୧. ପ୍ରସ୍ତାବନା

ଭାରତୀୟ ଇତିହାସରେ ବୈଦିକ ଯୁଗ ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଧ୍ୟାୟ। ଏହି ଯୁଗରେ ବୈଦିକ ସାହିତ୍ୟର ରଚନା, ସାମାଜିକ ସଂସ୍ଥାର ବିକାଶ, ରାଜନୈତିକ ସଂଗଠନର ପରିବର୍ତ୍ତନ ଏବଂ ଧାର୍ମିକ ଚିନ୍ତାଧାରାର ଉନ୍ନତି ଘଟିଥିଲା। ବୈଦିକ ସାହିତ୍ୟ ଆଧାରରେ ଏହି ସମୟର ଲୋକମାନଙ୍କ ଜୀବନ, ବିଶ୍ୱାସ, ଅର୍ଥନୀତି ଓ ଶାସନ ବ୍ୟବସ୍ଥା ବିଷୟରେ ଅନେକ ତଥ୍ୟ ମିଳେ।

ପାରମ୍ପରିକ ଭାବେ ବୈଦିକ ଯୁଗକୁ ଦୁଇଟି ପର୍ଯ୍ୟାୟରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଏ।

ଟିପ୍ପଣୀ: ଏହି ତାରିଖଗୁଡ଼ିକ ଆନୁମାନିକ ଏବଂ ଇତିହାସକାରଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏହାକୁ ନେଇ କିଛି ମତଭେଦ ରହିଛି।

ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ମୁଖ୍ୟତଃ ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ବୈଦିକ ଯୁଗ, ଅର୍ଥାତ୍ ଋଗ୍‌ବୈଦିକ ସଂସ୍କୃତି ଉପରେ ଆଲୋଚନା କରାଯିବ।

୨. ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ବୈଦିକ ଯୁଗର ଐତିହାସିକ ସ୍ରୋତ (Sources)

ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ବୈଦିକ ଯୁଗର ଇତିହାସ ଜାଣିବା ପାଇଁ ସାହିତ୍ୟିକ ସ୍ରୋତ ମୁଖ୍ୟ ଆଧାର। ଏହା ସହିତ ପୁରାତତ୍ତ୍ୱ, ଭାଷାବିଜ୍ଞାନ ଓ ତୁଳନାତ୍ମକ ଅଧ୍ୟୟନରୁ ମଧ୍ୟ କିଛି ସୂଚନା ମିଳେ।

୨.୧ ସାହିତ୍ୟିକ ସ୍ରୋତ

(କ) ଋଗ୍‌ବେଦ (Rigveda)

ଋଗ୍‌ବେଦ ହେଉଛି ଚାରି ବେଦ ମଧ୍ୟରୁ ପ୍ରାଚୀନତମ। ଏହା ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ବୈଦିକ ଯୁଗ ଅଧ୍ୟୟନର ସବୁଠାରୁ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ସାହିତ୍ୟିକ ସ୍ରୋତ।

• ଏଥିରେ ୧୦ଟି ମଣ୍ଡଳ ରହିଛି।
• ଏଥିରେ ଦେବଦେବୀଙ୍କ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ରଚିତ ସୂକ୍ତ ଓ ମନ୍ତ୍ର ରହିଛି।
• ଇନ୍ଦ୍ର, ଅଗ୍ନି, ବରୁଣ, ସୋମ ଓ ଉଷା ଆଦି ଦେବତାଙ୍କ ବିଷୟରେ ବର୍ଣ୍ଣନା ମିଳେ।
• ଗୋପାଳନ, ଘୋଡ଼ା, ରଥ, ଯୁଦ୍ଧ, ପରିବାର, ଗୋଷ୍ଠୀ ଓ ରାଜନୈତିକ ସଂସ୍ଥା ବିଷୟରେ ସୂଚନା ମିଳେ।
• ଋଗ୍‌ବେଦର ଭାଷା ପ୍ରାଚୀନ ବୈଦିକ ସଂସ୍କୃତ।

(ଖ) ଅନ୍ୟ ବୈଦିକ ସାହିତ୍ୟ

ସାମବେଦ, ଯଜୁର୍ବେଦ ଓ ଅଥର୍ବବେଦ ମଧ୍ୟ ବୈଦିକ ପରମ୍ପରାକୁ ବୁଝିବାରେ ସହାୟକ। କିନ୍ତୁ ସେଗୁଡ଼ିକର ବର୍ତ୍ତମାନର ରୂପରେ ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ବୈଦିକ ଯୁଗ ସହିତ ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟର ସାମଗ୍ରୀ ମଧ୍ୟ ରହିଛି।

(ଗ) ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଆରଣ୍ୟକ ଓ ଉପନିଷଦ

ଏହି ଗ୍ରନ୍ଥଗୁଡ଼ିକ ବୈଦିକ ଯଜ୍ଞ, ଧାର୍ମିକ ଆଚାର, ଦାର୍ଶନିକ ଚିନ୍ତାଧାରା ଓ ପରବର୍ତ୍ତୀ ବୈଦିକ ସମାଜ ବିଷୟରେ ତଥ୍ୟ ଦିଅନ୍ତି। ତେବେ ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ବୈଦିକ ସମାଜର ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଚିତ୍ର ପାଇଁ ଋଗ୍‌ବେଦ ଅଧିକ ଉପଯୋଗୀ।

୨.୨ ପୁରାତତ୍ତ୍ୱ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସ୍ରୋତ

ପୁରାତତ୍ତ୍ୱ ଅବଶେଷରୁ ଲୋକମାନଙ୍କ ଜୀବନଯାପନ, ବସତି, ଧାତୁ ବ୍ୟବହାର ଓ ଅର୍ଥନୈତିକ କାର୍ଯ୍ୟ ବିଷୟରେ ଧାରଣା ମିଳେ। କିନ୍ତୁ କୌଣସି ଏକ ପୁରାତତ୍ତ୍ୱ ସଂସ୍କୃତିକୁ ସିଧାସଳଖ ଋଗ୍‌ବୈଦିକ ଲୋକଙ୍କ ସହିତ ସମାନ ବୋଲି ଧରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।

ଭାଷାବିଜ୍ଞାନ ଓ ଇଣ୍ଡୋ-ଇରାନୀୟ ଭାଷାର ତୁଳନାତ୍ମକ ଅଧ୍ୟୟନରୁ ବୈଦିକ ସଂସ୍କୃତର ଭାଷାଗତ ସମ୍ପର୍କ ବୁଝିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ ମିଳେ।

ସ୍ରୋତଗୁଡ଼ିକର ସୀମାବଦ୍ଧତା: ବେଦଗୁଡ଼ିକ ମୁଖ୍ୟତଃ ଧାର୍ମିକ ସ୍ତୋତ୍ର ଓ ମନ୍ତ୍ରର ସଂଗ୍ରହ। ସେଗୁଡ଼ିକ ଆଧୁନିକ ଅର୍ଥରେ ଇତିହାସ ପୁସ୍ତକ ନୁହେଁ। ତେଣୁ ଏଥିରେ ଥିବା ତଥ୍ୟକୁ ପୁରାତତ୍ତ୍ୱ ଓ ଅନ୍ୟ ପ୍ରମାଣ ସହିତ ତୁଳନା କରି ବୁଝିବା ଆବଶ୍ୟକ।

୩. ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ବୈଦିକ ଯୁଗର ଭୌଗୋଳିକ ପରିସର (Geography)

ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ବୈଦିକ ଲୋକମାନଙ୍କ ଭୌଗୋଳିକ ପରିସର ବିଷୟରେ ଋଗ୍‌ବେଦରୁ ମୁଖ୍ୟତଃ ସୂଚନା ମିଳେ। ସେମାନଙ୍କର ମୁଖ୍ୟ ବସତି ଉତ୍ତର-ପଶ୍ଚିମ ଭାରତୀୟ ଉପମହାଦେଶରେ ଥିଲା।

Egyankosh

+1

୩.୧ ସପ୍ତସିନ୍ଧୁ ଅଞ୍ଚଳ

ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ବୈଦିକ ସଂସ୍କୃତି ସହିତ ସପ୍ତସିନ୍ଧୁ (Sapta Sindhu) ଅଞ୍ଚଳର ଘନିଷ୍ଠ ସମ୍ପର୍କ ଥିଲା। ଏହାକୁ ସାଧାରଣତଃ ସାତଟି ନଦୀର ଅଞ୍ଚଳ ବୋଲି ବୁଝାଯାଏ। ଏହି ଅଞ୍ଚଳରେ ବର୍ତ୍ତମାନର ପଞ୍ଜାବ ଓ ଉତ୍ତର-ପଶ୍ଚିମ ଭାରତୀୟ ଉପମହାଦେଶର କିଛି ଅଂଶ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ ଥିଲା।

୩.୨ ପ୍ରମୁଖ ନଦୀଗୁଡ଼ିକ

ଟିପ୍ପଣୀ: ସପ୍ତସିନ୍ଧୁର ସାତଟି ନଦୀର ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ତାଲିକା ବିଷୟରେ ଗବେଷକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କିଛି ମତଭେଦ ରହିଛି।

୩.୩ ଦଶରାଜ୍ଞ ଯୁଦ୍ଧ (Battle of Ten Kings)

ଋଗ୍‌ବେଦରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ଦଶରାଜ୍ଞ ଯୁଦ୍ଧ ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ବୈଦିକ ଯୁଗର ଏକ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଘଟଣା।

• ଏହି ଯୁଦ୍ଧ ପରୁଷ୍ଣୀ ନଦୀ ନିକଟରେ ହୋଇଥିବା ବୋଲି ଋଗ୍‌ବେଦରୁ ଜଣାଯାଏ।
• ଭରତ ଗୋଷ୍ଠୀର ରାଜା ସୁଦାସ ଏହି ସଂଘର୍ଷ ସହିତ ସମ୍ପର୍କିତ।
• ସୁଦାସଙ୍କ ବିପକ୍ଷରେ ଅନେକ ଗୋଷ୍ଠୀ ବା ରାଜାଙ୍କ ମେଣ୍ଟ ଥିବା ବର୍ଣ୍ଣନା ମିଳେ।
• ଏହି ଘଟଣା ସେତେବେଳର ଗୋଷ୍ଠୀଗତ ପ୍ରତିଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱିତା ଓ ରାଜନୈତିକ ସମ୍ପର୍କ ବୁଝିବାରେ ସହାୟକ।

ଭୌଗୋଳିକ ପରିସରର ମୁଖ୍ୟ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ: ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ବୈଦିକ ସଂସ୍କୃତିର କେନ୍ଦ୍ର ପଶ୍ଚିମ ଓ ଉତ୍ତର-ପଶ୍ଚିମ ଅଞ୍ଚଳ ଥିଲା। ପରବର୍ତ୍ତୀ ବୈଦିକ ଯୁଗରେ ଗଙ୍ଗା-ଯମୁନା ଦୋଆବ ଆଡ଼କୁ ସଂସ୍କୃତିର ବିସ୍ତାର ଅଧିକ ସ୍ପଷ୍ଟ ହୁଏ।

୪. ସାମାଜିକ ଜୀବନ (Society)

ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ବୈଦିକ ସମାଜ ମୁଖ୍ୟତଃ ଗୋଷ୍ଠୀ, ଆତ୍ମୀୟତା ଓ ପରିବାର ଉପରେ ଆଧାରିତ ଥିଲା। ପଶୁପାଳନ ଏହାର ଅର୍ଥନୀତିର ଏକ ପ୍ରମୁଖ ଅଂଶ ହୋଇଥିବାରୁ ସମାଜରେ ଗୋ-ସମ୍ପଦର ବିଶେଷ ମୂଲ୍ୟ ଥିଲା।

Oxford Academic

+1

୪.୧ ପରିବାର ବ୍ୟବସ୍ଥା

ପରିବାର ଥିଲା ସମାଜର ମୌଳିକ ଏକକ।

• ପରିବାର ସାଧାରଣତଃ ପିତୃପ୍ରଧାନ ଥିଲା।
• ପିତା ପରିବାରର ମୁଖ୍ୟ ଭାବେ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିଲେ।
• ଗୋଟିଏ ବିସ୍ତୃତ ପରିବାରରେ ଅନେକ ପିଢ଼ିର ସଦସ୍ୟ ଏକାଠି ବସବାସ କରୁଥିବା ସମ୍ଭାବନା ଥିଲା।
• ପୁତ୍ରପ୍ରାପ୍ତି ପାଇଁ ପ୍ରାର୍ଥନାର ଉଲ୍ଲେଖ ମିଳେ।
• ବିବାହ ସାମାଜିକ ଜୀବନର ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ସଂସ୍ଥା ଥିଲା।

୪.୨ ନାରୀମାନଙ୍କ ସ୍ଥିତି

ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ବୈଦିକ ଯୁଗରେ ନାରୀମାନେ ଧାର୍ମିକ ଓ ପାରିବାରିକ ଜୀବନରେ ଅଂଶଗ୍ରହଣ କରୁଥିଲେ।

• କେତେକ ନାରୀଙ୍କୁ ବୈଦିକ ମନ୍ତ୍ରର ରଚୟିତ୍ରୀ ବା ଋଷିକା ଭାବେ ପରମ୍ପରାରେ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ।
• ଲୋପାମୁଦ୍ରା, ଘୋଷା ଓ ଅପାଳା ଏହାର ପରିଚିତ ଉଦାହରଣ।
• ନାରୀମାନେ କେତେକ ଧାର୍ମିକ ଆଚାରରେ ଭାଗ ନେଉଥିଲେ।
• ସମସ୍ତ ନାରୀଙ୍କ ସ୍ଥିତି ସମାନ ଥିଲା ବୋଲି କହିବା ପାଇଁ ପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ ପ୍ରମାଣ ନାହିଁ।

ତେଣୁ ନାରୀମାନଙ୍କ ସ୍ଥିତିକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସମାନତା ବା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଧୀନତା ଭାବେ ନୁହେଁ, ବରଂ ଉପଲବ୍ଧ ବୈଦିକ ସାକ୍ଷ୍ୟ ଆଧାରରେ ବୁଝିବା ଉଚିତ୍।

୪.୩ ସାମାଜିକ ବିଭାଜନ

ଋଗ୍‌ବୈଦିକ ସମାଜରେ ବୃତ୍ତି, ପ୍ରତିଷ୍ଠା ଓ ଗୋଷ୍ଠୀଗତ ପରିଚୟ ଆଧାରରେ କିଛି ପାର୍ଥକ୍ୟ ଥିଲା। ବ୍ରାହ୍ମଣ, ରାଜନ୍ୟ/କ୍ଷତ୍ରିୟ ଓ ବିଶ୍ ଭଳି ଶବ୍ଦ ମିଳେ। ଶୂଦ୍ରର ଉଲ୍ଲେଖ ଋଗ୍‌ବେଦର ଦଶମ ମଣ୍ଡଳର ପୁରୁଷସୂକ୍ତରେ ରହିଛି।

ତଥାପି ପରବର୍ତ୍ତୀ ବୈଦିକ ଯୁଗରେ ଯେପରି ବର୍ଣ୍ଣ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଅଧିକ ସ୍ପଷ୍ଟ ଓ ସ୍ତରୀକୃତ ହେଲା, ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ବୈଦିକ ଯୁଗରେ ସେହି ବ୍ୟବସ୍ଥା ସମାନ ଭାବରେ ବିକଶିତ ହୋଇଥିଲା ବୋଲି ଧରିବା ଠିକ୍ ନୁହେଁ।

୪.୪ ଖାଦ୍ୟ, ପୋଷାକ ଓ ମନୋରଞ୍ଜନ

ଖାଦ୍ୟ: ଦୁଗ୍ଧ, ଦହି, ଘିଅ ଓ ଯବ ଭଳି ଖାଦ୍ୟର ଉଲ୍ଲେଖ ମିଳେ। ପଶୁପାଳନ ଓ କୃଷି ଉଭୟ ଖାଦ୍ୟ ଯୋଗାଣରେ ଭୂମିକା ନେଉଥିଲେ।

ପୋଷାକ: ଉଲ୍ ଓ ଅନ୍ୟ ତନ୍ତୁରେ ତିଆରି ବସ୍ତ୍ର, ଅଳଙ୍କାର ଓ ଆଭୂଷଣର ଉଲ୍ଲେଖ ବୈଦିକ ସାହିତ୍ୟରେ ମିଳେ।

ମନୋରଞ୍ଜନ: ରଥଦୌଡ଼, ଘୋଡ଼ା ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ କ୍ରୀଡ଼ା, ସଙ୍ଗୀତ ଓ ପାଶା ଖେଳ ଭଳି କାର୍ଯ୍ୟର ଉଲ୍ଲେଖ ରହିଛି।

୫. ରାଜନୈତିକ ବ୍ୟବସ୍ଥା (Polity)

ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ବୈଦିକ ରାଜନୀତି ମୁଖ୍ୟତଃ ଗୋଷ୍ଠୀଭିତ୍ତିକ ଥିଲା। ଏହା ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟର ସ୍ଥାୟୀ ଭୂଖଣ୍ଡଭିତ୍ତିକ ରାଜ୍ୟ ବା ବିଶାଳ ରାଜତନ୍ତ୍ର ସହିତ ସମାନ ନଥିଲା।

Egyankosh

+1

୫.୧ ରାଜନୈତିକ ଏକକଗୁଡ଼ିକ

ଏହି ଶବ୍ଦଗୁଡ଼ିକର ଅର୍ଥ ସମସ୍ତ ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ଏକାପରି ନଥିଲା। ତେଣୁ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଆଧୁନିକ ପ୍ରଶାସନିକ ଏକକ ସହିତ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସମାନ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।

୫.୨ ରାଜନ୍ ବା ଗୋଷ୍ଠୀର ମୁଖ୍ୟ

ରାଜନ୍ ଗୋଷ୍ଠୀର ସୁରକ୍ଷା, ଯୁଦ୍ଧରେ ନେତୃତ୍ୱ ଓ ଅନ୍ୟ ଗୋଷ୍ଠୀ ସହିତ ସମ୍ପର୍କ ରକ୍ଷା କରୁଥିଲେ।

• ରାଜାଙ୍କ ଶକ୍ତି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅସୀମ ନଥିଲା।
• ସେ ଗୋଷ୍ଠୀର ସମର୍ଥନ ଓ ସହଯୋଗ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରୁଥିଲେ।
• ଯୁଦ୍ଧ ଓ ଗୋ-ସମ୍ପଦ ଦଖଲ କରିବା ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିଲା।
• ନିୟମିତ ଭୂମିକର ବ୍ୟବସ୍ଥା ଓ ଜଟିଳ ଅମଲାତନ୍ତ୍ରର ସ୍ପଷ୍ଟ ପ୍ରମାଣ ମିଳେ ନାହିଁ।

୫.୩ ସଭା ଓ ସମିତି

ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ବୈଦିକ ରାଜନୈତିକ ଜୀବନରେ ସଭା (Sabha) ଓ ସମିତି (Samiti) ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ସଂସ୍ଥା ଥିଲା।

• ସଭା: ଗୋଷ୍ଠୀର ଆଲୋଚନା ଓ ପରାମର୍ଶ ସହିତ ସମ୍ପର୍କିତ ଏକ ସଂସ୍ଥା।
• ସମିତି: ବ୍ୟାପକ ଗୋଷ୍ଠୀଗତ ସଭା ବା ସାମୂହିକ ନିଷ୍ପତ୍ତି ସହିତ ସମ୍ପର୍କିତ ସଂସ୍ଥା।
• ବିଦଥ (Vidatha): ଧାର୍ମିକ, ସାମାଜିକ ବା ସାମୂହିକ କାର୍ଯ୍ୟ ସହିତ ସମ୍ପର୍କିତ ଏକ ସଂସ୍ଥା ବୋଲି ବୁଝାଯାଏ।

ଏହି ସଂସ୍ଥାଗୁଡ଼ିକର ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଗଠନ ଓ କ୍ଷମତା ବିଷୟରେ ସମସ୍ତ ତଥ୍ୟ ସ୍ପଷ୍ଟ ନୁହେଁ।

୫.୪ ଯୁଦ୍ଧ ଓ ସୁରକ୍ଷା

ଗୋ-ସମ୍ପଦ, ଚାରଣଭୂମି ଓ ଅନ୍ୟ ସମ୍ପଦକୁ ନେଇ ଗୋଷ୍ଠୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସଂଘର୍ଷ ହୋଇପାରୁଥିଲା। ଋଗ୍‌ବେଦରେ ଗବିଷ୍ଠି (Gavishti) ଶବ୍ଦଟିର ଅର୍ଥ ଗୋ-ସମ୍ପଦ ପାଇଁ ଖୋଜ ବା ସଂଘର୍ଷ ସହିତ ସମ୍ପର୍କିତ।

ରଥ ଓ ଘୋଡ଼ା ଯୁଦ୍ଧରେ ଗୁରୁତ୍ୱ ରଖୁଥିଲେ। ତେବେ ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ବୈଦିକ ରାଜନୈତିକ ବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ ପରବର୍ତ୍ତୀ ଯୁଗର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିକଶିତ ରାଜ୍ୟ ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବା ଠିକ୍ ନୁହେଁ।

୬. ଅର୍ଥନୈତିକ ଜୀବନ (Economy)

ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ବୈଦିକ ଅର୍ଥନୀତିରେ ପଶୁପାଳନର ବିଶେଷ ମହତ୍ତ୍ୱ ଥିଲା। ଏହା ସହିତ କୃଷି, ହସ୍ତଶିଳ୍ପ, ବିନିମୟ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଜୀବିକା ମଧ୍ୟ ରହିଥିଲା। ତେଣୁ ଏହାକୁ କେବଳ ପଶୁପାଳନଭିତ୍ତିକ ଅର୍ଥନୀତି କହିବା ପରିବର୍ତ୍ତେ ପଶୁପାଳନ ଓ କୃଷିର ମିଶ୍ର ଅର୍ଥନୀତି ବୋଲି କହିବା ଅଧିକ ଯୁକ୍ତିଯୁକ୍ତ।

Indian Anthropology

+1

୬.୧ ପଶୁପାଳନ

ପଶୁପାଳନ ଅର୍ଥନୈତିକ ଜୀବନର ମୁଖ୍ୟ ଅଂଶ ଥିଲା।

• ଗାଈ ଓ ବଳଦ ଦୁଗ୍ଧ, ଘିଅ ଓ ଅନ୍ୟ ଉତ୍ପାଦ ଯୋଗାଉଥିଲେ।
• ବଳଦ କୃଷିକାର୍ଯ୍ୟରେ ସହାୟକ ହୋଇପାରୁଥିଲେ।
• ଘୋଡ଼ା ରଥ ଓ ଯୁଦ୍ଧ ସହିତ ସମ୍ପର୍କିତ ଥିଲା।
• ଗୋ-ସମ୍ପଦ ଧନ, ସମୃଦ୍ଧି ଓ ସାମାଜିକ ପ୍ରତିଷ୍ଠାର ପ୍ରତୀକ ଥିଲା।

୬.୨ କୃଷି

ପଶୁପାଳନ ପରି କୃଷି ମଧ୍ୟ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିଲା।

• ଋଗ୍‌ବେଦରେ ଯବ ଚାଷର ଉଲ୍ଲେଖ ମିଳେ।
• ଜମି ପ୍ରସ୍ତୁତି, ବିହନ ବୁଣିବା ଓ ଫସଲ ଉତ୍ପାଦନ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ କିଛି ସୂଚନା ମିଳେ।
• ବର୍ଷା ଓ ଜଳ ଚାଷ ପାଇଁ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିଲା।
• ପରବର୍ତ୍ତୀ ବୈଦିକ ଯୁଗରେ କୃଷି ଅଧିକ ବିସ୍ତାର ପାଇଲା।

୬.୩ ହସ୍ତଶିଳ୍ପ ଓ ବୃତ୍ତି

ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ବୈଦିକ ସମାଜରେ ବିଭିନ୍ନ କୌଶଳଭିତ୍ତିକ ବୃତ୍ତିର ଉଲ୍ଲେଖ ମିଳେ।

• ବୁଣାକାର ବସ୍ତ୍ର ତିଆରି କରୁଥିଲେ।
• କାଠକାରିଗର ରଥ ଓ କାଠର ଜିନିଷ ତିଆରି କରୁଥିଲେ।
• ଧାତୁକାରିଗର ଧାତୁର ଉପକରଣ ଓ ଅଳଙ୍କାର ପ୍ରସ୍ତୁତ କରୁଥିଲେ।
• ଚର୍ମକାର ଚମଡ଼ାରୁ ଉପଯୋଗୀ ସାମଗ୍ରୀ ତିଆରି କରୁଥିଲେ।

୬.୪ ବାଣିଜ୍ୟ ଓ ବିନିମୟ

ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ବୈଦିକ ଯୁଗରେ ବସ୍ତୁ ବିନିମୟ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିବା ସମ୍ଭାବନା ରହିଛି।

• ପଶୁ, ଧାନ୍ୟ, ବସ୍ତ୍ର ଓ ହସ୍ତଶିଳ୍ପ ସାମଗ୍ରୀ ବିନିମୟ ହୋଇପାରୁଥିଲା।
• ଗାଈ ଧନର ଏକ ମାପ ବା ମୂଲ୍ୟବାନ ସମ୍ପଦ ଭାବେ ଗୁରୁତ୍ୱ ରଖୁଥିଲା।
• ଋଗ୍‌ବେଦରେ ପଣି (Pani) ନାମକ ଗୋଷ୍ଠୀର ଉଲ୍ଲେଖ ମିଳେ; ସେମାନଙ୍କୁ କେତେକ ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ସମ୍ପଦ ଲୁଚାଇ ରଖୁଥିବା ବା ବାଣିଜ୍ୟ ସହିତ ଜଡ଼ିତ ଲୋକ ଭାବେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଇଛି।

ମନେ ରଖନ୍ତୁ: ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ବୈଦିକ ଯୁଗରେ ଗୋ-ସମ୍ପଦର ଗୁରୁତ୍ୱ ଅଧିକ ଥିଲା; ପରବର୍ତ୍ତୀ ଯୁଗରେ କୃଷି ଉତ୍ପାଦନ, ଲୋହାର ବ୍ୟବହାର ଓ ସ୍ଥାୟୀ ବସତିର ବିସ୍ତାର ଅର୍ଥନୈତିକ ପରିବର୍ତ୍ତନକୁ ତ୍ୱରାନ୍ୱିତ କଲା।

୭. ଧାର୍ମିକ ଜୀବନ (Religion)

ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ବୈଦିକ ଧର୍ମର ମୁଖ୍ୟ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ ଥିଲା ପ୍ରକୃତିର ବିଭିନ୍ନ ଶକ୍ତିର ଦେବତାରୂପେ ଆରାଧନା, ଯଜ୍ଞ ଓ ସ୍ତୋତ୍ର ପାଠ। ପ୍ରାକୃତିକ ଶକ୍ତିକୁ ମାନବୀୟ ଗୁଣରେ କଳ୍ପନା କରାଯାଇଥିଲା।

Journal of College of Education

+1

୭.୧ ପ୍ରମୁଖ ଦେବଦେବୀ

ଇନ୍ଦ୍ର (Indra)

ଋଗ୍‌ବେଦର ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରମୁଖ ଦେବତା। ସେ ଯୁଦ୍ଧ, ବର୍ଷା ଓ ବଜ୍ର ସହିତ ସମ୍ପର୍କିତ। ବୃତ୍ରକୁ ପରାସ୍ତ କରି ଜଳର ମୁକ୍ତି ଘଟାଇଥିବା ଦେବତା ଭାବେ ତାଙ୍କ ବର୍ଣ୍ଣନା ରହିଛି।

ଅଗ୍ନି (Agni)

ଅଗ୍ନି ଥିଲେ ଯଜ୍ଞର ଦେବତା ଓ ମଣିଷ ଏବଂ ଦେବତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମାଧ୍ୟମ। ଯଜ୍ଞରେ ଅଗ୍ନିର ବିଶେଷ ଭୂମିକା ଥିଲା।

ବରୁଣ (Varuna)

ବରୁଣଙ୍କୁ ବିଶ୍ୱର ନୈତିକ ଓ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡୀୟ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଋତ (Rta) ସହିତ ସମ୍ପର୍କିତ ଦେବତା ଭାବେ ଦେଖାଯାଇଥିଲା।

ସୂର୍ଯ୍ୟ (Surya)

ସୂର୍ଯ୍ୟ ଆଲୋକ, ଦିନ ଓ ଜୀବନଦାୟୀ ଶକ୍ତିର ପ୍ରତୀକ ଥିଲେ।

ସୋମ (Soma)

ସୋମ ଦେବତା ଓ ଯଜ୍ଞରେ ବ୍ୟବହୃତ ସୋମରସ ଉଭୟ ସହିତ ସମ୍ପର୍କିତ। ଋଗ୍‌ବେଦର ନବମ ମଣ୍ଡଳ ମୁଖ୍ୟତଃ ସୋମକୁ ଉତ୍ସର୍ଗ କରାଯାଇଛି।

ଉଷା (Ushas)

ଉଷା ହେଉଛନ୍ତି ପ୍ରଭାତର ଦେବୀ। ଋଗ୍‌ବେଦରେ ତାଙ୍କ ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟ ଓ ନୂତନ ଦିନର ଆଗମନ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇଛି।

ଏହା ବ୍ୟତୀତ ମିତ୍ର, ମରୁତ, ବାୟୁ, ପୂଷଣ ଓ ଅଶ୍ୱିନୀକୁମାରଙ୍କ ଉଲ୍ଲେଖ ମଧ୍ୟ ମିଳେ।

୭.୨ ଯଜ୍ଞ ଓ ଧାର୍ମିକ ଆଚାର

• ଦେବତାଙ୍କୁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କରିବା ପାଇଁ ସ୍ତୋତ୍ର ପାଠ ଓ ଯଜ୍ଞ କରାଯାଉଥିଲା।
• ଘିଅ, ଦୁଗ୍ଧ, ଧାନ୍ୟ ଓ ସୋମରସ ଭଳି ଦ୍ରବ୍ୟ ଯଜ୍ଞରେ ବ୍ୟବହୃତ ହେଉଥିଲା।
• ଲୋକମାନେ ସମୃଦ୍ଧି, ବର୍ଷା, ସନ୍ତାନ, ପଶୁଧନ ଓ ଯୁଦ୍ଧରେ ବିଜୟ ପାଇଁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରୁଥିଲେ।
• ପରବର୍ତ୍ତୀ ବୈଦିକ ଯୁଗ ପରି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଜଟିଳ ଯଜ୍ଞ ବ୍ୟବସ୍ଥା ପରେ ଅଧିକ ବିକଶିତ ହେଲା।

୭.୩ ଋତ (Rta) ଧାରଣା

ଋତ ବୈଦିକ ଚିନ୍ତାଧାରାର ଏକ ମୁଖ୍ୟ ଧାରଣା। ଏହା ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ନିୟମିତତା, ପ୍ରାକୃତିକ ଶୃଙ୍ଖଳା ଓ ନୈତିକ ବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ ସୂଚାଏ।

ବରୁଣଙ୍କୁ ଏହି ଋତର ରକ୍ଷକ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି। ଏହି ଧାରଣାରୁ ଜଣାଯାଏ ଯେ ବୈଦିକ ଧାର୍ମିକ ଚିନ୍ତା କେବଳ ପ୍ରାକୃତିକ ଶକ୍ତିର ଆରାଧନାରେ ସୀମିତ ନଥିଲା; ଏଥିରେ ନୈତିକ ଓ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡୀୟ ଶୃଙ୍ଖଳାର ଧାରଣା ମଧ୍ୟ ରହିଥିଲା।

୭.୪ ଧାର୍ମିକ ଚିନ୍ତାଧାରାର ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ

1. ପ୍ରକୃତିର ବିଭିନ୍ନ ଶକ୍ତିର ଆରାଧନା।

2. ଯଜ୍ଞ ଓ ମନ୍ତ୍ରର ଗୁରୁତ୍ୱ।

3. ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ଅଗ୍ନି ପରି ଦେବତାଙ୍କ ପ୍ରମୁଖ ସ୍ଥାନ।

4. ସମୃଦ୍ଧି, ସନ୍ତାନ, ବର୍ଷା ଓ ବିଜୟ ପାଇଁ ପ୍ରାର୍ଥନା।

5. ଋତ ପରି ନୈତିକ ଓ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡୀୟ ବ୍ୟବସ୍ଥାର ଧାରଣା।

୮. ବୈଦିକ ସାହିତ୍ୟ (Literature)

ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ବୈଦିକ ଯୁଗର ସାହିତ୍ୟର ସବୁଠାରୁ ପ୍ରମୁଖ ଅଂଶ ହେଉଛି ଋଗ୍‌ବେଦ। ଏହା ମୌଖିକ ପରମ୍ପରାରେ ପିଢ଼ି ପରେ ପିଢ଼ି ସଂରକ୍ଷିତ ହୋଇଥିଲା।

Wiley Online Library

+1

୮.୧ ଋଗ୍‌ବେଦର ଗଠନ

• ଋଗ୍‌ବେଦରେ ୧୦ଟି ମଣ୍ଡଳ ଅଛି।
• ଏଥିରେ ୧,୦୨୮ଟି ସୂକ୍ତ ଥିବା ପାରମ୍ପରିକ ଗଣନା ପ୍ରଚଳିତ।
• ସୂକ୍ତଗୁଡ଼ିକ ବିଭିନ୍ନ ଦେବଦେବୀଙ୍କୁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କରି ରଚିତ।
• ଏହାର ଭାଷା ବୈଦିକ ସଂସ୍କୃତ।
• ଏହା ଧାର୍ମିକ ସାହିତ୍ୟ ହେବା ସହିତ ପ୍ରାଚୀନ ସମାଜ, ରାଜନୀତି ଓ ଅର୍ଥନୀତି ଅଧ୍ୟୟନର ମଧ୍ୟ ଏକ ମୁଖ୍ୟ ସ୍ରୋତ।

୮.୨ ଋଗ୍‌ବେଦର ପ୍ରସିଦ୍ଧ ସୂକ୍ତ

ବିଶେଷ ଟିପ୍ପଣୀ: ଋଗ୍‌ବେଦର ସମସ୍ତ ସୂକ୍ତ ଏକ ସମୟରେ ରଚିତ ହୋଇନଥିଲା। ପୁରୁଷସୂକ୍ତ ଓ ନାସଦୀୟ ସୂକ୍ତ ପରି ଦଶମ ମଣ୍ଡଳର ଅନେକ ଅଂଶ ତୁଳନାମୂଳକ ଭାବେ ପରବର୍ତ୍ତୀ ସ୍ତରର ବୋଲି ଗବେଷକମାନେ ମନେ କରନ୍ତି।

୮.୩ ମୌଖିକ ପରମ୍ପରା

ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ ବୈଦିକ ସାହିତ୍ୟ ମୁଖ୍ୟତଃ ମୌଖିକ ଭାବେ ସଂରକ୍ଷିତ ହୋଇଥିଲା।

• ଗୁରୁଙ୍କଠାରୁ ଶିଷ୍ୟମାନେ ମନ୍ତ୍ର ଶିଖୁଥିଲେ।
• ଉଚ୍ଚାରଣ, ସ୍ୱର ଓ ଶବ୍ଦର ସଠିକତା ଉପରେ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଆଯାଉଥିଲା।
• ମୁଖସ୍ଥ କରିବା ଓ ପୁନରାବୃତ୍ତି ଦ୍ୱାରା ମନ୍ତ୍ରଗୁଡ଼ିକୁ ସଂରକ୍ଷଣ କରାଯାଉଥିଲା।

୯. ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ଓ ପରବର୍ତ୍ତୀ ବୈଦିକ ଯୁଗର ତୁଳନା

ଏହି ତୁଳନା ଦୁଇଟି ଯୁଗର ସାଧାରଣ ପ୍ରବୃତ୍ତିକୁ ଦର୍ଶାଏ। ପରିବର୍ତ୍ତନଗୁଡ଼ିକ ସବୁ ଅଞ୍ଚଳରେ ଏକାସାଙ୍ଗରେ ଘଟିନଥିଲା।

୧୦. ଅଧ୍ୟାୟର ସାରାଂଶ

ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ବୈଦିକ ଯୁଗ ଭାରତୀୟ ଇତିହାସର ଏକ ମୁଖ୍ୟ ସାଂସ୍କୃତିକ ପର୍ଯ୍ୟାୟ। ଏହାର ଅଧ୍ୟୟନରେ ଋଗ୍‌ବେଦ ପ୍ରଧାନ ସ୍ରୋତ ଭାବେ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ।

• ଭୌଗୋଳିକ କେନ୍ଦ୍ର ଉତ୍ତର-ପଶ୍ଚିମ ଅଞ୍ଚଳ ଓ ସପ୍ତସିନ୍ଧୁ ସହିତ ଜଡ଼ିତ ଥିଲା।
• ସମାଜ ପରିବାର ଓ ଗୋଷ୍ଠୀକୁ ଆଧାର କରି ଗଠିତ ହୋଇଥିଲା।
• ରାଜନୀତିରେ ରାଜନ୍, ସଭା ଓ ସମିତିର ଗୁରୁତ୍ୱ ଥିଲା।
• ପଶୁପାଳନ ଓ କୃଷି ଅର୍ଥନୀତିର ମୁଖ୍ୟ ଆଧାର ଥିଲା।
• ଇନ୍ଦ୍ର, ଅଗ୍ନି, ବରୁଣ ଓ ସୋମ ପ୍ରମୁଖ ଦେବତା ଥିଲେ।
• ଋଗ୍‌ବେଦର ସୂକ୍ତଗୁଡ଼ିକ ଧାର୍ମିକ ଭାବନା ସହିତ ସମାଜ ଓ ରାଜନୀତିର ଅଧ୍ୟୟନ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ।

୧୧. ପରୀକ୍ଷା ପାଇଁ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରଶ୍ନ

ଦୀର୍ଘ ଉତ୍ତରମୂଳକ ପ୍ରଶ୍ନ

1. ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ବୈଦିକ ଯୁଗର ଐତିହାସିକ ସ୍ରୋତଗୁଡ଼ିକ ଆଲୋଚନା କର।

2. ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ବୈଦିକ ଯୁଗର ସାମାଜିକ ଜୀବନ ଓ ନାରୀମାନଙ୍କ ସ୍ଥିତି ବର୍ଣ୍ଣନା କର।

3. ଋଗ୍‌ବୈଦିକ ଯୁଗର ରାଜନୈତିକ ସଂଗଠନର ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ ଆଲୋଚନା କର।

4. ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ବୈଦିକ ଅର୍ଥନୀତିରେ ପଶୁପାଳନ ଓ କୃଷିର ଭୂମିକା ବ୍ୟାଖ୍ୟା କର।

5. ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ବୈଦିକ ଧର୍ମର ପ୍ରମୁଖ ଦେବଦେବୀ ଓ ଧାର୍ମିକ ଆଚାର ଆଲୋଚନା କର।

6. ଋଗ୍‌ବେଦର ସାହିତ୍ୟିକ ଓ ଐତିହାସିକ ମହତ୍ତ୍ୱ ବିଶ୍ଳେଷଣ କର।

ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଉତ୍ତରମୂଳକ ପ୍ରଶ୍ନ

• ସପ୍ତସିନ୍ଧୁ କ’ଣ?
• ଦଶରାଜ୍ଞ ଯୁଦ୍ଧ କ’ଣ?
• ରାଜନ୍ କିଏ ଥିଲେ?
• ସଭା ଓ ସମିତି କ’ଣ?
• ଗବିଷ୍ଠିର ଅର୍ଥ କ’ଣ?
• ଋତ ଧାରଣା କ’ଣ?
• ଋଗ୍‌ବେଦରେ କେତୋଟି ମଣ୍ଡଳ ଅଛି?
• ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ବୈଦିକ ଯୁଗର ଚାରିଜଣ ପ୍ରମୁଖ ଦେବତାଙ୍କ ନାମ ଲେଖ।

୧୨. ବହୁବିକଳ୍ପୀୟ ପ୍ରଶ୍ନ (MCQs)

1. ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ବୈଦିକ ଯୁଗର ମୁଖ୍ୟ ସାହିତ୍ୟିକ ସ୍ରୋତ କ’ଣ?A. ଋଗ୍‌ବେଦB. ଅର୍ଥଶାସ୍ତ୍ରC. ଇଣ୍ଡିକାD. ରାଜତରଙ୍ଗିଣୀ

2. ସପ୍ତସିନ୍ଧୁ ମୁଖ୍ୟତଃ କେଉଁ ଅଞ୍ଚଳ ସହିତ ସମ୍ପର୍କିତ?A. ଦକ୍ଷିଣ ଭାରତB. ଉତ୍ତର-ପଶ୍ଚିମ ଭାରତୀୟ ଉପମହାଦେଶC. ପୂର୍ବ ଉପକୂଳD. ଦକ୍ଷିଣ-ପୂର୍ବ ଭାରତ

3. ଦଶରାଜ୍ଞ ଯୁଦ୍ଧ କେଉଁ ନଦୀ ନିକଟରେ ହୋଇଥିବା ବର୍ଣ୍ଣନା ମିଳେ?A. ଗଙ୍ଗାB. ନର୍ମଦାC. ପରୁଷ୍ଣୀD. ଗୋଦାବରୀ

4. ଋଗ୍‌ବେଦରେ ଯୁଦ୍ଧ ଓ ବଜ୍ର ସହିତ ସମ୍ପର୍କିତ ପ୍ରମୁଖ ଦେବତା କିଏ?A. ଇନ୍ଦ୍ରB. ଉଷାC. ପୂଷଣD. ସରସ୍ୱତୀ

5. ଋଗ୍‌ବୈଦିକ ଅର୍ଥନୀତିର ଏକ ପ୍ରମୁଖ ଆଧାର କ’ଣ ଥିଲା?A. ଆଧୁନିକ ଶିଳ୍ପB. ବ୍ୟାଙ୍କିଙ୍ଗ୍C. ପଶୁପାଳନD. କାରଖାନା ଉତ୍ପାଦନ

6. ଋଗ୍‌ବେଦର ନବମ ମଣ୍ଡଳ ମୁଖ୍ୟତଃ କାହା ସହିତ ସମ୍ପର୍କିତ?A. ସୋମB. ଅଶ୍ୱମେଧC. ବୁଦ୍ଧD. ମହାବୀର

0 / 6 ଉତ୍ତର ଦିଆଯାଇଛିପୁନଃ ଆରମ୍ଭ

୧୩. ଅଧ୍ୟୟନ ପାଇଁ ସନ୍ଦର୍ଭ

1. The Vedic Age — ବୈଦିକ ଇତିହାସ ସମ୍ପର୍କିତ ଗବେଷଣାମୂଳକ ଅଧ୍ୟୟନ।

2. From Lineage to State: Social Formations of the Mid-First Millennium BC in the Ganga Valley — Romila Thapar.

Oxford Academic

+1

3. Ancient India — R. S. Sharma.

4. The Vedic Civilization — ବୈଦିକ ସଭ୍ୟତା ସମ୍ପର୍କିତ ଅଧ୍ୟୟନ ସାମଗ୍ରୀ।

Chrome IAS

5. Odishaର UG ଇତିହାସ ପାଠ୍ୟକ୍ରମରେ ଥିବା Unit IVର ବିଷୟସୂଚୀ।

GACP LB

ଉପସଂହାର: ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ବୈଦିକ ଯୁଗକୁ ବୁଝିବା ପାଇଁ ଋଗ୍‌ବେଦର ଅଧ୍ୟୟନ ଅତ୍ୟାବଶ୍ୟକ। ତେବେ ଏହାର ସାହିତ୍ୟିକ ବର୍ଣ୍ଣନାକୁ ପୁରାତତ୍ତ୍ୱ ଓ ଆଧୁନିକ ଐତିହାସିକ ଗବେଷଣା ସହିତ ମିଶାଇ ବିଶ୍ଳେଷଣ କଲେ ଏହି ଯୁଗର ସମାଜ, ଅର୍ଥନୀତି ଓ ସଂସ୍କୃତିର ଅଧିକ ସନ୍ତୁଳିତ ଚିତ୍ର ମିଳେ।