରେ ପଥର ବୃତ୍ତ, ସିଷ୍ଟ୍, ଡୋଲମେନ୍ ଓ ଅସ୍ଥିକଳଶ ସମାଧିର ପ୍ରମାଣ ମିଳିଛି। ଏହି ସ୍ଥଳଗୁଡ଼ିକ ଦକ୍ଷିଣ ଭାରତର ଲୌହଯୁଗୀୟ ସମାଜର ଅଧ୍ୟୟନରେ ଗୁରୁତ୍ୱ ରଖେ।

ଏହି ଅଞ୍ଚଳର ସମାଧିରୁ ମିଳିଥିବା ଲୌହ ଅସ୍ତ୍ର, ମୃତ୍‌ପାତ୍ର ଓ ଅଳଙ୍କାର ସେହି ସମୟର ଧାତୁକାର୍ଯ୍ୟ, ହସ୍ତଶିଳ୍ପ ଓ ଆଚାର ବିଷୟରେ ତଥ୍ୟ ଦିଏ।

୯.୬ ମେଗାଲିଥିକ୍ ସମାଧିରୁ ମିଳୁଥିବା ପ୍ରତ୍ନବସ୍ତୁ

ମେଗାଲିଥିକ୍ ସମାଧିଗୁଡ଼ିକରୁ ନିମ୍ନଲିଖିତ ପ୍ରତ୍ନବସ୍ତୁ ମିଳିପାରେ—

ସମାଧିରେ ଅସ୍ତ୍ର କିମ୍ବା ଅଳଙ୍କାର ମିଳିବାରୁ ମୃତ ବ୍ୟକ୍ତି ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ଯୋଦ୍ଧା, ଧନୀ କିମ୍ବା ଶାସକ ଥିଲେ ବୋଲି କୁହିହେବ ନାହିଁ। ଏପରି ନିଷ୍କର୍ଷ ପାଇଁ ଅନେକ ପ୍ରକାରର ପ୍ରମାଣକୁ ତୁଳନା କରିବା ଆବଶ୍ୟକ।

୯.୭ ମେଗାଲିଥିକ୍ ସଂସ୍କୃତିର ଅର୍ଥନୀତି

ଦକ୍ଷିଣ ଭାରତର ମେଗାଲିଥିକ୍ ସମ୍ପ୍ରଦାୟମାନେ କୃଷି, ପଶୁପାଳନ, ଧାତୁକାର୍ଯ୍ୟ, ମଣି ନିର୍ମାଣ ଓ ଅନ୍ୟ ହସ୍ତଶିଳ୍ପରେ ନିୟୋଜିତ ଥିଲେ ବୋଲି ପ୍ରତ୍ନତାତ୍ତ୍ୱିକ ପ୍ରମାଣ ସୂଚିତ କରେ।

ଲୌହ ଉପକରଣର ବ୍ୟବହାର ଚାଷ, କାଠ କାଟିବା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ସହଜ କରିଥାଇପାରେ। କିନ୍ତୁ ଲୌହ ପ୍ରଯୁକ୍ତିର ପ୍ରସାର ସବୁ ଅଞ୍ଚଳରେ ଏକ ସମୟରେ ହୋଇନଥିଲା। ଏହାର ପ୍ରଭାବ ଭୌଗୋଳିକ ସମ୍ପଦ, ପ୍ରଯୁକ୍ତି ଜ୍ଞାନ ଓ ସ୍ଥାନୀୟ ସମାଜ ଅନୁସାରେ ଭିନ୍ନ ଥିଲା।

୯.୮ ମେଗାଲିଥିକ୍ ସଂସ୍କୃତିର ଧାର୍ମିକ ଓ ସାମାଜିକ ଦିଗ

ସମାଧି ସହିତ ମାଟିପାତ୍ର, ଅସ୍ତ୍ର, ଅଳଙ୍କାର ଓ ଅନ୍ୟ ସାମଗ୍ରୀ ରଖାଯିବା ଦ୍ୱାରା ମୃତକ ସମ୍ପର୍କିତ କୌଣସି ଆଚାର ବା ବିଶ୍ୱାସ ଥିବାର ସୂଚନା ମିଳେ। କିନ୍ତୁ ସେମାନଙ୍କର ଧର୍ମ, ଦେବଦେବୀ କିମ୍ବା ପରଲୋକ ସମ୍ପର୍କିତ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ବିଶ୍ୱାସକୁ ପ୍ରତ୍ନବସ୍ତୁ ମାତ୍ରରୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ପୁନର୍ଗଠନ କରିବା କଷ୍ଟକର।

ସମାଧିର ଆକାର, ନିର୍ମାଣ ପାଇଁ ଆବଶ୍ୟକ ଶ୍ରମ ଓ ମିଳିଥିବା ସାମଗ୍ରୀର ଭିନ୍ନତା ସାମାଜିକ ସଂଗଠନ ଓ ଗୋଷ୍ଠୀ ପରିଚୟ ବିଷୟରେ ଅଧ୍ୟୟନର ସୁଯୋଗ ଦିଏ।

୯.୯ ମେଗାଲିଥିକ୍ ସଂସ୍କୃତିର ଐତିହାସିକ ଗୁରୁତ୍ୱ

1. ଦକ୍ଷିଣ ଭାରତର ଲୌହଯୁଗୀୟ ଜୀବନଧାରା ବୁଝିବାରେ ସହାୟକ।
2. ମୃତକ ସଂସ୍କାର ଓ ସମାଧି ନିର୍ମାଣ ପରମ୍ପରାର ପ୍ରମାଣ ଦିଏ।
3. ଲୌହ ଉପକରଣ, ମୃତ୍‌ପାତ୍ର ଓ ହସ୍ତଶିଳ୍ପର ବିକାଶ ଦର୍ଶାଏ।
4. ସ୍ଥାନୀୟ ସମାଜର ସଂଗଠନ, ଶ୍ରମ ବିଭାଜନ ଓ ଗୋଷ୍ଠୀ ପରିଚୟ ଅଧ୍ୟୟନରେ ସହାୟକ।
5. ପ୍ରାଗୈତିହାସିକ ଓ ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ଐତିହାସିକ ଦକ୍ଷିଣ ଭାରତର ସାଂସ୍କୃତିକ ବିବିଧତାକୁ ପ୍ରକାଶ କରେ। Oxford Academic+1

୧୦. ତାମ୍ରପାଷାଣ ସଂସ୍କୃତି ଓ ମେଗାଲିଥିକ୍ ସଂସ୍କୃତି ମଧ୍ୟରେ ପାର୍ଥକ୍ୟ

୧୧. ପ୍ରମୁଖ ସ୍ଥଳ ଓ ସେମାନଙ୍କର ଗୁରୁତ୍ୱ

ଏହି ତାଲିକାଟି ଚୟନିତ ପ୍ରମୁଖ ଉଦାହରଣ ଦିଏ; ଏହା ସମସ୍ତ ଜଣାଶୁଣା ସ୍ଥଳର ପୂର୍ଣ୍ଣ ତାଲିକା ନୁହେଁ।

Pre and protohistoric cultures of India

+2

୧୨. UPSC ଓ OPSC ପାଇଁ ବିଶ୍ଳେଷଣାତ୍ମକ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ

ଉଚ୍ଚସ୍ତରୀୟ ପରୀକ୍ଷାରେ କେବଳ ସଂସ୍କୃତିର ନାମ ଓ ସ୍ଥଳ ମନେ ରଖିବା ଯଥେଷ୍ଟ ନୁହେଁ। ଏହାର ଐତିହାସିକ ମହତ୍ତ୍ୱକୁ ମଧ୍ୟ ବୁଝିବା ଆବଶ୍ୟକ।

୧୨.୧ ଅଞ୍ଚଳୀୟ ବିବିଧତା

ଅଣ-ହରପ୍ପା ତାମ୍ରପାଷାଣ ସଂସ୍କୃତିଗୁଡ଼ିକ ପ୍ରମାଣ କରେ ଯେ ପ୍ରାଚୀନ ଭାରତରେ ସମସ୍ତ ଅଞ୍ଚଳ ଏକ ସମାନ ପଥରେ ବିକଶିତ ହୋଇନଥିଲା। ଭୌଗୋଳିକ ପରିବେଶ, ଜଳସମ୍ପଦ, ଖଣିଜ ସମ୍ପଦ ଓ ସ୍ଥାନୀୟ ପରମ୍ପରା ଅନୁସାରେ ସଂସ୍କୃତିର ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ ଭିନ୍ନ ଥିଲା।

୧୨.୨ ହରପ୍ପା ସହ ସମ୍ପର୍କ

ଆହାର-ବାନାସ ଓ ଅନ୍ୟ କେତେକ ଅଞ୍ଚଳୀୟ ସଂସ୍କୃତି ହରପ୍ପା ସଭ୍ୟତା ସହ ସମସାମୟିକ ଥିଲେ। କିନ୍ତୁ ସମସାମୟିକ ହେବା ମାତ୍ରରୁ ସେମାନେ ହରପ୍ପାର ଉପନିବେଶ କିମ୍ବା ସରଳ ଶାଖା ଥିଲେ ବୋଲି ନିଷ୍କର୍ଷ କରିହେବ ନାହିଁ। ଏହି ସମ୍ପର୍କ ବୁଝିବା ପାଇଁ ମୃତ୍‌ପାତ୍ର, ଧାତୁ, ବାଣିଜ୍ୟ ସାମଗ୍ରୀ ଓ ସ୍ଥଳର କାଳକ୍ରମକୁ ତୁଳନା କରିବା ଦରକାର।

୧୨.୩ ଲୌହ ପ୍ରଯୁକ୍ତି ଓ ମେଗାଲିଥ୍‌

ଦକ୍ଷିଣ ଭାରତର ଅନେକ ମେଗାଲିଥିକ୍ ସମାଧିରେ ଲୌହ ଉପକରଣ ମିଳିଛି। ଏହା ଲୌହଯୁଗୀୟ ପ୍ରଯୁକ୍ତି, ସମାଧି ଆଚାର ଓ ଅଞ୍ଚଳୀୟ ସମାଜର ଅଧ୍ୟୟନରେ ସହାୟକ। ତଥାପି ମେଗାଲିଥ୍‌ ଓ ଲୌହଯୁଗକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସମାନ ଅର୍ଥରେ ବ୍ୟବହାର କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।

୧୨.୪ ପ୍ରତ୍ନତାତ୍ତ୍ୱିକ ପ୍ରମାଣର ସୀମା

ପ୍ରତ୍ନତାତ୍ତ୍ୱିକ ଅବଶେଷ ଦ୍ୱାରା ଲୋକମାନଙ୍କର ଖାଦ୍ୟ, ପ୍ରଯୁକ୍ତି, ଘର, ସମାଧି ଓ ବିନିମୟ ସମ୍ପର୍କରେ ଅନେକ ତଥ୍ୟ ମିଳେ। କିନ୍ତୁ ଲିଖିତ ଉତ୍ସ ନଥିବା ସ୍ଥଳରେ ସେମାନଙ୍କର ଭାଷା, ଜାତିଗତ ପରିଚୟ, ରାଜନୈତିକ ସଂଗଠନ ଓ ଧାର୍ମିକ ବିଶ୍ୱାସ ବିଷୟରେ ଅତ୍ୟଧିକ ନିଶ୍ଚିତ ଦାବି କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।

୧୩. ପରୀକ୍ଷା ଉପଯୋଗୀ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଟିପ୍ପଣୀ

• ତାମ୍ରପାଷାଣ: ତାମ୍ର ଓ ପଥର ଉପକରଣର ସହାବସ୍ଥାନ।
• ମାଳବ: ମଧ୍ୟପ୍ରଦେଶର ମାଳବ ଅଞ୍ଚଳ; ନବଦାଟୋଲି ପ୍ରମୁଖ ସ୍ଥଳ।
• କାୟଥା: ଉଜ୍ଜୟିନୀ ଅଞ୍ଚଳର ସ୍ଥଳ; Chocolate-slipped Ware ପାଇଁ ପରିଚିତ।
• ଆହାର-ବାନାସ: ମେୱାଡ଼ ଅଞ୍ଚଳ; କଳା-ଲାଲ ମୃତ୍‌ପାତ୍ର ଓ ତାମ୍ରବସ୍ତୁ।
• OCP: Ochre Coloured Pottery; ଉତ୍ତର ଭାରତର ଗେରୁଆ ରଙ୍ଗର ମୃତ୍‌ପାତ୍ର ପରମ୍ପରା।
• Copper Hoards: ଏକାଠି ମିଳୁଥିବା ତାମ୍ରବସ୍ତୁର ଭଣ୍ଡାର।
• ଚିରାନ୍ଦ: ବିହାରର ଏକ ପ୍ରମୁଖ ପ୍ରାଚୀନ ବସତିସ୍ଥଳ।
• ପାଣ୍ଡୁ ରାଜାର ଢିବି: ପଶ୍ଚିମବଙ୍ଗର ପ୍ରମୁଖ ତାମ୍ରପାଷାଣ ସ୍ଥଳ।
• ମେଗାଲିଥ୍‌: ବଡ଼ ପଥରରେ ତିଆରି ସମାଧି ବା ସ୍ମାରକ ଗଠନ।
• ବ୍ରହ୍ମଗିରି: କର୍ଣ୍ଣାଟକର ପ୍ରମୁଖ ପ୍ରତ୍ନତାତ୍ତ୍ୱିକ ସ୍ଥଳ।
• ଆଦିଚନଲ୍ଲୁର: ତାମିଲନାଡୁର ଅସ୍ଥିକଳଶ ସମାଧି ପାଇଁ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ସ୍ଥଳ।

୧୪. ଦୀର୍ଘ ଉତ୍ତର ପ୍ରଶ୍ନ (UG/PG/UPSC/OPSC)

1. ଅଣ-ହରପ୍ପା ତାମ୍ରପାଷାଣ ସଂସ୍କୃତିର ଉତ୍ପତ୍ତି, ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ ଓ ଐତିହାସିକ ଗୁରୁତ୍ୱ ଆଲୋଚନା କର।
2. ମାଳବ, କାୟଥା ଓ ଆହାର-ବାନାସ ସଂସ୍କୃତିର ତୁଳନାତ୍ମକ ଅଧ୍ୟୟନ କର।
3. OCP ଓ Copper Hoards ପରମ୍ପରାର ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ ଏବଂ ଐତିହାସିକ ଗୁରୁତ୍ୱ ବିଶ୍ଳେଷଣ କର।
4. ପୂର୍ବ ଭାରତର ତାମ୍ରପାଷାଣ ସଂସ୍କୃତିର ପ୍ରମୁଖ ପ୍ରତ୍ନତାତ୍ତ୍ୱିକ ପ୍ରମାଣ ଆଲୋଚନା କର।
5. ମେଗାଲିଥିକ୍ ସଂସ୍କୃତି କ’ଣ? ଏହାର ପ୍ରକାର ଓ ପ୍ରତ୍ନତାତ୍ତ୍ୱିକ ମହତ୍ତ୍ୱ ବର୍ଣ୍ଣନା କର।
6. ଦକ୍ଷିଣ ଭାରତର ମେଗାଲିଥିକ୍ ପରମ୍ପରାର ମୁଖ୍ୟ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ ଆଲୋଚନା କର।
7. ତାମ୍ରପାଷାଣ ସଂସ୍କୃତି ଓ ମେଗାଲିଥିକ୍ ସଂସ୍କୃତି ମଧ୍ୟରେ ପାର୍ଥକ୍ୟ ଦର୍ଶାଅ।
8. ଅଣ-ହରପ୍ପା ସଂସ୍କୃତିଗୁଡ଼ିକ ପ୍ରାଚୀନ ଭାରତର ଅଞ୍ଚଳୀୟ ବିବିଧତାକୁ କିପରି ପ୍ରକାଶ କରନ୍ତି?

୧୫. MCQ ଅଭ୍ୟାସ

୬ଟି ବହୁବିକଳ୍ପ ପ୍ରଶ୍ନ

0/6 ଉତ୍ତର

1. କାୟଥା ସଂସ୍କୃତି କେଉଁ ଅଞ୍ଚଳ ସହିତ ସମ୍ପର୍କିତ?A. ମେୱାଡ଼, ରାଜସ୍ଥାନB. ମାଳବ, ମଧ୍ୟପ୍ରଦେଶC. କାବେରୀ ଉପତ୍ୟକାD. କାଶ୍ମୀର

2. OCPର ପୂର୍ଣ୍ଣ ରୂପ କ’ଣ?A. Old Copper PeriodB. Ochre Coloured PotteryC. Original Chalcolithic PeopleD. Ochre Culture Phase

3. ଆହାର-ବାନାସ ସଂସ୍କୃତି କେଉଁ ଅଞ୍ଚଳରେ ବିକଶିତ ହୋଇଥିଲା?A. ମେୱାଡ଼, ଦକ୍ଷିଣ-ପୂର୍ବ ରାଜସ୍ଥାନB. ଉତ୍ତର ବିହାରC. କେରଳ ଉପକୂଳD. କାଶ୍ମୀର ଉପତ୍ୟକା

4. ମେଗାଲିଥ୍‌ ଶବ୍ଦର ମୂଳ ଅର୍ଥ କ’ଣ?A. ଛୋଟ ମାଟିପାତ୍ରB. ବଡ଼ ପଥରC. ତାମ୍ର ଅଳଙ୍କାରD. ଲୌହ ଉପକରଣ

5. ଚିରାନ୍ଦ କେଉଁ ରାଜ୍ୟରେ ଅବସ୍ଥିତ?A. ଓଡ଼ିଶାB. ବିହାରC. ମଧ୍ୟପ୍ରଦେଶD. ତାମିଲନାଡୁ

6. ଦକ୍ଷିଣ ଭାରତର ମେଗାଲିଥିକ୍ ସମାଧିରୁ ସାଧାରଣତଃ କେଉଁ ପ୍ରକାରର ଉପକରଣ ମିଳିଥାଏ?A. କେବଳ ସୁନାର ମୁଦ୍ରାB. ଲୌହ ଉପକରଣ ଓ ମୃତ୍‌ପାତ୍ରC. କାଗଜ ଦଲିଲD. ଛାପା ପୁସ୍ତକ

ଉତ୍ତର ଯାଞ୍ଚ କରନ୍ତୁ

୧୬. ଉପସଂହାର

ଅଣ-ହରପ୍ପା ତାମ୍ରପାଷାଣ ସଂସ୍କୃତି ଓ ମେଗାଲିଥିକ୍ ପରମ୍ପରା ଭାରତର ପ୍ରାଚୀନ ଇତିହାସକୁ ବହୁମୁଖୀ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣରୁ ବୁଝିବାର ସୁଯୋଗ ଦିଏ। ମାଳବ, କାୟଥା ଓ ଆହାର-ବାନାସ ସଂସ୍କୃତି ଗ୍ରାମ୍ୟ କୃଷି, ଧାତୁ ବ୍ୟବହାର ଓ ମୃତ୍‌ପାତ୍ର ନିର୍ମାଣର ଅଞ୍ଚଳୀୟ ବିବିଧତାକୁ ପ୍ରକାଶ କରେ। OCP ଉତ୍ତର ଭାରତର ମୃତ୍‌ପାତ୍ର ପରମ୍ପରା ଓ ତାମ୍ର ଭଣ୍ଡାର ଅଧ୍ୟୟନରେ ଗୁରୁତ୍ୱ ରଖେ। ପୂର୍ବ ଭାରତର ସ୍ଥଳଗୁଡ଼ିକ ପ୍ରାଚୀନ ବସତି ଓ କୃଷିଭିତ୍ତିକ ଜୀବନର ବିଭିନ୍ନ ରୂପ ଦର୍ଶାଏ। ଅନ୍ୟପଟେ, ଦକ୍ଷିଣ ଭାରତର ମେଗାଲିଥିକ୍ ସମାଧିଗୁଡ଼ିକ ଲୌହଯୁଗୀୟ ପ୍ରଯୁକ୍ତି, ମୃତକ ସଂସ୍କାର ଓ ସାମାଜିକ ସଂଗଠନ ଅଧ୍ୟୟନରେ ଅମୂଲ୍ୟ ପ୍ରମାଣ।