ଏହି ଉତ୍ସଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରେ ରହିଛି :-

• ସାହିତ୍ୟିକ ଉତ୍ସ (Literary Sources)
• ପ୍ରତ୍ନତାତ୍ତ୍ୱିକ ଉତ୍ସ (Archaeological Sources)
• ଶିଳାଲେଖ ଓ ଅଭିଲେଖ (Epigraphic Sources)
• ମୁଦ୍ରା (Numismatic Sources)
• ବିଦେଶୀ ବିବରଣୀ (Foreign Accounts)
• ବୈଜ୍ଞାନିକ ଓ ପରିବେଶଗତ ପ୍ରମାଣ (Scientific and Environmental Evidence)

କିନ୍ତୁ କେବଳ ଉତ୍ସ ସଂଗ୍ରହ କରିବା ଇତିହାସ ଲେଖନ ପାଇଁ ଯଥେଷ୍ଟ ନୁହେଁ। ସେହି ଉତ୍ସଗୁଡ଼ିକୁ କିପରି ବୁଝାଯାଉଛି, କେଉଁ ପ୍ରଶ୍ନ ଉଠାଯାଉଛି ଏବଂ କେଉଁ ଐତିହାସିକ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣରୁ ସେଗୁଡ଼ିକର ବିଶ୍ଳେଷଣ କରାଯାଉଛି, ତାହାକୁ ଇତିହାସ ଲେଖନ ବା Historiography କୁହାଯାଏ।

ଏହି ବିଷୟର ଦୁଇଟି ମୁଖ୍ୟ ଦିଗ ରହିଛି:

1. ପ୍ରାଚୀନ ଭାରତର ଇତିହାସ ଜାଣିବା ପାଇଁ କେଉଁ କେଉଁ ଉତ୍ସ ଉପଲବ୍ଧ?
2. ବିଭିନ୍ନ ସମୟର ଇତିହାସକାରମାନେ ସେହି ଉତ୍ସଗୁଡ଼ିକୁ କିପରି ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଛନ୍ତି?

ଏହି ଅଧ୍ୟୟନରେ ବିଶେଷ ଗୁରୁତ୍ୱ ପ୍ରାକ୍‌ଇତିହାସିକ ଯୁଗ, ସିନ୍ଧୁ ସଭ୍ୟତା ଓ ବୈଦିକ ଯୁଗ ଉପରେ ଦିଆଯାଇଛି।

୨. ଇତିହାସର ଉତ୍ସ ଓ ଇତିହାସ ଲେଖନର ଅର୍ଥ

୨.୧ ଐତିହାସିକ ଉତ୍ସ (Historical Sources)

ଐତିହାସିକ ଉତ୍ସ ହେଉଛି ସେହି ସମସ୍ତ ତଥ୍ୟ, ଅବଶେଷ, ଲିଖିତ ଦଲିଲ ଓ ପରମ୍ପରା, ଯାହା ମାଧ୍ୟମରେ ଅତୀତ ସମ୍ପର୍କରେ ଜ୍ଞାନ ମିଳେ।

ଉଦାହରଣ:

• ଋଗ୍‌ବେଦର ସୂକ୍ତ
• ହରପ୍ପା ଓ ମୋହେଞ୍ଜୋଦାରୋର ପ୍ରତ୍ନତାତ୍ତ୍ୱିକ ଅବଶେଷ
• ପ୍ରାଚୀନ ମାଟିପାତ୍ର ଓ ପଥର ଉପକରଣ
• ଶିଳାଲେଖ ଓ ତାମ୍ରପଟ୍ଟ
• ମୁଦ୍ରା ଓ ମୋହର
• ପରାଗକଣ, ଉଦ୍ଭିଦ ଅବଶେଷ ଓ ପଶୁହାଡ଼

୨.୨ ଇତିହାସ ଲେଖନ (Historiography)

ଇତିହାସ ଲେଖନ କେବଳ ଅତୀତର ଘଟଣାଗୁଡ଼ିକୁ କ୍ରମାନୁସାରେ ଲେଖିବା ନୁହେଁ। ଏହା ଇତିହାସ ରଚନାର ପଦ୍ଧତି, ଉତ୍ସର ବ୍ୟବହାର, ତଥ୍ୟର ସମାଲୋଚନା, ବ୍ୟାଖ୍ୟା ଓ ଇତିହାସକାରଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣର ଅଧ୍ୟୟନ।

ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ, ଋଗ୍‌ବେଦର ଏକ ମନ୍ତ୍ରକୁ ଜଣେ ଇତିହାସକାର ଧାର୍ମିକ ଚିନ୍ତାଧାରାର ଉତ୍ସ ଭାବେ ଅଧ୍ୟୟନ କରିପାରନ୍ତି; ଅନ୍ୟ ଜଣେ ଏହାକୁ ପଶୁପାଳନ, ରାଜନୈତିକ ସମ୍ପର୍କ ବା ସାମାଜିକ ସଂଗଠନ ବୁଝିବା ପାଇଁ ବ୍ୟବହାର କରିପାରନ୍ତି।

ଏହିପରି, ଏକ ଉତ୍ସରୁ ଭିନ୍ନ ପ୍ରଶ୍ନ ମାଧ୍ୟମରେ ଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ଐତିହାସିକ ଜ୍ଞାନ ମିଳିପାରେ।

୩. ଐତିହାସିକ ଉତ୍ସର ବର୍ଗୀକରଣ (Classification of Historical Sources)

ପ୍ରାଚୀନ ଭାରତର ଇତିହାସ ଅଧ୍ୟୟନ ପାଇଁ ଉତ୍ସଗୁଡ଼ିକୁ ସେମାନଙ୍କର ପ୍ରକୃତି, ଉତ୍ପତ୍ତି, ବ୍ୟବହାର ଓ ସୂଚନାର ପ୍ରକାର ଅନୁସାରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇପାରେ।

ଐତିହାସିକ ଉତ୍ସ (Historical Sources)

ସାହିତ୍ୟିକ ଉତ୍ସ

ବେଦ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଉପନିଷଦ, ମହାକାବ୍ୟ

ପ୍ରତ୍ନତାତ୍ତ୍ୱିକ ଉତ୍ସ

ବସତି, ଉପକରଣ, ମାଟିପାତ୍ର, ସ୍ଥାପତ୍ୟ

ଅଭିଲେଖୀୟ ଉତ୍ସ

ଶିଳାଲେଖ, ତାମ୍ରପଟ୍ଟ, ଲିଖିତ ଆଦେଶ

ମୁଦ୍ରାଗତ ଉତ୍ସ

ମୁଦ୍ରା, ମୋହର, ମୁଦ୍ରାଚିହ୍ନ

ବୈଜ୍ଞାନିକ ଓ ପରିବେଶଗତ ଉତ୍ସ

ରେଡିଓକାର୍ବନ୍ ତାରିଖ ନିର୍ଣ୍ଣୟ, ପରାଗକଣ, ଉଦ୍ଭିଦ ଓ ପ୍ରାଣୀ ଅବଶେଷ, ଭୂସ୍ତର ବିଶ୍ଳେଷଣ

ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଟିପ୍ପଣୀ: ସମସ୍ତ ପ୍ରକାରର ଉତ୍ସ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଯୁଗ ପାଇଁ ସମାନ ଭାବରେ ଉପଲବ୍ଧ ନୁହେଁ। ପ୍ରାକ୍‌ଇତିହାସିକ ଯୁଗରେ ଲିଖିତ ଦଲିଲ ନଥିବାରୁ ପ୍ରତ୍ନତାତ୍ତ୍ୱିକ ଓ ପରିବେଶଗତ ପ୍ରମାଣ ମୁଖ୍ୟ ହୋଇଥାଏ। ବୈଦିକ ଯୁଗରେ ସାହିତ୍ୟିକ ଉତ୍ସର ଗୁରୁତ୍ୱ ବଢ଼ିଥାଏ; ତଥାପି ସେଗୁଡ଼ିକୁ ପ୍ରତ୍ନତାତ୍ତ୍ୱିକ ପ୍ରମାଣ ସହିତ ମିଳାଇ ଅଧ୍ୟୟନ କରିବା ଆବଶ୍ୟକ।

୪. ପ୍ରତ୍ନତାତ୍ତ୍ୱିକ ଉତ୍ସ (Archaeological Sources)

ପ୍ରାଚୀନ ଭାରତର ଇତିହାସ ପୁନର୍ନିର୍ମାଣରେ ପ୍ରତ୍ନତତ୍ତ୍ୱର ଗୁରୁତ୍ୱ ସର୍ବାଧିକ, ବିଶେଷତଃ ଯେଉଁ ସମୟରେ ଲିଖିତ ପ୍ରମାଣ ନାହିଁ କିମ୍ବା ସୀମିତ।

ପ୍ରତ୍ନତତ୍ତ୍ୱବିଦ୍‌ମାନେ ମାଟି ତଳେ ଥିବା ଅବଶେଷ, ପ୍ରାଚୀନ ବସତି, ଉପକରଣ, ମାଟିପାତ୍ର, ଅସ୍ଥି ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଭୌତିକ ପ୍ରମାଣର ଅଧ୍ୟୟନ କରି ଅତୀତର ମାନବ ଜୀବନକୁ ପୁନର୍ନିର୍ମାଣ କରନ୍ତି।

୪.୧ ପ୍ରାକ୍‌ଇତିହାସିକ ପ୍ରତ୍ନତାତ୍ତ୍ୱିକ ପ୍ରମାଣ

ପ୍ରାକ୍‌ଇତିହାସିକ ଯୁଗ କହିଲେ ସେହି ସମୟକୁ ବୁଝାଯାଏ, ଯାହା ପାଇଁ ସମ୍ପୃକ୍ତ ସମାଜର ନିଜସ୍ୱ ପଠନଯୋଗ୍ୟ ଲିଖିତ ଦଲିଲ ଉପଲବ୍ଧ ନାହିଁ।

8

ପ୍ରମୁଖ ପ୍ରମାଣଗୁଡ଼ିକ ହେଲା:

• ପଥର ଉପକରଣ: ଶିକାର, ଖାଦ୍ୟ ସଂଗ୍ରହ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦୈନନ୍ଦିନ କାର୍ଯ୍ୟ ବିଷୟରେ ସୂଚନା ଦିଏ।
• ଗୁମ୍ଫା ଓ ଶିଳାଚିତ୍ର: ପଶୁ, ଶିକାର, ନୃତ୍ୟ ଓ ସାମୂହିକ ଜୀବନର କିଛି ଦିଗ ପ୍ରକାଶ କରେ।
• ମାନବ ଓ ପଶୁ ଅସ୍ଥି: ଖାଦ୍ୟାଭ୍ୟାସ, ଶାରୀରିକ ଗଠନ ଓ ପଶୁପାଳନ ସମ୍ପର୍କରେ ତଥ୍ୟ ଦେଇପାରେ।
• ପୋଡ଼ା ଶସ୍ୟ ଓ ଉଦ୍ଭିଦ ଅବଶେଷ: କୃଷି, ଖାଦ୍ୟ ଉତ୍ପାଦନ ଓ ଉଦ୍ଭିଦ ବ୍ୟବହାର ବିଷୟରେ ସୂଚନା ଦିଏ।
• ବସତିର ଅବଶେଷ: ଘର ନିର୍ମାଣ, ସ୍ଥାୟୀ ବସବାସ ଓ ସାମାଜିକ ସଂଗଠନର ଅଧ୍ୟୟନରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ।

ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ, ଭୀମବେଟକାର ଶିଳାଶ୍ରୟ ଓ ଶିଳାଚିତ୍ର ଭାରତୀୟ ଉପମହାଦେଶର ପ୍ରାଚୀନ ମାନବୀୟ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପ ଅଧ୍ୟୟନ ପାଇଁ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ।

୪.୨ ସିନ୍ଧୁ ସଭ୍ୟତାର ପ୍ରତ୍ନତାତ୍ତ୍ୱିକ ପ୍ରମାଣ

7

ସିନ୍ଧୁ ବା ହରପ୍ପା ସଭ୍ୟତାର ଅଧ୍ୟୟନ ପ୍ରାୟତଃ ପ୍ରତ୍ନତାତ୍ତ୍ୱିକ ପ୍ରମାଣ ଉପରେ ନିର୍ଭରଶୀଳ, କାରଣ ଏହାର ଲିପି ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ପଠନ କରାଯାଇପାରିନାହିଁ।

ପ୍ରମୁଖ ପ୍ରମାଣ:

1. ନଗର ଯୋଜନା: ରାସ୍ତା, ଘର, ନିଷ୍କାସନ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଓ ସାର୍ବଜନୀନ ନିର୍ମାଣ।

2. ମୋହର ଓ ଚିହ୍ନ: ବାଣିଜ୍ୟ, ପ୍ରଶାସନ, ପରିଚୟ ଓ ପ୍ରତୀକାତ୍ମକ ପ୍ରଥା ସମ୍ପର୍କରେ ସମ୍ଭାବ୍ୟ ସୂଚନା।

3. ମାଟିପାତ୍ର ଓ ହସ୍ତଶିଳ୍ପ: ଉତ୍ପାଦନ କୌଶଳ, ଶିଳ୍ପ ବିଶେଷୀକରଣ ଓ ଦୈନନ୍ଦିନ ଜୀବନର ଅଧ୍ୟୟନ।

4. ମାପ ଓ ଓଜନ: ବାଣିଜ୍ୟ ଓ ମାନକୀକରଣର ସୂଚନା।

5. ମଣି, ଧାତୁ ଓ ଅଳଙ୍କାର: କାରିଗରୀ, ଦୂରବର୍ତ୍ତୀ ବାଣିଜ୍ୟ ଓ ସାମଗ୍ରୀ ଯୋଗାଣ ବ୍ୟବସ୍ଥାର ଅଧ୍ୟୟନ।

ହରପ୍ପା ଓ ମୋହେଞ୍ଜୋଦାରୋ ସହିତ ଧୋଳାବିରା, ରାଖିଗଡ଼ି ଓ ଲୋଥଲ ପରି ସ୍ଥାନର ଅବଶେଷ ଏହି ସଭ୍ୟତାର ଭୌଗୋଳିକ ବିସ୍ତାର ଓ ଆଞ୍ଚଳିକ ବିବିଧତା ବୁଝିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ।

ସୀମାବଦ୍ଧତା: ପ୍ରତ୍ନତାତ୍ତ୍ୱିକ ଅବଶେଷ ନିଜେ ନିଜେ ସେମାନଙ୍କର ଅର୍ଥ ସ୍ପଷ୍ଟ କରନ୍ତି ନାହିଁ। ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ, ଏକ ମୋହରର ଚିହ୍ନକୁ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଧାର୍ମିକ, ରାଜନୈତିକ କିମ୍ବା ଭାଷାଗତ ଅର୍ଥ ଦେବା ପାଇଁ ଅଧିକ ପ୍ରମାଣ ଆବଶ୍ୟକ।

୪.୩ ବୈଦିକ ଯୁଗର ପ୍ରତ୍ନତାତ୍ତ୍ୱିକ ପ୍ରମାଣ

ବୈଦିକ ଯୁଗର ଅଧ୍ୟୟନରେ ପ୍ରତ୍ନତତ୍ତ୍ୱ ଓ ବୈଦିକ ସାହିତ୍ୟକୁ ତୁଳନାତ୍ମକ ଭାବେ ଅଧ୍ୟୟନ କରାଯାଏ।

ପ୍ରମୁଖ ପ୍ରମାଣ ଓ ସେମାନଙ୍କ ଗୁରୁତ୍ୱ:

• ପେଣ୍ଟେଡ୍ ଗ୍ରେ ୱେୟାର (PGW): ଉତ୍ତର ଭାରତର କେତେକ ଲୋହ ଯୁଗୀୟ ବସତି ସହିତ ସମ୍ପର୍କିତ ଏକ ମାଟିପାତ୍ର ପରମ୍ପରା। ଏହାକୁ ବୈଦିକ ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟର କେତେକ ଅଞ୍ଚଳ ଅଧ୍ୟୟନରେ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ; କିନ୍ତୁ ଏହାକୁ ସମଗ୍ର ବୈଦିକ ସମାଜର ସିଧାସଳଖ ପ୍ରତିନିଧି ବୋଲି ଧରାଯାଇପାରେ ନାହିଁ।
• ଲୋହାର ଉପକରଣ: କୃଷି, ଜଙ୍ଗଲ ସଫା କରିବା ଓ ଉତ୍ପାଦନ ପ୍ରକ୍ରିୟାର ଅଧ୍ୟୟନରେ ଉପଯୋଗୀ।
• କୃଷି ଓ ପଶୁପାଳନର ଅବଶେଷ: ଜୀବିକା, ଖାଦ୍ୟ ଉତ୍ପାଦନ ଓ ଆର୍ଥିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ ବୁଝିବାରେ ସାହାଯ୍ୟକାରୀ।
• ବସତିର ସ୍ତର: ବସବାସର ପରିବର୍ତ୍ତନ, ଗ୍ରାମୀଣ ଜୀବନ ଓ ଅଞ୍ଚଳଭିତ୍ତିକ ବିକାଶ ଅଧ୍ୟୟନରେ ଉପଯୋଗୀ।

ପ୍ରତ୍ନତାତ୍ତ୍ୱିକ ସଂସ୍କୃତି ଓ ବୈଦିକ ସାହିତ୍ୟରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ସମାଜ ମଧ୍ୟରେ ସମ୍ପର୍କ ସ୍ଥାପନ କରିବା ସମୟରେ କାଳକ୍ରମ, ଭୌଗୋଳିକ ଅଞ୍ଚଳ ଓ ପ୍ରମାଣର ସ୍ୱରୂପକୁ ଧ୍ୟାନ ଦେବା ଦରକାର।

୫. ସାହିତ୍ୟିକ ଉତ୍ସ (Literary Sources)

ପ୍ରାଚୀନ ଭାରତର ସାହିତ୍ୟିକ ଉତ୍ସଗୁଡ଼ିକ ଧର୍ମ, ସମାଜ, ରାଜନୀତି, ଅର୍ଥନୀତି, ଦର୍ଶନ ଓ ସାଂସ୍କୃତିକ ପରମ୍ପରାର ଅଧ୍ୟୟନରେ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ।

ସାହିତ୍ୟିକ ଉତ୍ସକୁ ସାଧାରଣତଃ ଦୁଇଟି ବ୍ୟାପକ ଶ୍ରେଣୀରେ ଅଧ୍ୟୟନ କରାଯାଏ:

• ଧାର୍ମିକ ଓ ଦାର୍ଶନିକ ସାହିତ୍ୟ
• ଧର୍ମନିରପେକ୍ଷ, ରାଜନୈତିକ ଓ ସାମାଜିକ ସାହିତ୍ୟ

୫.୧ ବୈଦିକ ସାହିତ୍ୟ

smarthistory.org

ବୈଦିକ ସାହିତ୍ୟ ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ଭାରତୀୟ ସମାଜର ଅଧ୍ୟୟନର ଏକ ମୁଖ୍ୟ ସାହିତ୍ୟିକ ଉତ୍ସ। ଏହାର ପ୍ରମୁଖ ଅଂଶଗୁଡ଼ିକ ହେଉଛି ଚାରି ବେଦ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଆରଣ୍ୟକ ଓ ଉପନିଷଦ।

ଋଗ୍‌ବେଦରେ ଗୋପାଳନ, ପଶୁସମ୍ପଦ, ଯୁଦ୍ଧ, ଦାନ, ଗୋଷ୍ଠୀ ଓ ନେତୃତ୍ୱ ସମ୍ପର୍କିତ ସୂଚନା ମିଳେ। ପରବର୍ତ୍ତୀ ବୈଦିକ ସାହିତ୍ୟରେ ଯଜ୍ଞ, ସାମାଜିକ ସ୍ତରୀକରଣ, କୃଷି ଓ ରାଜକୀୟ ଆଚାର ସମ୍ପର୍କିତ ଅଧିକ ବିସ୍ତୃତ ତଥ୍ୟ ମିଳିଥାଏ।

ସମାଲୋଚନାତ୍ମକ ମୂଲ୍ୟାୟନ: ବେଦଗୁଡ଼ିକ ମୌଖିକ ପରମ୍ପରାରେ ଦୀର୍ଘକାଳ ଧରି ସଂରକ୍ଷିତ ହୋଇଥିଲେ। ସେଗୁଡ଼ିକର ରଚନାସ୍ତର ଓ ଭୌଗୋଳିକ ପରିପ୍ରେକ୍ଷୀକୁ ବୁଝିବା ଆବଶ୍ୟକ। ବେଦରେ ଉଲ୍ଲେଖିତ ସମାଜକୁ ସମଗ୍ର ଉପମହାଦେଶର ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କ ପ୍ରତିନିଧି ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।

୫.୨ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଆରଣ୍ୟକ ଓ ଉପନିଷଦର ଗୁରୁତ୍ୱ

ବ୍ରାହ୍ମଣ ଗ୍ରନ୍ଥଗୁଡ଼ିକ ଯଜ୍ଞ, ପୁରୋହିତୀୟ କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ରାଜକୀୟ ଅନୁଷ୍ଠାନର ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରେ। ଏଥିରୁ ରାଜାଙ୍କ ଅଧିକାରକୁ ଧାର୍ମିକ ଭାବେ ବୈଧତା ଦେବାର କେତେକ ପ୍ରକ୍ରିୟା ବିଷୟରେ ଜଣାଯାଏ।

ଆରଣ୍ୟକ ଓ ଉପନିଷଦରେ ଅନୁଷ୍ଠାନକେନ୍ଦ୍ରିକ ଚିନ୍ତା ସହିତ ଦାର୍ଶନିକ ଅନୁସନ୍ଧାନର ବିଭିନ୍ନ ରୂପ ଦେଖାଯାଏ। ଏହି ଗ୍ରନ୍ଥଗୁଡ଼ିକ ଧାର୍ମିକ ଓ ବୌଦ୍ଧିକ ଇତିହାସର ଉତ୍ସ; ତେବେ ସେଗୁଡ଼ିକର ଦାର୍ଶନିକ ବିଷୟବସ୍ତୁକୁ ସିଧାସଳଖ ସାମାଜିକ ତଥ୍ୟ ଭାବେ ଧରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।

୫.୩ ରାମାୟଣ ଓ ମହାଭାରତ

ରାମାୟଣ ଓ ମହାଭାରତକୁ ଭାରତୀୟ ମହାକାବ୍ୟ ପରମ୍ପରାର ପ୍ରମୁଖ ଉତ୍ସ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ।

ଏହି ଗ୍ରନ୍ଥଗୁଡ଼ିକରୁ ନିମ୍ନଲିଖିତ ବିଷୟରେ ଅଧ୍ୟୟନ କରାଯାଇପାରେ:

• ରାଜଧର୍ମ ଓ ରାଜକୀୟ ଅଧିକାର
• ପରିବାର ଓ ଆତ୍ମୀୟତାର ସମ୍ପର୍କ
• ଯୁଦ୍ଧ ଓ ରାଜନୈତିକ ସଂଘର୍ଷ
• ନାରୀଙ୍କ ସ୍ଥାନ ଓ ସାମାଜିକ ଆଦର୍ଶ
• ଧର୍ମ, କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଓ ନୈତିକତା
• ବିଭିନ୍ନ ସାମାଜିକ ଗୋଷ୍ଠୀର ପରସ୍ପର ସମ୍ପର୍କ

ତଥାପି, ଏହି ମହାକାବ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ଗଠିତ ଓ ପରିବର୍ତ୍ତିତ ହୋଇଥିବା ସାହିତ୍ୟିକ ପରମ୍ପରା। ତେଣୁ ଏଥିରେ ଥିବା ପ୍ରତ୍ୟେକ ଘଟଣାକୁ ଐତିହାସିକ ଭାବେ ପ୍ରମାଣିତ ଘଟଣା ବୋଲି ଗ୍ରହଣ କରିହେବ ନାହିଁ।

୫.୪ ବୌଦ୍ଧ ଓ ଜୈନ ସାହିତ୍ୟ

ବୌଦ୍ଧ ଓ ଜୈନ ସାହିତ୍ୟ ଧାର୍ମିକ ଦର୍ଶନ ସହିତ ସାମାଜିକ, ଆର୍ଥିକ ଓ ରାଜନୈତିକ ଜୀବନର ଅଧ୍ୟୟନରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ।

ଉଦାହରଣ:

• ବୌଦ୍ଧ ତ୍ରିପିଟକ
• ଜାତକ କଥା
• ବୌଦ୍ଧ ସଂଘର ନିୟମାବଳୀ
• ଜୈନ ଆଗମ ସାହିତ୍ୟ
• ପରବର୍ତ୍ତୀ ବୌଦ୍ଧ ଓ ଜୈନ ଇତିହାସ ପରମ୍ପରା

ଏହି ଉତ୍ସଗୁଡ଼ିକରୁ ନଗର ଜୀବନ, ବ୍ୟବସାୟୀ, କାରିଗର, ଗୃହସ୍ଥ, ଶ୍ରମଣ ପରମ୍ପରା ଓ ଧାର୍ମିକ ସଂସ୍ଥା ସମ୍ପର୍କରେ ତଥ୍ୟ ମିଳିପାରେ। କିନ୍ତୁ ଗ୍ରନ୍ଥଗୁଡ଼ିକର ରଚନାକାଳ ଓ ବର୍ଣ୍ଣିତ ଘଟଣାର ସମୟକୁ ପୃଥକ୍ କରିବା ଦରକାର।

୬. ଶିଳାଲେଖୀୟ ଉତ୍ସ (Epigraphic Sources)

ଶିଳାଲେଖୀୟ ଉତ୍ସ ହେଉଛି ପଥର, ଧାତୁ, ସ୍ତମ୍ଭ, ଗୁମ୍ଫା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସ୍ଥାୟୀ ପଦାର୍ଥ ଉପରେ ଖୋଦିତ ଲେଖା।

ଏହାର ମୁଖ୍ୟ ଉପଯୋଗିତା:

• ଶାସକ ଓ ରାଜବଂଶର ପରିଚୟ
• ରାଜନୈତିକ ଘଟଣା ଓ ରାଜ୍ୟର ବିସ୍ତାର
• ଦାନ, ଧାର୍ମିକ ପ୍ରତିଷ୍ଠାନ ଓ ଅନୁଦାନ
• ଲିପି ଓ ଭାଷାର ବିକାଶ
• ପ୍ରଶାସନିକ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଓ ଭୂଗୋଳ

ଏହି ଉତ୍ସଗୁଡ଼ିକ ବିଶେଷତଃ ଐତିହାସିକ ଯୁଗରେ ଅଧିକ ଉପଯୋଗୀ। ପ୍ରାକ୍‌ଇତିହାସିକ ଯୁଗ ଓ ହରପ୍ପା ସଭ୍ୟତା ପାଇଁ ଏପରି ପଠନଯୋଗ୍ୟ ଅଭିଲେଖର ଅଭାବ ରହିଛି।

ସୀମାବଦ୍ଧତା: ଅନେକ ଶିଳାଲେଖ ରାଜକୀୟ ଆଦେଶ ବା ପ୍ରଶସ୍ତି ହୋଇଥିବାରୁ ତାହାରେ ଶାସକଙ୍କ ସଫଳତାକୁ ଅଧିକ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଆଯାଇଥାଏ। ତେଣୁ ଅଭିଲେଖକୁ ଅନ୍ୟ ପ୍ରମାଣ ସହିତ ତୁଳନା କରିବା ଆବଶ୍ୟକ।

୭. ମୁଦ୍ରାଗତ ଉତ୍ସ (Numismatic Sources)

ମୁଦ୍ରା ଅର୍ଥନୈତିକ ଇତିହାସ ସହିତ ରାଜନୈତିକ ଓ ସାଂସ୍କୃତିକ ଇତିହାସର ମଧ୍ୟ ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଉତ୍ସ।

ମୁଦ୍ରାରୁ ମିଳୁଥିବା ସୂଚନା:

1. ଧାତୁର ପ୍ରକାର ଓ ମୁଦ୍ରା ନିର୍ମାଣ କୌଶଳ।

2. ଶାସକଙ୍କ ନାମ, ଉପାଧି ଓ ପ୍ରତୀକ।

3. ବାଣିଜ୍ୟ ଓ ଆର୍ଥିକ କାରବାରର କେତେକ ଦିଗ।

4. ରାଜନୈତିକ ସମ୍ପର୍କ ଓ ମୁଦ୍ରା ପ୍ରଚଳନର ଅଞ୍ଚଳ।

5. କଳା, ଧର୍ମ ଓ ରାଜକୀୟ ପ୍ରତୀକର ବ୍ୟବହାର।

କିନ୍ତୁ ପ୍ରାକ୍‌ଇତିହାସିକ ଯୁଗ ଓ ହରପ୍ପା ସଭ୍ୟତାରେ ପରବର୍ତ୍ତୀ ଐତିହାସିକ ରାଜ୍ୟମାନଙ୍କ ପରି ମୁଦ୍ରା ବ୍ୟବସ୍ଥା ଥିଲା ବୋଲି ଧରିନେବା ଠିକ୍ ନୁହେଁ। ମୁଦ୍ରାଶାସ୍ତ୍ରର ଗୁରୁତ୍ୱ ସମୟ ଓ ଅଞ୍ଚଳ ଅନୁସାରେ ଭିନ୍ନ ହୋଇଥାଏ।

୮. ବିଦେଶୀ ବିବରଣୀ (Foreign Accounts)

ବିଦେଶୀ ଯାତ୍ରୀ, ଲେଖକ ଓ ଭୌଗୋଳିକମାନଙ୍କ ବିବରଣୀ ଭାରତର ଇତିହାସ ପୁନର୍ନିର୍ମାଣରେ ସହାୟକ ହୋଇପାରେ। କିନ୍ତୁ ପ୍ରାକ୍‌ଇତିହାସିକ ଓ ବୈଦିକ ଯୁଗର ସମାଜ ବିଷୟରେ ଏହିପରି ସମସାମୟିକ ବିଦେଶୀ ବିବରଣୀ ସୀମିତ।

ପରବର୍ତ୍ତୀ ଐତିହାସିକ ଯୁଗରେ ଗ୍ରୀକ୍, ରୋମୀୟ ଓ ଚୀନ୍ ଲେଖକଙ୍କ ବିବରଣୀ ଭାରତର ଭୂଗୋଳ, ବାଣିଜ୍ୟ, ଧର୍ମ ଓ ସମାଜ ବୁଝିବାରେ ଉପଯୋଗୀ।

ତଥାପି, ବିଦେଶୀ ଲେଖକମାନେ ନିଜ ସାମାଜିକ ପରିବେଶ ଓ ଜ୍ଞାନ ଅନୁସାରେ ଭାରତକୁ ବୁଝିଥିଲେ। ତେଣୁ ସେମାନଙ୍କ ବର୍ଣ୍ଣନାରେ ଭୁଲ ବୁଝାମଣା, ଅତିଶୟୋକ୍ତି ଓ ଅସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ତଥ୍ୟ ରହିପାରେ।

୯. ବୈଜ୍ଞାନିକ ଓ ପରିବେଶଗତ ଉତ୍ସ

ଆଧୁନିକ ପ୍ରତ୍ନତତ୍ତ୍ୱରେ ବୈଜ୍ଞାନିକ ପଦ୍ଧତି ଇତିହାସ ପୁନର୍ନିର୍ମାଣକୁ ଅଧିକ ସଠିକ୍ କରିଛି।

ଏହି ପଦ୍ଧତିଗୁଡ଼ିକର ମଧ୍ୟ ସୀମା ରହିଛି। ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ, ରେଡିଓକାର୍ବନ୍ ତାରିଖ ନିର୍ଣ୍ଣୟ ଏକ ଉପଯୁକ୍ତ ନମୁନାର ବୟସ ଆକଳନ କରେ; ଏହା ନିଜେ ଏକ ରାଜବଂଶର ପରିଚୟ କିମ୍ବା ଭାଷା ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରେ ନାହିଁ।

୧୦. ଉତ୍ସ ସମାଲୋଚନା (Source Criticism)

ଐତିହାସିକ ଉତ୍ସର ଉପଯୋଗିତା କେବଳ ତାହାରେ କ’ଣ ଲେଖାଯାଇଛି ତାହା ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେନାହିଁ; ବରଂ ଏହା କେବେ, କାହିଁକି, କାହା ଦ୍ୱାରା ଓ କେଉଁ ପରିସ୍ଥିତିରେ ତିଆରି ହୋଇଥିଲା, ତାହା ଉପରେ ମଧ୍ୟ ନିର୍ଭର କରେ।

ଉତ୍ସ ସମାଲୋଚନାର ଦୁଇଟି ପ୍ରମୁଖ ପଦ୍ଧତି ହେଉଛି ବାହ୍ୟ ସମାଲୋଚନା ଓ ଆଭ୍ୟନ୍ତରୀଣ ସମାଲୋଚନା।

୧୦.୧ ବାହ୍ୟ ସମାଲୋଚନା (External Criticism)

ଏହା ଉତ୍ସର ପ୍ରାମାଣିକତା, ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ତାରିଖ ନିର୍ଣ୍ଣୟ ସହିତ ସମ୍ପର୍କିତ।

ମୁଖ୍ୟ ପ୍ରଶ୍ନଗୁଡ଼ିକ:

• ଏହି ଉତ୍ସ ପ୍ରକୃତରେ କେଉଁ ସମୟର?
• ଏହାର ମୂଳ ରୂପ ସଂରକ୍ଷିତ ଅଛି କି?
• ଏହା ପରେ ପରିବର୍ତ୍ତିତ ବା ସମ୍ପାଦିତ ହୋଇଛି କି?
• ଏହାର ଲେଖକ, ନିର୍ମାତା ବା ଉତ୍ପତ୍ତି ସମ୍ପର୍କରେ କ’ଣ ପ୍ରମାଣ ଅଛି?

ଉଦାହରଣ: ଏକ ପ୍ରାଚୀନ ପାଣ୍ଡୁଲିପିର ଲେଖନକାଳ ଓ ତାହାରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ଘଟଣାର ସମୟ ଭିନ୍ନ ହୋଇପାରେ।

୧୦.୨ ଆଭ୍ୟନ୍ତରୀଣ ସମାଲୋଚନା (Internal Criticism)

ଏହା ଉତ୍ସର ବିଷୟବସ୍ତୁ, ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ, ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ ଓ ବିଶ୍ୱସନୀୟତାର ମୂଲ୍ୟାୟନ କରେ।

ମୁଖ୍ୟ ପ୍ରଶ୍ନ:

• ଲେଖକଙ୍କ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କ’ଣ ଥିଲା?
• ସେ କେଉଁ ସାମାଜିକ ବା ରାଜନୈତିକ ଗୋଷ୍ଠୀର ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ ଉପସ୍ଥାପନ କରୁଥିଲେ?
• ବର୍ଣ୍ଣନାରେ ଅତିଶୟୋକ୍ତି, ପକ୍ଷପାତ ବା ପୌରାଣିକ ଉପାଦାନ ଅଛି କି?
• ଅନ୍ୟ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ପ୍ରମାଣ ସହିତ ଏହି ତଥ୍ୟର ସମର୍ଥନ ମିଳୁଛି କି?

୧୦.୩ ତୁଳନାତ୍ମକ ପ୍ରମାଣ (Corroboration)

ଯେତେବେଳେ ଏକ ତଥ୍ୟକୁ ଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଉତ୍ସ ସମର୍ଥନ କରେ, ତାହାର ଐତିହାସିକ ଗୁରୁତ୍ୱ ଅଧିକ ସ୍ପଷ୍ଟ ହୋଇପାରେ।

ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ, କୌଣସି ପ୍ରାଚୀନ ବସତିରେ କୃଷି ସମ୍ପର୍କିତ ଲିଖିତ ବର୍ଣ୍ଣନା ସହିତ ଶସ୍ୟର ଅବଶେଷ, କୃଷି ଉପକରଣ ଓ ଉପଯୁକ୍ତ ପରିବେଶଗତ ପ୍ରମାଣ ମିଳିଲେ, ସେହି ଅଞ୍ଚଳର କୃଷି ଇତିହାସକୁ ଅଧିକ ସଠିକ୍ ଭାବେ ବୁଝିହେବ।

ଏହାର ଅର୍ଥ ସବୁ ଉତ୍ସ ସମାନ ତଥ୍ୟ ଦେବା ଦରକାର ନୁହେଁ। ଉତ୍ସଗୁଡ଼ିକର ମତଭେଦ ମଧ୍ୟ ଇତିହାସକାରଙ୍କ ପାଇଁ ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଧ୍ୟୟନର ବିଷୟ।

୧୧. ଇତିହାସ ଲେଖନର ଅର୍ଥ ଓ ବିକାଶ (Historiography: Meaning and Development)

ପ୍ରାଚୀନ ଭାରତର ଇତିହାସ ଲେଖନର ଅଧ୍ୟୟନ କରିବା ସମୟରେ ଦୁଇଟି ପ୍ରଶ୍ନକୁ ପୃଥକ୍ ରଖିବା ଦରକାର:

1. ପ୍ରାଚୀନ ଭାରତୀୟ ସମାଜ ଅତୀତକୁ କିପରି ସ୍ମରଣ ଓ ସଂରକ୍ଷଣ କରୁଥିଲା?

2. ଆଧୁନିକ ଇତିହାସକାରମାନେ ସେହି ଅତୀତକୁ କିପରି ପୁନର୍ନିର୍ମାଣ ଓ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରୁଛନ୍ତି?

ପ୍ରଥମ ପ୍ରଶ୍ନଟି ଐତିହାସିକ ଚେତନା ଓ ପ୍ରାଚୀନ ଇତିହାସ ପରମ୍ପରା ସହିତ ସମ୍ପର୍କିତ। ଦ୍ୱିତୀୟଟି ଇତିହାସ ଲେଖନର ଆଧୁନିକ ପଦ୍ଧତି ଓ ବିଭିନ୍ନ ବ୍ୟାଖ୍ୟା ସହିତ ସମ୍ପର୍କିତ।

ରୋମିଲା ଥାପରଙ୍କ ଅଧ୍ୟୟନ ଅନୁସାରେ, ପ୍ରାଚୀନ ଭାରତରେ ଆଧୁନିକ ଇତିହାସ ଲେଖନର ନିୟମ ସହିତ ସମାନ ରୂପ ସବୁବେଳେ ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ବିଭିନ୍ନ ସାହିତ୍ୟିକ ପରମ୍ପରାରେ ଅତୀତ ସମ୍ପର୍କିତ ଚେତନା ଓ ଐତିହାସିକ ସ୍ମୃତି ରହିଥିଲା।

Oxford Academic

+1

୧୧.୧ ପ୍ରାଚୀନ ଭାରତୀୟ ଐତିହାସିକ ପରମ୍ପରା

ପ୍ରାଚୀନ ଭାରତୀୟ ଅତୀତ ସଂରକ୍ଷଣର କେତେକ ମୁଖ୍ୟ ଧାରା ଥିଲା:

• ଇତିହାସ–ପୁରାଣ ପରମ୍ପରା: ସୃଷ୍ଟି, ବଂଶାବଳୀ, ରାଜବଂଶ ଓ ଅତୀତର କାହାଣୀ।
• ବୌଦ୍ଧ ଓ ଜୈନ ପରମ୍ପରା: ଧାର୍ମିକ ଶିକ୍ଷା, ସଂଘର ଇତିହାସ, ରାଜକୀୟ ସମ୍ପର୍କ ଓ ଐତିହାସିକ ସ୍ମୃତି।
• ମୌଖିକ ଓ କାବ୍ୟିକ ପରମ୍ପରା: ବୀରଗାଥା, ଲୋକକଥା, ରାଜବଂଶୀୟ ସ୍ମୃତି ଓ ପରମ୍ପରାର ହସ୍ତାନ୍ତର।
• ଅଭିଲେଖୀୟ ପରମ୍ପରା: ରାଜକୀୟ ଆଦେଶ, ଦାନ, ପ୍ରଶସ୍ତି ଓ ପ୍ରଶାସନିକ ତଥ୍ୟ।

ଏହି ପରମ୍ପରାଗୁଡ଼ିକ ସବୁବେଳେ ନିରପେକ୍ଷ ଘଟଣାକ୍ରମ ଦେବା ପାଇଁ ତିଆରି ହୋଇନଥିଲା। ଅନେକ ସମୟରେ ସେମାନେ ଧାର୍ମିକ, ନୈତିକ ଓ ରାଜନୈତିକ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ସହିତ ଜଡ଼ିତ ଥିଲେ।

୧୧.୨ ଆଧୁନିକ ଇତିହାସ ଲେଖନର ମୁଖ୍ୟ ପ୍ରବାହ

ପ୍ରାଚୀନ ଭାରତର ଆଧୁନିକ ଇତିହାସ ଲେଖନକୁ ଅଧ୍ୟୟନ କରିବା ପାଇଁ ନିମ୍ନଲିଖିତ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣଗୁଡ଼ିକ ଉପଯୋଗୀ। ଏଗୁଡ଼ିକ ପରସ୍ପରରୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପୃଥକ୍ ନୁହେଁ; ଜଣେ ଇତିହାସକାର ଏକାଧିକ ପଦ୍ଧତି ବ୍ୟବହାର କରିପାରନ୍ତି।

୧୨. ଓରିଏଣ୍ଟାଲିଷ୍ଟ ଓ ଉପନିବେଶୀୟ ଇତିହାସ ଲେଖନ (Orientalist and Colonial Historiography)

ଅଷ୍ଟାଦଶ ଓ ଊନବିଂଶ ଶତାବ୍ଦୀରେ ଇଉରୋପୀୟ ବିଦ୍ୱାନମାନେ ଭାରତୀୟ ଭାଷା, ଧର୍ମ, ସାହିତ୍ୟ ଓ ଅତୀତର ବ୍ୟବସ୍ଥିତ ଅଧ୍ୟୟନ ଆରମ୍ଭ କରିଥିଲେ। ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ଓରିଏଣ୍ଟାଲିଷ୍ଟ ଅଧ୍ୟୟନ, ଉପନିବେଶୀୟ ପ୍ରଶାସନ ଓ ପ୍ରତ୍ନତାତ୍ତ୍ୱିକ ଗବେଷଣା ପରସ୍ପର ସହିତ ଜଡ଼ିତ ହୋଇଥିଲା।

୧୨.୧ ମୁଖ୍ୟ ବିଦ୍ୱାନ

ସାର୍ ୱିଲିୟମ୍ ଜୋନ୍ସ (Sir William Jones): ସଂସ୍କୃତ ଭାଷା ଓ ପ୍ରାଚୀନ ଭାରତୀୟ ସାହିତ୍ୟର ଅଧ୍ୟୟନକୁ ଉତ୍ସାହିତ କରିଥିଲେ। ୧୭୮୪ ମସିହାରେ ଏସିଆଟିକ୍ ସୋସାଇଟି ପ୍ରତିଷ୍ଠା ସହିତ ତାଙ୍କ ନାମ ଜଡ଼ିତ।

ଜେମ୍ସ ପ୍ରିନ୍ସେପ୍ (James Prinsep): ୧୮୩୦ ଦଶକରେ ବ୍ରାହ୍ମୀ ଲିପି ପାଠୋଦ୍ଧାରରେ ତାଙ୍କର ଅବଦାନ ଅଶୋକଙ୍କ ଅଭିଲେଖ ବୁଝିବାରେ ନିର୍ଣ୍ଣାୟକ ହୋଇଥିଲା।

ଆଲେକ୍‌ଜାଣ୍ଡର କନିଂହାମ୍ (Alexander Cunningham): ଭାରତୀୟ ପ୍ରତ୍ନତତ୍ତ୍ୱର ବ୍ୟବସ୍ଥିତ ଅଧ୍ୟୟନ ଓ ଅନେକ ପ୍ରାଚୀନ ସ୍ଥଳର ସର୍ବେକ୍ଷଣରେ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଅବଦାନ ରଖିଥିଲେ।

୧୨.୨ ଉପନିବେଶୀୟ ଇତିହାସ ଲେଖନର ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ

• ସଂସ୍କୃତ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପ୍ରାଚୀନ ଭାଷାର ଗ୍ରନ୍ଥ ସଂଗ୍ରହ ଓ ଅନୁବାଦ।
• ଶିଳାଲେଖ, ମୁଦ୍ରା ଓ ପ୍ରାଚୀନ ସ୍ଥଳର ସର୍ବେକ୍ଷଣ।
• ରାଜବଂଶ ଓ ରାଜନୈତିକ ଘଟଣାର କାଳକ୍ରମ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ।
• ଭାରତୀୟ ଅତୀତକୁ ଇଉରୋପୀୟ ଇତିହାସ ଲେଖନର କେତେକ ମାନଦଣ୍ଡ ଅନୁସାରେ ବୁଝିବାର ପ୍ରୟାସ।

୧୨.୩ ଉପନିବେଶୀୟ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣର ସୀମାବଦ୍ଧତା

କେତେକ ଉପନିବେଶୀୟ ଇତିହାସକାର ଭାରତୀୟ ସମାଜକୁ ସ୍ଥିର, ଅପରିବର୍ତ୍ତନଶୀଳ ବା ନିଜସ୍ୱ ଇତିହାସ ଚେତନାର ଅଭାବ ଥିବା ସମାଜ ଭାବେ ଉପସ୍ଥାପନ କରିଥିଲେ। ଏପରି ସାଧାରଣୀକରଣ ପ୍ରାଚୀନ ଭାରତର ବିବିଧ ସାହିତ୍ୟିକ ପରମ୍ପରା ଓ ସାମାଜିକ ପରିବର୍ତ୍ତନକୁ ଯଥେଷ୍ଟ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦେଇନଥିଲା।

ତଥାପି, ଉପନିବେଶୀୟ ସମୟରେ ହୋଇଥିବା ଭାଷା ଅଧ୍ୟୟନ, ଲିପି ପାଠୋଦ୍ଧାର, ଅଭିଲେଖ ସଂଗ୍ରହ ଓ ପ୍ରତ୍ନତାତ୍ତ୍ୱିକ ସର୍ବେକ୍ଷଣ ପରବର୍ତ୍ତୀ ଇତିହାସ ଗବେଷଣା ପାଇଁ ଏକ ମୂଳଭିତ୍ତି ତିଆରି କରିଥିଲା।

୧୩. ଜାତୀୟତାବାଦୀ ଇତିହାସ ଲେଖନ (Nationalist Historiography)

ଊନବିଂଶ ଶତାବ୍ଦୀର ଶେଷଭାଗ ଓ ବିଂଶ ଶତାବ୍ଦୀରେ ଭାରତୀୟ ଇତିହାସକାରମାନେ ଉପନିବେଶୀୟ ବ୍ୟାଖ୍ୟାର ପ୍ରତିଉତ୍ତର ଦେବା ସହିତ ଭାରତର ରାଜନୈତିକ, ବୌଦ୍ଧିକ ଓ ସାଂସ୍କୃତିକ ଅବଦାନକୁ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦେଇଥିଲେ।

୧୩.୧ ମୁଖ୍ୟ ଇତିହାସକାର

• ଆର୍. ଜି. ଭଣ୍ଡାରକର (R. G. Bhandarkar): ପ୍ରାଚୀନ ଭାରତୀୟ ଧର୍ମ, ସଂସ୍କୃତ ସାହିତ୍ୟ ଓ ରାଜବଂଶୀୟ ଇତିହାସର ଅଧ୍ୟୟନ।
• କେ. ପି. ଜୟସୱାଲ (K. P. Jayaswal): ପ୍ରାଚୀନ ଭାରତୀୟ ରାଜନୈତିକ ସଂସ୍ଥା ଓ ଗଣରାଜ୍ୟ ସମ୍ପର୍କିତ ଗବେଷଣା।
• ଆର୍. ସି. ମଜୁମଦାର (R. C. Majumdar): ଭାରତୀୟ ଇତିହାସର ବିଭିନ୍ନ କାଳଖଣ୍ଡ ଓ ସାଂସ୍କୃତିକ ଇତିହାସର ଅଧ୍ୟୟନ।

୧୩.୨ ଜାତୀୟତାବାଦୀ ଇତିହାସ ଲେଖନର ଅବଦାନ

• ଭାରତୀୟମାନଙ୍କ ନିଜସ୍ୱ ଐତିହାସିକ ଗବେଷଣାକୁ ଉତ୍ସାହିତ କରିଥିଲା।
• ପ୍ରାଚୀନ ଭାରତର ରାଜନୈତିକ ସଂସ୍ଥା, ଜ୍ଞାନ ଓ ସଂସ୍କୃତିକୁ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦେଇଥିଲା।
• ଉପନିବେଶୀୟ ଇତିହାସର ଅତିରଞ୍ଜିତ ନକାରାତ୍ମକ ଧାରଣାକୁ ପ୍ରଶ୍ନ କରିଥିଲା।

୧୩.୩ ସୀମାବଦ୍ଧତା

କେତେକ ଜାତୀୟତାବାଦୀ ବ୍ୟାଖ୍ୟାରେ ପ୍ରାଚୀନ ଭାରତକୁ ଏକ ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଯୁଗ ଭାବେ ଦେଖାଯାଇଥିଲା। ଏପରି ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ ସାମାଜିକ ଅସମାନତା, ଆଞ୍ଚଳିକ ବିବିଧତା, ସଂଘର୍ଷ ଓ ପରିବର୍ତ୍ତନକୁ ଅଣଦେଖା କରିପାରେ।

ତେଣୁ ଜାତୀୟତାବାଦୀ ଇତିହାସ ଲେଖନର ଅବଦାନକୁ ସ୍ୱୀକାର କରିବା ସହିତ ଏହାର ବ୍ୟାଖ୍ୟାକୁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରମାଣ ଆଧାରରେ ମୂଲ୍ୟାୟନ କରିବା ଆବଶ୍ୟକ।

୧୪. ମାର୍କ୍ସବାଦୀ ଇତିହାସ ଲେଖନ (Marxist Historiography)

ମାର୍କ୍ସବାଦୀ ଇତିହାସ ଲେଖନ ସମାଜର ଅର୍ଥନୈତିକ ଗଠନ, ଉତ୍ପାଦନ ପ୍ରଣାଳୀ, ଶ୍ରମ, ସମ୍ପତ୍ତି, ଶ୍ରେଣୀ ସମ୍ପର୍କ ଓ ସାମାଜିକ ପରିବର୍ତ୍ତନକୁ ବିଶେଷ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଏ।

୧୪.୧ ପ୍ରମୁଖ ଇତିହାସକାର

ଡି. ଡି. କୋଶାମ୍ବୀ (D. D. Kosambi): ପ୍ରାଚୀନ ଭାରତର ଇତିହାସ ଅଧ୍ୟୟନରେ ପ୍ରତ୍ନତତ୍ତ୍ୱ, ସାହିତ୍ୟ, ଭୂଗୋଳ, ଲୋକପରମ୍ପରା ଓ ଅର୍ଥନୈତିକ ବିଶ୍ଳେଷଣକୁ ସମନ୍ୱୟ କରିଥିଲେ।

ଆର୍. ଏସ୍. ଶର୍ମା (R. S. Sharma): ପ୍ରାଚୀନ ଭାରତର ସାମାଜିକ ଗଠନ, କୃଷିର ବିକାଶ, ଲୋହାର ବ୍ୟବହାର, ଶ୍ରେଣୀ ସମ୍ପର୍କ ଓ ରାଜ୍ୟ ଗଠନର ଅଧ୍ୟୟନ କରିଥିଲେ।

୧୪.୨ ମାର୍କ୍ସବାଦୀ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣର ଗୁରୁତ୍ୱ

ଏହି ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ ଇତିହାସର କେନ୍ଦ୍ରବିନ୍ଦୁକୁ କେବଳ ରାଜା ଓ ଯୁଦ୍ଧରୁ ସରାଇ ସାଧାରଣ ଲୋକଙ୍କ ଜୀବନ ଓ ଉତ୍ପାଦନ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଆଡ଼କୁ ନେଇଥାଏ।

ଏହା ମାଧ୍ୟମରେ ଇତିହାସକାରମାନେ ନିମ୍ନଲିଖିତ ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତର ଖୋଜନ୍ତି:

• ଶିକାର ଓ ଖାଦ୍ୟ ସଂଗ୍ରହରୁ କୃଷିକୁ ପରିବର୍ତ୍ତନ କିପରି ହେଲା?
• ଅତିରିକ୍ତ ଉତ୍ପାଦନ ଓ ସମ୍ପତ୍ତିର ବଣ୍ଟନ ସାମାଜିକ ସମ୍ପର୍କକୁ କିପରି ପ୍ରଭାବିତ କଲା?
• ଲୋହାର ଉପକରଣ ଓ କୃଷିର ବିସ୍ତାର ସମାଜରେ କେଉଁ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଆଣିଲା?
• ସାମାଜିକ ସ୍ତରୀକରଣ ଓ ରାଜ୍ୟ ଗଠନର ପଛରେ କେଉଁ ଆର୍ଥିକ ପ୍ରକ୍ରିୟା କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିଲା?

୧୪.୩ ସୀମାବଦ୍ଧତା

ଅର୍ଥନୈତିକ କାରଣ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ସମସ୍ତ ଐତିହାସିକ ଘଟଣାକୁ କେବଳ ଉତ୍ପାଦନ ଓ ଶ୍ରେଣୀ ସମ୍ପର୍କ ଦ୍ୱାରା ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିହେବ ନାହିଁ। ଧାର୍ମିକ ବିଶ୍ୱାସ, ରାଜନୈତିକ ଚିନ୍ତାଧାରା, ଭାଷା ଓ ପରିବେଶର ଭୂମିକାକୁ ମଧ୍ୟ ବିଚାର କରିବା ଆବଶ୍ୟକ।

୧୫. ସାମାଜିକ ଓ ସାଂସ୍କୃତିକ ଇତିହାସ ଲେଖନ

ସାମାଜିକ ଇତିହାସ ଲେଖନ ସାଧାରଣ ଲୋକ, ପରିବାର, ନାରୀ, ଶ୍ରମ, ଜାତି, ଗୋଷ୍ଠୀ, ଖାଦ୍ୟାଭ୍ୟାସ ଓ ଦୈନନ୍ଦିନ ଜୀବନକୁ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଏ। ସାଂସ୍କୃତିକ ଇତିହାସ ଧାର୍ମିକ ବିଶ୍ୱାସ, ପ୍ରତୀକ, ଆଚାର, ଭାଷା ଓ ସାମାଜିକ ଅର୍ଥର ଅଧ୍ୟୟନ କରେ।

ପ୍ରାଚୀନ ଭାରତର ଅଧ୍ୟୟନରେ ଏହି ପଦ୍ଧତିଗୁଡ଼ିକ ଦ୍ୱାରା ନିମ୍ନଲିଖିତ ବିଷୟ ବୁଝିହେବ:

• ବୈଦିକ ସାହିତ୍ୟରେ ପରିବାର ଓ ଆତ୍ମୀୟତାର ଧାରଣା।
• ଖାଦ୍ୟ ଉତ୍ପାଦନ ଓ ଜୀବିକାର ପରିବର୍ତ୍ତନ।
• ଧାର୍ମିକ ଆଚାର ଓ ସାମାଜିକ ପ୍ରତିଷ୍ଠାର ସମ୍ପର୍କ।
• ନାରୀ ଓ ବିଭିନ୍ନ ସାମାଜିକ ଗୋଷ୍ଠୀଙ୍କ ଭୂମିକା।
• ମୌଖିକ ପରମ୍ପରା ଓ ସାମୂହିକ ସ୍ମୃତିର ସଂରକ୍ଷଣ।

ଏହି ପଦ୍ଧତିର ଗୁରୁତ୍ୱ ହେଉଛି, ଏହା ରାଜା ଓ ରାଜବଂଶର ଇତିହାସ ସହିତ ସମାଜର ଅନ୍ୟ ଶ୍ରେଣୀର ଅନୁଭୂତିକୁ ମଧ୍ୟ ଅଧ୍ୟୟନରେ ସ୍ଥାନ ଦିଏ।

୧୬. ସବାଲଟର୍ଣ୍ଣ ଓ ଜନସାଧାରଣକେନ୍ଦ୍ରିକ ଇତିହାସ ଲେଖନ (Subaltern and People-Centred Historiography)

ସବାଲଟର୍ଣ୍ଣ ଇତିହାସ ଲେଖନର ମୁଖ୍ୟ ଆଗ୍ରହ ହେଉଛି ରାଜନୈତିକ ଓ ସାମାଜିକ ଭାବେ ଅଧସ୍ଥିତ ବା ଅବହେଳିତ ଗୋଷ୍ଠୀଙ୍କ ଅନୁଭୂତିକୁ ଇତିହାସରେ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦେବା।

ଏହି ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ ଏପରି ପ୍ରଶ୍ନ ଉଠାଏ:

• ପ୍ରାଚୀନ ଗ୍ରନ୍ଥଗୁଡ଼ିକରେ କାହାର କଣ୍ଠସ୍ୱର ଶୁଣାଯାଏ ଏବଂ କାହାର କଣ୍ଠସ୍ୱର ଅନୁପସ୍ଥିତ?
• ସାଧାରଣ କୃଷକ, ଶ୍ରମିକ, ନାରୀ ଓ ଅନ୍ୟ ଗୋଷ୍ଠୀଙ୍କ ଜୀବନକୁ କେଉଁ ପ୍ରମାଣ ମାଧ୍ୟମରେ ପୁନର୍ନିର୍ମାଣ କରିହେବ?
• ରାଜକୀୟ ଓ ଧାର୍ମିକ ଉତ୍ସରେ ଥିବା ନୀରବତାକୁ କିପରି ବୁଝାଯିବ?

ପ୍ରାଚୀନ ଭାରତ ପାଇଁ ଏହି ପଦ୍ଧତିକୁ ବ୍ୟବହାର କରିବା ସମୟରେ ପ୍ରମାଣର ସୀମାକୁ ସ୍ୱୀକାର କରିବା ଆବଶ୍ୟକ। ଲିଖିତ ଦଲିଲ ନଥିବାର ଅର୍ଥ କୌଣସି ଗୋଷ୍ଠୀର ଇତିହାସ ନଥିଲା ନୁହେଁ; କିନ୍ତୁ ତାହାକୁ ପୁନର୍ନିର୍ମାଣ କରିବା ପାଇଁ ପ୍ରତ୍ନତତ୍ତ୍ୱ, ଲୋକପରମ୍ପରା ଓ ଅନ୍ୟ ପ୍ରମାଣକୁ ସାବଧାନତାର ସହିତ ବ୍ୟବହାର କରିବା ଦରକାର।

୧୭. ଆଧୁନିକ ଅନ୍ତଃବିଷୟକ ଇତିହାସ ଲେଖନ (Interdisciplinary Historiography)

ଆଧୁନିକ ଇତିହାସ ଗବେଷଣାରେ ଇତିହାସ, ପ୍ରତ୍ନତତ୍ତ୍ୱ, ଭାଷାବିଜ୍ଞାନ, ଭୂଗୋଳ, ମାନବବିଜ୍ଞାନ, ଜନିତକ ଓ ପରିବେଶ ବିଜ୍ଞାନର ସମନ୍ୱୟ କରାଯାଏ।

ପ୍ରାକ୍‌ଇତିହାସିକ ଓ ବୈଦିକ ଯୁଗର ଅଧ୍ୟୟନରେ ଏହି ପଦ୍ଧତି ବିଶେଷ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ।

ଉଦାହରଣ: ଋଗ୍‌ବେଦରେ ଉଲ୍ଲେଖିତ ନଦୀ, ପଶୁ ଓ ଉଦ୍ଭିଦକୁ ଭୌଗୋଳିକ ତଥ୍ୟ ଓ ପରିବେଶଗତ ପ୍ରମାଣ ସହିତ ତୁଳନା କରାଯାଇପାରେ। ତଥାପି ଏକ ଶବ୍ଦ ବା ନଦୀର ଉଲ୍ଲେଖ ମାତ୍ରରୁ ନିଶ୍ଚିତ ତାରିଖ ବା ଜନସମୂହର ପରିଚୟ ସ୍ଥିର କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।

ଆଉ ଏକ ଉଦାହରଣ: ହରପ୍ପା ସଭ୍ୟତାର ପତନ ବା ପରିବର୍ତ୍ତନକୁ ବୁଝିବା ପାଇଁ ନଗର ଯୋଜନା, ଜଳବାୟୁ, ନଦୀପଥର ପରିବର୍ତ୍ତନ, ବାଣିଜ୍ୟ ଓ ବସତିର ରୂପାନ୍ତରକୁ ଏକାଠି ବିଶ୍ଳେଷଣ କରାଯାଏ। କେବଳ ଗୋଟିଏ କାରଣ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଅଞ୍ଚଳର ପରିବର୍ତ୍ତନକୁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।

୧୮. ବିଭିନ୍ନ ଇତିହାସ ଲେଖନ ପଦ୍ଧତିର ତୁଳନାତ୍ମକ ଅଧ୍ୟୟନ

ଏହି ତୁଳନାରୁ ସ୍ପଷ୍ଟ ହୁଏ ଯେ କୌଣସି ଗୋଟିଏ ପଦ୍ଧତି ସମସ୍ତ ଐତିହାସିକ ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତର ଦେଇପାରେ ନାହିଁ। ଉତ୍ସର ପ୍ରକୃତି ଓ ଗବେଷଣାର ପ୍ରଶ୍ନ ଅନୁସାରେ ବିଭିନ୍ନ ପଦ୍ଧତିକୁ ସମନ୍ୱୟ କରିବା ଆବଶ୍ୟକ।

୧୯. ପ୍ରାକ୍‌ଇତିହାସିକ ଓ ବୈଦିକ ଯୁଗର ଇତିହାସ ଲେଖନର ପ୍ରମୁଖ ସମସ୍ୟା

ଏହି ଅଧ୍ୟାୟର ବିଷୟବସ୍ତୁକୁ ଭଲ ଭାବେ ବୁଝିବା ପାଇଁ ନିମ୍ନଲିଖିତ ସମସ୍ୟାଗୁଡ଼ିକ ଉପରେ ବିଶେଷ ଧ୍ୟାନ ଦେବା ଦରକାର।

୧୯.୧ ଲିଖିତ ପ୍ରମାଣର ଅଭାବ

ପ୍ରାକ୍‌ଇତିହାସିକ ସମାଜର ଅଧ୍ୟୟନରେ ପ୍ରତ୍ନତାତ୍ତ୍ୱିକ ଅବଶେଷ ମୁଖ୍ୟ ଉତ୍ସ। ତେଣୁ ଲୋକମାନଙ୍କ ଭାଷା, ବିଶ୍ୱାସ, ରାଜନୈତିକ ସଂଗଠନ ଓ ସାମାଜିକ ସମ୍ପର୍କ ସମ୍ପର୍କରେ ସମସ୍ତ ପ୍ରଶ୍ନର ନିଶ୍ଚିତ ଉତ୍ତର ମିଳେନାହିଁ।

୧୯.୨ ହରପ୍ପା ଲିପିର ଅପଠନୀୟତା

ହରପ୍ପା ସଭ୍ୟତାର ଲିପି ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ପଠନ କରାଯାଇନାହିଁ। ଫଳରେ ଏହି ସଭ୍ୟତାର ରାଜନୈତିକ ବ୍ୟବସ୍ଥା, ଭାଷା ଓ ଧାର୍ମିକ ଚିନ୍ତାଧାରାର ଅନେକ ଦିଗ ଅନିଶ୍ଚିତ ରହିଛି।

୧୯.୩ ବୈଦିକ ସାହିତ୍ୟର ମୌଖିକ ପରମ୍ପରା

ବେଦଗୁଡ଼ିକ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ମୌଖିକ ପରମ୍ପରାରେ ସଂରକ୍ଷିତ ହୋଇଥିଲେ। ତେଣୁ ଗ୍ରନ୍ଥର ରଚନାସ୍ତର, ଭାଷାଗତ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ ଓ ଐତିହାସିକ ପରିପ୍ରେକ୍ଷୀକୁ ଅଧ୍ୟୟନ କରି ତାହାର କାଳକ୍ରମ ଆକଳନ କରିବା ଆବଶ୍ୟକ।

୧୯.୪ ପ୍ରତ୍ନତତ୍ତ୍ୱ ଓ ସାହିତ୍ୟର ସମ୍ପର୍କ

ପ୍ରତ୍ନତାତ୍ତ୍ୱିକ ସଂସ୍କୃତିକୁ କୌଣସି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଭାଷା, ଜାତି ବା ସାହିତ୍ୟିକ ପରମ୍ପରା ସହିତ ଯୋଡ଼ିବା ସମୟରେ ସତର୍କତା ଆବଶ୍ୟକ। ମାଟିପାତ୍ରର ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଶୈଳୀ ମାତ୍ରରୁ ସେହି ଅଞ୍ଚଳର ଲୋକମାନଙ୍କ ଭାଷା ବା ଜାତିଗତ ପରିଚୟ ନିଶ୍ଚିତ ହୁଏନାହିଁ।

୧୯.୫ ଅତୀତର ଆଧୁନିକ ପୁନର୍ବ୍ୟାଖ୍ୟା

ଇତିହାସକାରମାନେ ନିଜ ସମୟର ପ୍ରଶ୍ନ ଓ ଗବେଷଣା ପଦ୍ଧତି ଅନୁସାରେ ଅତୀତକୁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତି। ତେଣୁ ନୂତନ ପ୍ରମାଣ ଓ ନୂତନ ପ୍ରଶ୍ନ ଆସିଲେ ପୁରୁଣା ବ୍ୟାଖ୍ୟା ପରିବର୍ତ୍ତିତ ହୋଇପାରେ। ଏହା ଇତିହାସର ଦୁର୍ବଳତା ନୁହେଁ; ବରଂ ପ୍ରମାଣ ଆଧାରିତ ଜ୍ଞାନର ସ୍ୱାଭାବିକ ବିକାଶ।

୨୦. ଉପସଂହାର (Conclusion)

ପ୍ରାଚୀନ ଭାରତର ଇତିହାସ ପୁନର୍ନିର୍ମାଣ ପାଇଁ ସାହିତ୍ୟିକ, ପ୍ରତ୍ନତାତ୍ତ୍ୱିକ, ଅଭିଲେଖୀୟ, ମୁଦ୍ରାଗତ ଓ ବୈଜ୍ଞାନିକ ଉତ୍ସର ସମନ୍ୱିତ ଅଧ୍ୟୟନ ଅତ୍ୟାବଶ୍ୟକ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ଉତ୍ସ ଅତୀତର ଭିନ୍ନ ଦିଗକୁ ପ୍ରକାଶ କରେ, କିନ୍ତୁ କୌଣସି ଉତ୍ସ ଏକାକୀ ସମଗ୍ର ଅତୀତର ପୂର୍ଣ୍ଣ ଚିତ୍ର ଦେଇପାରେ ନାହିଁ।

ଏହା ସହିତ, ଓରିଏଣ୍ଟାଲିଷ୍ଟ, ଉପନିବେଶୀୟ, ଜାତୀୟତାବାଦୀ, ମାର୍କ୍ସବାଦୀ, ସାମାଜିକ ଓ ଅନ୍ତଃବିଷୟକ ଇତିହାସ ଲେଖନ ପଦ୍ଧତି ଭାରତର ଅତୀତକୁ ଭିନ୍ନ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣରୁ ବୁଝିବାର ସୁଯୋଗ ଦିଏ।

ପ୍ରାଚୀନ ଭାରତର ଇତିହାସ ଅଧ୍ୟୟନର ମୂଳ ନୀତି ହେଉଛି—ଉତ୍ସକୁ ସମାଲୋଚନାତ୍ମକ ଭାବେ ପରୀକ୍ଷା କରିବା, ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରମାଣର ତୁଳନା କରିବା ଏବଂ ପ୍ରମାଣ ଯେତିକି ସମର୍ଥନ କରେ ସେତିକି ମାତ୍ର ନିଷ୍କର୍ଷ ଟାଣିବା।

ଏହି ପଦ୍ଧତି ମାଧ୍ୟମରେ ପ୍ରାକ୍‌ଇତିହାସିକ ଯୁଗରୁ ବୈଦିକ ଯୁଗ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଭାରତୀୟ ସମାଜର ଜୀବନ, ପରିବର୍ତ୍ତନ ଓ ନିରନ୍ତରତାକୁ ଅଧିକ ବୈଜ୍ଞାନିକ ଭାବେ ବୁଝିହେବ।

୨୧. UG, PG ଓ UPSC/OPSC ପରୀକ୍ଷା ପାଇଁ ଅଭ୍ୟାସ ପ୍ରଶ୍ନ

A. ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଉତ୍ତରମୂଳକ ପ୍ରଶ୍ନ

1. ଐତିହାସିକ ଉତ୍ସ କହିଲେ କ’ଣ ବୁଝ?

2. ଇତିହାସ ଲେଖନର ସଂଜ୍ଞା ଦିଅ।

3. ବାହ୍ୟ ଓ ଆଭ୍ୟନ୍ତରୀଣ ଉତ୍ସ ସମାଲୋଚନା ମଧ୍ୟରେ ପାର୍ଥକ୍ୟ ଦର୍ଶାଅ।

4. ହରପ୍ପା ସଭ୍ୟତାର ଇତିହାସ ପୁନର୍ନିର୍ମାଣରେ ପ୍ରତ୍ନତତ୍ତ୍ୱର ଭୂମିକା କ’ଣ?

5. ବୈଦିକ ସାହିତ୍ୟର ଚାରୋଟି ମୁଖ୍ୟ ଶ୍ରେଣୀର ନାମ ଲେଖ।

6. ଜାତୀୟତାବାଦୀ ଇତିହାସ ଲେଖନର ଦୁଇଟି ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ ଲେଖ।

7. ଡି. ଡି. କୋଶାମ୍ବୀଙ୍କ ଇତିହାସ ଲେଖନର ମୁଖ୍ୟ ଅବଦାନ କ’ଣ?

8. ଅନ୍ତଃବିଷୟକ ଇତିହାସ ଲେଖନ କହିଲେ କ’ଣ ବୁଝ?

B. ଦୀର୍ଘ ଉତ୍ତରମୂଳକ ପ୍ରଶ୍ନ

1. ପ୍ରାଚୀନ ଭାରତର ଇତିହାସ ପୁନର୍ନିର୍ମାଣରେ ସାହିତ୍ୟିକ ଓ ପ୍ରତ୍ନତାତ୍ତ୍ୱିକ ଉତ୍ସର ଭୂମିକା ସମାଲୋଚନାତ୍ମକ ଭାବେ ଆଲୋଚନା କର।

2. ପ୍ରାକ୍‌ଇତିହାସିକ ଓ ବୈଦିକ ଯୁଗର ଅଧ୍ୟୟନରେ ଉପଲବ୍ଧ ଉତ୍ସର ସମ୍ଭାବନା ଓ ସୀମାବଦ୍ଧତା ବିଶ୍ଳେଷଣ କର।

3. ଭାରତୀୟ ଇତିହାସ ଲେଖନରେ ଉପନିବେଶୀୟ ଓ ଜାତୀୟତାବାଦୀ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣର ତୁଳନା କର।

4. ପ୍ରାଚୀନ ଭାରତର ଇତିହାସ ଅଧ୍ୟୟନରେ ମାର୍କ୍ସବାଦୀ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣର ଅବଦାନ ଓ ସୀମାବଦ୍ଧତା ଆଲୋଚନା କର।

5. “ଇତିହାସ ଲେଖନ କେବଳ ଅତୀତର ଘଟଣା ସଂଗ୍ରହ ନୁହେଁ, ବରଂ ପ୍ରମାଣ ଆଧାରିତ ବ୍ୟାଖ୍ୟାର ଏକ ପ୍ରକ୍ରିୟା।” — ଉଦାହରଣ ସହିତ ଆଲୋଚନା କର।

6. ହରପ୍ପା ସଭ୍ୟତା ଓ ବୈଦିକ ଯୁଗର ଇତିହାସ ପୁନର୍ନିର୍ମାଣରେ ଅନ୍ତଃବିଷୟକ ଗବେଷଣାର ଗୁରୁତ୍ୱ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କର।

C. UPSC/OPSC ଶୈଳୀର MCQs

MCQ ଅଭ୍ୟାସ

0/8 ଉତ୍ତର

1. ପ୍ରାକ୍‌ଇତିହାସିକ ଯୁଗର ଅଧ୍ୟୟନରେ କେଉଁ ଉତ୍ସ ସାଧାରଣତଃ ସର୍ବାଧିକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ?A. ସମସାମୟିକ ରାଜକୀୟ ଜୀବନୀB. ପ୍ରତ୍ନତାତ୍ତ୍ୱିକ ଅବଶେଷC. ମଧ୍ୟଯୁଗୀୟ ପ୍ରଶସ୍ତିD. ବିଦେଶୀ ଯାତ୍ରୀଙ୍କ ବିବରଣୀ

2. ହରପ୍ପା ଲିପି ସମ୍ପର୍କରେ କେଉଁ ବକ୍ତବ୍ୟଟି ସଠିକ୍?A. ଏହା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପଠନ କରାଯାଇଛିB. ଏହାର ସମସ୍ତ ଭାଷାଗତ ଅର୍ଥ ନିଶ୍ଚିତC. ଏହା ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ପଠନ କରାଯାଇନାହିଁD. ଏହା ବ୍ରାହ୍ମୀ ଲିପି ସହିତ ସମାନ

3. ବାହ୍ୟ ଉତ୍ସ ସମାଲୋଚନାର ପ୍ରଧାନ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କ’ଣ?A. କେବଳ ଲେଖକଙ୍କ ମତକୁ ସମର୍ଥନ କରିବାB. ଉତ୍ସର ପ୍ରାମାଣିକତା ଓ ଉତ୍ପତ୍ତି ଯାଞ୍ଚ କରିବାC. ସମସ୍ତ କିମ୍ବଦନ୍ତୀକୁ ସତ୍ୟ ମାନିବାD. ଉତ୍ସର ସାହିତ୍ୟିକ ମୂଲ୍ୟ ମାତ୍ର ଦେଖିବା

4. ବ୍ରାହ୍ମୀ ଲିପି ପାଠୋଦ୍ଧାର ସହିତ କାହାର ନାମ ଜଡ଼ିତ?A. ଜେମ୍ସ ପ୍ରିନ୍ସେପ୍B. ଆର୍. ଏସ୍. ଶର୍ମାC. ଡି. ଡି. କୋଶାମ୍ବୀD. କେ. ପି. ଜୟସୱାଲ

5. ଡି. ଡି. କୋଶାମ୍ବୀଙ୍କ ଇତିହାସ ଲେଖନର ଏକ ମୁଖ୍ୟ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ କ’ଣ?A. କେବଳ ରାଜାଙ୍କ ଜୀବନୀB. କେବଳ ଧାର୍ମିକ କାହାଣୀC. ବହୁ ପ୍ରକାରର ପ୍ରମାଣ ସହିତ ସାମାଜିକ-ଅର୍ଥନୈତିକ ବିଶ୍ଳେଷଣD. କେବଳ ବିଦେଶୀ ବିବରଣୀ

6. ପେଣ୍ଟେଡ୍ ଗ୍ରେ ୱେୟାର (PGW) ସମ୍ପର୍କରେ କେଉଁ ବକ୍ତବ୍ୟଟି ଅଧିକ ଉପଯୁକ୍ତ?A. ଏହା ସମସ୍ତ ବୈଦିକ ଜନସମୂହର ନିଶ୍ଚିତ ପରିଚୟB. ଏହା ଏକ ପ୍ରତ୍ନତାତ୍ତ୍ୱିକ ମାଟିପାତ୍ର ପରମ୍ପରାC. ଏହା ଏକ ପ୍ରାଚୀନ ଭାଷାD. ଏହା ଏକ ମୌଖିକ ମହାକାବ୍ୟ

7. ଇତିହାସ ଲେଖନରେ ତୁଳନାତ୍ମକ ପ୍ରମାଣର ଅର୍ଥ କ’ଣ?A. ଗୋଟିଏ ଉତ୍ସକୁ ସବୁବେଳେ ଗ୍ରହଣ କରିବାB. ଅନ୍ୟ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ପ୍ରମାଣ ସହିତ ଏକ ତଥ୍ୟ ଯାଞ୍ଚ କରିବାC. ସମସ୍ତ ଉତ୍ସକୁ ଅସ୍ୱୀକାର କରିବାD. କେବଳ ଲୋକକଥା ଉପରେ ନିର୍ଭର କରିବା

8. ମାର୍କ୍ସବାଦୀ ଇତିହାସ ଲେଖନ କେଉଁ ଦିଗକୁ ବିଶେଷ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଏ?A. ଅର୍ଥନୈତିକ ଗଠନ ଓ ଶ୍ରେଣୀ ସମ୍ପର୍କB. କେବଳ ରାଜାଙ୍କ ବଂଶାବଳୀC. କେବଳ ପୌରାଣିକ ଚରିତ୍ରD. କେବଳ ଭାଷାର ଉଚ୍ଚାରଣ

ପୁନର୍ବାର ଅଭ୍ୟାସ କରନ୍ତୁ

୨୨. ସହାୟକ ପୁସ୍ତକ ଓ ଗବେଷଣା ସାମଗ୍ରୀ

UG, PG ଓ UPSC/OPSC ସ୍ତରରେ ଏହି ବିଷୟକୁ ଅଧିକ ଗଭୀର ଭାବେ ପଢ଼ିବା ପାଇଁ ନିମ୍ନଲିଖିତ ପୁସ୍ତକ ଉପଯୋଗୀ।

୧. Romila Thapar — The Past Before Us: Historical Traditions of Early North India

ପ୍ରାଚୀନ ଭାରତର ଐତିହାସିକ ଚେତନା, ଇତିହାସ–ପୁରାଣ ପରମ୍ପରା ଓ ଅତୀତର ସାହିତ୍ୟିକ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ ବୁଝିବା ପାଇଁ।

JSTOR

+1

୨. D. D. Kosambi — An Introduction to the Study of Indian History

ଇତିହାସ ଅଧ୍ୟୟନରେ ପ୍ରତ୍ନତତ୍ତ୍ୱ, ସାମାଜିକ ଗଠନ ଓ ଅର୍ଥନୈତିକ ପରିବର୍ତ୍ତନର ସମନ୍ୱୟ ବୁଝିବା ପାଇଁ।

୩. Upinder Singh — A History of Ancient and Early Medieval India

ପ୍ରତ୍ନତାତ୍ତ୍ୱିକ ଓ ସାହିତ୍ୟିକ ଉତ୍ସ, ପ୍ରାଚୀନ ସମାଜ ଓ ଇତିହାସ ପୁନର୍ନିର୍ମାଣର ପଦ୍ଧତି ପାଇଁ।

୪. Romila Thapar — Early India: From the Origins to AD 1300

ପ୍ରାଚୀନ ଭାରତର ରାଜନୈତିକ, ସାମାଜିକ, ଧାର୍ମିକ ଓ ଅର୍ଥନୈତିକ ଇତିହାସର ବ୍ୟାପକ ଅଧ୍ୟୟନ ପାଇଁ।

Library of Congress

+1

ପରୀକ୍ଷା ପାଇଁ ଶେଷ ରିଭିଜନ୍

ମନେ ରଖିବାକୁ ଥିବା ପ୍ରମୁଖ ବିଷୟ:

• Historical Sources: ସାହିତ୍ୟିକ, ପ୍ରତ୍ନତାତ୍ତ୍ୱିକ, ଅଭିଲେଖୀୟ, ମୁଦ୍ରାଗତ ଓ ବୈଜ୍ଞାନିକ ପ୍ରମାଣ।
• Source Criticism: ବାହ୍ୟ ସମାଲୋଚନା, ଆଭ୍ୟନ୍ତରୀଣ ସମାଲୋଚନା ଓ ତୁଳନାତ୍ମକ ପ୍ରମାଣ।
• Colonial Historiography: ୱିଲିୟମ୍ ଜୋନ୍ସ, ଜେମ୍ସ ପ୍ରିନ୍ସେପ୍ ଓ ଆଲେକ୍‌ଜାଣ୍ଡର କନିଂହାମ୍।
• Nationalist Historiography: ଆର୍. ଜି. ଭଣ୍ଡାରକର, କେ. ପି. ଜୟସୱାଲ ଓ ଆର୍. ସି. ମଜୁମଦାର।
• Marxist Historiography: ଡି. ଡି. କୋଶାମ୍ବୀ ଓ ଆର୍. ଏସ୍. ଶର୍ମା।
• Modern Historiography: ସାମାଜିକ, ସାଂସ୍କୃତିକ, ସବାଲଟର୍ଣ୍ଣ ଓ ଅନ୍ତଃବିଷୟକ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ।
• ମୂଳ ନୀତି: ପ୍ରତ୍ନତାତ୍ତ୍ୱିକ ସଂସ୍କୃତିକୁ କୌଣସି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଭାଷା ବା ଜାତି ସହିତ ଯୋଡ଼ିବା ପାଇଁ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଓ ପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ ପ୍ରମାଣ ଆବଶ୍ୟକ।

ଏହି ଅଧ୍ୟାୟର ମୂଳ ବାର୍ତ୍ତା: ପ୍ରାଚୀନ ଭାରତର ଇତିହାସ ଲେଖନ ଉତ୍ସ ସଂଗ୍ରହ, ସେଗୁଡ଼ିକର ସମାଲୋଚନାତ୍ମକ ଯାଞ୍ଚ ଓ ପ୍ରମାଣ ଆଧାରିତ ବ୍ୟାଖ୍ୟାର ଏକ ନିରନ୍ତର ପ୍ରକ୍ରିୟା।