Core I : ପ୍ରାକ୍ ଇତିହାସରୁ ବୈଦିକ ଯୁଗ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ (Reconstructing Ancient Indian History)

ସ୍ନାତକ (UG), ସ୍ନାତକୋତ୍ତର (PG), UPSC, OPSC ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପ୍ରତିଯୋଗିତାମୂଳକ ପରୀକ୍ଷା ପାଇଁ ବିସ୍ତୃତ ଓଡ଼ିଆ ଅଧ୍ୟୟନ ନୋଟ୍ସ

୧. ଉପକ୍ରମ (Introduction)

ପ୍ରାଚୀନ ଭାରତର ଇତିହାସ ଅଧ୍ୟୟନ କରିବା ସମୟରେ କେବଳ ରାଜା, ରାଜବଂଶ, ଯୁଦ୍ଧ ଓ ରାଜନୈତିକ ଘଟଣାଗୁଡ଼ିକୁ ଜାଣିବା ଯଥେଷ୍ଟ ନୁହେଁ। ପ୍ରାଚୀନ ଭାରତୀୟମାନେ ଅତୀତକୁ କିପରି ବୁଝୁଥିଲେ, ଅତୀତର ସ୍ମୃତିକୁ କିପରି ସଂରକ୍ଷଣ କରୁଥିଲେ ଏବଂ ପରବର୍ତ୍ତୀ ପିଢ଼ିକୁ କିପରି ତାହା ହସ୍ତାନ୍ତର କରୁଥିଲେ, ସେ ସମ୍ପର୍କରେ ଜାଣିବା ମଧ୍ୟ ଆବଶ୍ୟକ।

ପ୍ରାଚୀନ ଭାରତୀୟ ଇତିହାସ ଚେତନାର ପ୍ରକାଶ ବିଭିନ୍ନ ସାହିତ୍ୟିକ, ଧାର୍ମିକ, ମୌଖିକ, ବଂଶାବଳୀ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଓ ରାଜକୀୟ ପରମ୍ପରାରେ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ। ବେଦ, ଉପନିଷଦ, ରାମାୟଣ, ମହାଭାରତ, ପୁରାଣ, ବୌଦ୍ଧ ତ୍ରିପିଟକ, ଜାତକ କଥା, ଜୈନ ସାହିତ୍ୟ ଓ ରାଜାମାନଙ୍କ ଶିଳାଲେଖ ଏହି ଦୃଷ୍ଟିରୁ ବିଶେଷ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ।

ଆଧୁନିକ ଇତିହାସ ଲେଖନରେ ଘଟଣାର କାଳକ୍ରମ, ପ୍ରମାଣର ସମାଲୋଚନାତ୍ମକ ପରୀକ୍ଷା, ତଥ୍ୟର ଯାଞ୍ଚ ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ଉତ୍ସର ତୁଳନାକୁ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଆଯାଏ। ଅନ୍ୟପକ୍ଷରେ, ପ୍ରାଚୀନ ଭାରତୀୟ ପରମ୍ପରାରେ ଅତୀତକୁ ଅନେକ ସମୟରେ ଧାର୍ମିକ ଶିକ୍ଷା, ନୈତିକ ଆଦର୍ଶ, ବଂଶାବଳୀ, ରାଜକୀୟ କୀର୍ତ୍ତି ଓ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ସମୟଚକ୍ର ସହିତ ଯୋଡ଼ି ଦେଖାଯାଉଥିଲା।

ମୁଖ୍ୟ ଯୁକ୍ତି: ପ୍ରାଚୀନ ଭାରତରେ ଅତୀତକୁ ବୁଝିବାର ଗୋଟିଏ ମାତ୍ର ପଦ୍ଧତି ନଥିଲା। ବିଭିନ୍ନ ଧାର୍ମିକ, ସାମାଜିକ ଓ ରାଜନୈତିକ ପରମ୍ପରା ନିଜ ନିଜ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣରୁ ଅତୀତକୁ ସଂରକ୍ଷଣ ଓ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରୁଥିଲେ।

୨. ଇତିହାସ ଚେତନାର ଅର୍ଥ (Meaning of Historical Consciousness)

ଇତିହାସ ଚେତନା କହିଲେ ମନୁଷ୍ୟ ଓ ସମାଜର ଅତୀତ ସମ୍ପର୍କରେ ଥିବା ସଚେତନତାକୁ ବୁଝାଯାଏ। ଏହା ଅତୀତ, ବର୍ତ୍ତମାନ ଓ ଭବିଷ୍ୟତ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ସମ୍ପର୍କକୁ ବୁଝିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ।

ପ୍ରାଚୀନ ଭାରତରେ ଇତିହାସ ଚେତନା ବିଭିନ୍ନ ରୂପରେ ପ୍ରକାଶ ପାଇଥିଲା।

1. ସାମୂହିକ ସ୍ମୃତି (Collective Memory): ପୂର୍ବପୁରୁଷ, ଗୋଷ୍ଠୀ, ଯୁଦ୍ଧ, ସ୍ଥାନାନ୍ତରଣ ଓ ସାମାଜିକ ଘଟଣା ସମ୍ପର୍କିତ ସ୍ମୃତିର ସଂରକ୍ଷଣ।

2. ବଂଶାବଳୀ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ସ୍ମୃତି (Genealogical Memory): ରାଜା, ଋଷି, ପୂର୍ବପୁରୁଷ ଓ ରାଜବଂଶର କ୍ରମକୁ ସଂରକ୍ଷଣ କରିବା।

3. ଧାର୍ମିକ ସ୍ମୃତି (Religious Memory): ଧାର୍ମିକ ଗୁରୁ, ତୀର୍ଥଙ୍କର, ବୁଦ୍ଧ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଧାର୍ମିକ ପରମ୍ପରାର ଇତିହାସକୁ ସଂରକ୍ଷଣ କରିବା।

4. ରାଜନୈତିକ ସ୍ମୃତି (Political Memory): ରାଜାମାନଙ୍କ ବିଜୟ, ଶାସନ, ଦାନ, ପ୍ରଶାସନ ଓ ରାଜକୀୟ ସଫଳତାର ବିବରଣୀ ରଖିବା।

5. ନୈତିକ ଓ ଦାର୍ଶନିକ ଚିନ୍ତନ: ଅତୀତର କାହାଣୀ ଓ ଚରିତ୍ର ମାଧ୍ୟମରେ ଧର୍ମ, କର୍ତ୍ତବ୍ୟ, ନ୍ୟାୟ ଓ ନୈତିକ ଆଚରଣ ବିଷୟରେ ଶିକ୍ଷା ଦେବା।

6. କାଳକ୍ରମ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଚେତନା (Chronological Awareness): ପିଢ଼ି, ରାଜବଂଶ, ଶାସନକାଳ ଓ ଯୁଗ ଅନୁସାରେ ଘଟଣାଗୁଡ଼ିକୁ କ୍ରମବଦ୍ଧ କରିବା।

ଏହି ସମସ୍ତ ରୂପର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଆଧୁନିକ ଅର୍ଥରେ ତଥ୍ୟଭିତ୍ତିକ ଇତିହାସ ଲେଖିବା ନଥିଲା। କେତେକ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଏହାର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଧାର୍ମିକ ଜ୍ଞାନ ସଂରକ୍ଷଣ, ରାଜକୀୟ ଅଧିକାରକୁ ସମର୍ଥନ କିମ୍ବା ସାମାଜିକ ପରିଚୟକୁ ଦୃଢ଼ କରିବା ମଧ୍ୟ ଥିଲା।

ଆଧୁନିକ ଇତିହାସ ଓ ପ୍ରାଚୀନ ଭାରତୀୟ ଅତୀତ ଧାରଣାର ତୁଳନା

ଏହି ତୁଳନାକୁ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ବିଭାଜନ ଭାବେ ଦେଖିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ଆଧୁନିକ ଇତିହାସରେ ମଧ୍ୟ ଧର୍ମ ଓ ନୈତିକତା ଅଧ୍ୟୟନ କରାଯାଏ, ଏବଂ ପ୍ରାଚୀନ ଭାରତୀୟ ଗ୍ରନ୍ଥରେ ମଧ୍ୟ ଐତିହାସିକ ତଥ୍ୟ ଓ କାଳକ୍ରମ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ସୂଚନା ରହିଛି।

୩. ଇତିହାସ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ପ୍ରମୁଖ ପ୍ରାଚୀନ ଭାରତୀୟ ଶବ୍ଦ

ପ୍ରାଚୀନ ଭାରତୀୟମାନେ ଅତୀତର ଘଟଣା, ପରମ୍ପରା ଓ କାହାଣୀକୁ ବୁଝାଇବା ପାଇଁ ବିଭିନ୍ନ ଶବ୍ଦ ବ୍ୟବହାର କରୁଥିଲେ। ସେଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରୁ ଇତିହାସ, ପୁରାଣ, ଆଖ୍ୟାନ, କଥା, ବଂଶ ଓ ବଂଶାନୁଚରିତ ବିଶେଷ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ।

୩.୧ ଇତିହାସ (Itihasa)

‘ଇତିହାସ’ ଶବ୍ଦକୁ ପାରମ୍ପରିକ ଭାବେ ‘ଏପରି ହିଁ ଘଟିଥିଲା’ ବା ‘ଏହିପରି ଥିଲା’ ବୋଲି ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଏ। ଏହା ଅତୀତର ଘଟଣା, ବୀରତ୍ୱ, ରାଜବଂଶୀୟ ପରମ୍ପରା ଓ ଆଦର୍ଶ ଆଚରଣ ସମ୍ପର୍କିତ ବର୍ଣ୍ଣନା ସହିତ ଜଡ଼ିତ।

ରାମାୟଣ ଓ ମହାଭାରତକୁ ପାରମ୍ପରିକ ଭାବରେ ଇତିହାସ ଗ୍ରନ୍ଥ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ଇତିହାସର ଗୁରୁତ୍ୱ:

• ଅତୀତର ସାମୂହିକ ସ୍ମୃତିକୁ ସଂରକ୍ଷଣ କରିଥିଲା।
• ରାଜଧର୍ମ, ନ୍ୟାୟ, କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଓ ନୈତିକତାର ଆଦର୍ଶ ପ୍ରଦାନ କରିଥିଲା।
• ସମାଜ, ରାଜନୀତି, ପରିବାର ଓ ସାଂସ୍କୃତିକ ଜୀବନର ଚିତ୍ର ଉପସ୍ଥାପନ କରିଥିଲା।
• ପରବର୍ତ୍ତୀ ପିଢ଼ିକୁ ପୂର୍ବ ପରମ୍ପରା ସହିତ ସଂଯୁକ୍ତ କରିଥିଲା।

ତେବେ, ଏହି ଗ୍ରନ୍ଥଗୁଡ଼ିକ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ମୌଖିକ ପରମ୍ପରା, ରଚନା ଓ ପୁନଃସମ୍ପାଦନ ମାଧ୍ୟମରେ ବିକଶିତ ହୋଇଥିବାରୁ ସେଥିରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଘଟଣାକୁ ସମସାମୟିକ ଐତିହାସିକ ତଥ୍ୟ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଇପାରିବ ନାହିଁ।

୩.୨ ପୁରାଣ (Purana)

‘ପୁରାଣ’ ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥ ପ୍ରାଚୀନ ବା ପୁରୁଣା। ପୁରାଣ ସାହିତ୍ୟରେ ସୃଷ୍ଟିତତ୍ତ୍ୱ, ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ବିନାଶ ଓ ପୁନଃସୃଷ୍ଟି, ଦେବତା, ଋଷି, ରାଜବଂଶ, ଧାର୍ମିକ ପରମ୍ପରା ଓ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ ସମ୍ପର୍କିତ ବର୍ଣ୍ଣନା ରହିଛି।

ପୁରାଣର ପାରମ୍ପରିକ ପାଞ୍ଚଟି ମୁଖ୍ୟ ଲକ୍ଷଣକୁ ପଞ୍ଚଲକ୍ଷଣ (Panchalakshana) କୁହାଯାଏ।

୧

ସର୍ଗ (Sarga) — ସୃଷ୍ଟି

ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଓ ଜଗତର ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ସୃଷ୍ଟି ସମ୍ପର୍କିତ ବର୍ଣ୍ଣନା।

୨

ପ୍ରତିସର୍ଗ (Pratisarga) — ପୁନଃସୃଷ୍ଟି

ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ବିନାଶ ପରେ ପୁନର୍ବାର ସୃଷ୍ଟି ହେବାର ଧାରଣା।

୩

ବଂଶ (Vamsha) — ବଂଶାବଳୀ

ଦେବତା, ଋଷି ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପ୍ରମୁଖ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ବଂଶ ସମ୍ପର୍କିତ ବର୍ଣ୍ଣନା।

୪

ମନ୍ୱନ୍ତର (Manvantara) — ମନୁଙ୍କ ଯୁଗ

ପରମ୍ପରାଗତ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡୀୟ କାଳଗଣନାରେ ମନୁଙ୍କ ସହିତ ସମ୍ପର୍କିତ ବିଶେଷ କାଳଖଣ୍ଡ।

୫

ବଂଶାନୁଚରିତ (Vamshanucharita) — ରାଜବଂଶୀୟ ଇତିହାସ

ବିଭିନ୍ନ ରାଜବଂଶ ଓ ସେମାନଙ୍କ ରାଜାମାନଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପର୍କିତ ବର୍ଣ୍ଣନା।

ପୁରାଣଗୁଡ଼ିକ ଐତିହାସିକ ଗବେଷଣା ପାଇଁ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ; କାରଣ ସେମାନଙ୍କରେ ରାଜବଂଶୀୟ ପରମ୍ପରା, ଶାସକମାନଙ୍କ ସ୍ମୃତି ଓ ସାମାଜିକ-ଧାର୍ମିକ ବିକାଶ ସମ୍ପର୍କରେ ସୂଚନା ରହିଛି। ତଥାପି ବଂଶାବଳୀରେ କଳ୍ପିତ ବ୍ୟକ୍ତି, କାଳକ୍ରମର ଅସ୍ପଷ୍ଟତା ଓ ପରବର୍ତ୍ତୀ ସଂଯୋଜନ ଥାଇପାରେ। ତେଣୁ ଅନ୍ୟ ଐତିହାସିକ ପ୍ରମାଣ ସହିତ ତୁଳନା କରିବା ଆବଶ୍ୟକ।

୩.୩ ଆଖ୍ୟାନ (Akhyana)

ଆଖ୍ୟାନର ଅର୍ଥ କାହାଣୀ, ବର୍ଣ୍ଣନା ବା କୌଣସି ଘଟଣାର ବିବରଣୀ। ବୈଦିକ ଓ ପରବର୍ତ୍ତୀ ସାହିତ୍ୟରେ ଦେବତା, ଋଷି, ରାଜା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ସହିତ ସମ୍ପର୍କିତ ଆଖ୍ୟାନ ମିଳେ।

ଏହାର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କେବଳ ଅତୀତର ଘଟଣା ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବା ନଥିଲା। ଆଖ୍ୟାନ ମାଧ୍ୟମରେ ଧାର୍ମିକ ଅନୁଷ୍ଠାନର ବ୍ୟାଖ୍ୟା, ଦାର୍ଶନିକ ତତ୍ତ୍ୱର ଶିକ୍ଷା ଓ ନୈତିକ ଆଦର୍ଶର ପ୍ରଚାର ମଧ୍ୟ କରାଯାଉଥିଲା।

୩.୪ କଥା (Katha)

କଥାର ଅର୍ଥ ଗଳ୍ପ ବା ବର୍ଣ୍ଣନା। ରାଜା, ଋଷି, ବଣିକ, ସାଧାରଣ ଲୋକ ଓ ଧାର୍ମିକ ଗୁରୁମାନଙ୍କ ସମ୍ପର୍କିତ କଥାଗୁଡ଼ିକ ମୌଖିକ ଓ ସାହିତ୍ୟିକ ପରମ୍ପରାର ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଂଶ ଥିଲା।

ବୌଦ୍ଧ ଜାତକ କଥା ଏହାର ଏକ ଉଦାହରଣ। ଏଥିରେ ବୁଦ୍ଧଙ୍କ ପୂର୍ବଜନ୍ମର କାହାଣୀ ମାଧ୍ୟମରେ ନୈତିକ ଶିକ୍ଷା ଦିଆଯାଇଛି। ଏହି କାହାଣୀଗୁଡ଼ିକରେ ବଣିକ, କୃଷକ, ଶିଳ୍ପୀ, ରାଜା ଓ ନଗର ଜୀବନର ଚିତ୍ର ମଧ୍ୟ ମିଳେ। ତେଣୁ ସେଗୁଡ଼ିକ ସାମାଜିକ ଇତିହାସ ଅଧ୍ୟୟନରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ।

୩.୫ ବଂଶ ଓ ବଂଶାନୁଚରିତ

‘ବଂଶ’ ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥ ବଂଶଧାରା ବା ପରିବାରିକ-ରାଜବଂଶୀୟ ପରମ୍ପରା। ‘ବଂଶାନୁଚରିତ’ କହିଲେ ରାଜବଂଶ ଓ ସେମାନଙ୍କ ଶାସକମାନଙ୍କ ସମ୍ପର୍କିତ ବର୍ଣ୍ଣନାକୁ ବୁଝାଯାଏ।

ଏହି ପରମ୍ପରାଗୁଡ଼ିକ ରାଜାମାନଙ୍କ ଉତ୍ତରାଧିକାର, ବଂଶଗତ ସମ୍ପର୍କ ଓ ଶାସନର ବୈଧତା ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରୁଥିଲା।

ଇତିହାସକାରମାନେ ବଂଶାବଳୀକୁ ରାଜନୈତିକ ଇତିହାସ ପୁନର୍ନିର୍ମାଣର ଏକ ଆରମ୍ଭିକ ଉତ୍ସ ଭାବେ ବ୍ୟବହାର କରନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ସେଥିରେ ଥିବା ତଥ୍ୟକୁ ଶିଳାଲେଖ, ମୁଦ୍ରା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପ୍ରମାଣ ସହିତ ଯାଞ୍ଚ କରିବା ଦରକାର।

୪. ବୈଦିକ ସାହିତ୍ୟରେ ଇତିହାସ ଚେତନା

ବୈଦିକ ସାହିତ୍ୟ ପ୍ରାଚୀନ ଭାରତର ସର୍ବପ୍ରାଚୀନ ପ୍ରମୁଖ ସାହିତ୍ୟିକ ପରମ୍ପରା ମଧ୍ୟରୁ ଗୋଟିଏ। ଚାରିଟି ବେଦ—ଋଗ୍‌ବେଦ, ସାମବେଦ, ଯଜୁର୍ବେଦ ଓ ଅଥର୍ବବେଦ—ପ୍ରାଚୀନ ଭାରତୀୟ ଧର୍ମ, ସମାଜ, ଚିନ୍ତାଧାରା ଓ ମୌଖିକ ପରମ୍ପରାକୁ ବୁଝିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ।

୪.୧ ଋଗ୍‌ବେଦ ଓ ପ୍ରାଚୀନ ସମାଜର ସ୍ମୃତି

ଋଗ୍‌ବେଦରେ ଦେବତାମାନଙ୍କ ସ୍ତୁତି, ଧାର୍ମିକ ଅନୁଷ୍ଠାନ, ପଶୁସମ୍ପଦ, ଦାନ, ଗୋଷ୍ଠୀ ସମ୍ପର୍କ, ରାଜନୈତିକ ନେତୃତ୍ୱ ଓ ସଂଘର୍ଷ ସମ୍ପର୍କିତ ଅନେକ ସୂଚନା ମିଳେ।

ଋଗ୍‌ବେଦର ସପ୍ତମ ମଣ୍ଡଳର ୧୮ତମ ସୂକ୍ତରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ଦଶରାଜ୍ଞ ଯୁଦ୍ଧ (Battle of Ten Kings) ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ବୈଦିକ ସମାଜର ରାଜନୈତିକ ପ୍ରତିଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱିତା ସମ୍ପର୍କରେ ଆଲୋଚନା ପାଇଁ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ।

ଏହି ସୂକ୍ତ ଏକ ଧାର୍ମିକ-କାବ୍ୟିକ ରଚନା ହୋଇଥିବାରୁ ଏହାକୁ ଆଧୁନିକ ଯୁଦ୍ଧ ବିବରଣୀ ଭାବେ ପଢ଼ିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ଏହାର ସାହିତ୍ୟିକ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଓ କବିଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣକୁ ଧ୍ୟାନରେ ରଖି ଐତିହାସିକ ନିଷ୍କର୍ଷ ନିଆଯିବା ଦରକାର।

୪.୨ ମୌଖିକ ପରମ୍ପରାର ଗୁରୁତ୍ୱ

ବେଦଗୁଡ଼ିକ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ମୌଖିକ ପରମ୍ପରାରେ ସଂରକ୍ଷିତ ହୋଇଥିଲେ। ସଠିକ୍ ଉଚ୍ଚାରଣ ଓ ପାଠର ସଂରକ୍ଷଣ ପାଇଁ ଜଟିଳ ପାଠପଦ୍ଧତି ବିକଶିତ ହୋଇଥିଲା।

ଏଥିରୁ ପ୍ରମାଣିତ ହୁଏ ଯେ ଲିଖିତ ଦଲିଲ ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସମାଜ ନିଜର ଜ୍ଞାନ ଓ ସ୍ମୃତିକୁ ମୌଖିକ ଭାବରେ ସଂରକ୍ଷଣ କରିପାରେ।

ତଥାପି, ଗୋଟିଏ ଗ୍ରନ୍ଥ ମୌଖିକ ଭାବରେ ସଠିକ୍ ଭାବେ ସଂରକ୍ଷିତ ହୋଇଥିବାରୁ ସେଥିରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଘଟଣା ଐତିହାସିକ ଭାବରେ ପ୍ରମାଣିତ ହୋଇଯାଏ ନାହିଁ।

ଏଠାରେ ଚାରୋଟି ତାରିଖକୁ ପୃଥକ୍ ଭାବରେ ବୁଝିବା ଆବଶ୍ୟକ:

• ଗ୍ରନ୍ଥ ରଚନାର ସମୟ;
• କୌଣସି କାହାଣୀ ବା ପରମ୍ପରାର ଉତ୍ପତ୍ତି ସମୟ;
• ବର୍ଣ୍ଣିତ ଘଟଣାର ସମ୍ଭାବ୍ୟ ସମୟ;
• ଉପଲବ୍ଧ ପାଣ୍ଡୁଲିପିର ସମୟ।

ଏହି ଚାରୋଟି ସମୟ ଏକା ହେବା ଆବଶ୍ୟକ ନୁହେଁ।

୪.୩ ଛାନ୍ଦୋଗ୍ୟ ଉପନିଷଦରେ ଇତିହାସ-ପୁରାଣ

ଛାନ୍ଦୋଗ୍ୟ ଉପନିଷଦର ୭.୧.୨ ଅଂଶରେ ନାରଦଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅଧ୍ୟୟନ କରାଯାଇଥିବା ବିଭିନ୍ନ ବିଦ୍ୟା ମଧ୍ୟରେ ‘ଇତିହାସ-ପୁରାଣ’ର ଉଲ୍ଲେଖ ମିଳେ।

ଏହା ଦର୍ଶାଏ ଯେ ପ୍ରାଚୀନ ଭାରତୀୟ ବୌଦ୍ଧିକ ପରମ୍ପରାରେ ଅତୀତ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ କଥା, ବଂଶାବଳୀ ଓ ପରମ୍ପରାକୁ ଜ୍ଞାନର ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଂଶ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଉଥିଲା।

କିନ୍ତୁ ଏହାକୁ ଆଧୁନିକ ଅର୍ଥରେ ଇତିହାସ ଏକ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଶିକ୍ଷାଗତ ବିଷୟ ଭାବେ ବିକଶିତ ହୋଇଥିଲା ବୋଲି ପ୍ରମାଣ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।

୫. ରାମାୟଣ ଓ ମହାଭାରତରେ ଇତିହାସ ଚେତନା

ଭାରତୀୟ ଇତିହାସ ଚେତନାକୁ ବୁଝିବାରେ ଦୁଇଟି ପ୍ରମୁଖ ସଂସ୍କୃତ ମହାକାବ୍ୟ—ରାମାୟଣ ଓ ମହାଭାରତ—ର ବିଶେଷ ଗୁରୁତ୍ୱ ରହିଛି।

୫.୧ ରାମାୟଣ

ପାରମ୍ପରିକ ଭାବେ ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ନାମ ସହିତ ସମ୍ପୃକ୍ତ ରାମାୟଣରେ ରାମଙ୍କ ଜୀବନ, ବନବାସ, ସୀତାଙ୍କ ଅପହରଣ, ରାବଣଙ୍କ ସହିତ ସଂଘର୍ଷ ଓ ଅଯୋଧ୍ୟାକୁ ପ୍ରତ୍ୟାବର୍ତ୍ତନର କାହାଣୀ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇଛି।

ଏହି ମହାକାବ୍ୟରେ ନିମ୍ନଲିଖିତ ବିଷୟଗୁଡ଼ିକ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ:

• ଆଦର୍ଶ ରାଜା ଓ ରାଜଧର୍ମର ଧାରଣା;
• ପରିବାର, ପିତୃଭକ୍ତି ଓ ଭ୍ରାତୃତ୍ୱ;
• କର୍ତ୍ତବ୍ୟ, ନିଷ୍ଠା ଓ ନୈତିକ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ;
• ରାଜନୈତିକ ଅଧିକାର ଓ ଶାସନର ଆଦର୍ଶ;
• ବନ, ଜନବସତି ଓ ବିଭିନ୍ନ ସାମାଜିକ ଗୋଷ୍ଠୀର ଚିତ୍ରଣ।

ଐତିହାସିକ ଗୁରୁତ୍ୱ: ରାମାୟଣର ବିଭିନ୍ନ ପାଠ ଓ ରଚନାସ୍ତର ଅଧ୍ୟୟନ କରି ସମାଜ, ରାଜନୈତିକ ଚିନ୍ତାଧାରା ଓ ଧାର୍ମିକ ଆଦର୍ଶର ବିକାଶ ବୁଝିହେବ। କିନ୍ତୁ ରାମାୟଣର ପ୍ରତ୍ୟେକ ଘଟଣାକୁ ସମସାମୟିକ ଐତିହାସିକ ତଥ୍ୟ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଠିକ୍ ନୁହେଁ।

୫.୨ ମହାଭାରତ

ପାରମ୍ପରିକ ଭାବେ ବ୍ୟାସଙ୍କ ସହିତ ସମ୍ପୃକ୍ତ ମହାଭାରତର ମୁଖ୍ୟ ବିଷୟ ହେଉଛି ପାଣ୍ଡବ ଓ କୌରବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସଂଘର୍ଷ ଏବଂ କୁରୁକ୍ଷେତ୍ର ଯୁଦ୍ଧ।

ଏହି ମହାକାବ୍ୟରେ ରାଜନୀତି, ରାଜଧର୍ମ, ଯୁଦ୍ଧ, ପରିବାରିକ ସମ୍ପର୍କ, ସାମାଜିକ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଓ ନୈତିକ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ବିଷୟରେ ବ୍ୟାପକ ଆଲୋଚନା ରହିଛି।

ମହାଭାରତର ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଂଶ ହେଉଛି ଭଗବଦ୍‌ଗୀତା, ଯେଉଁଥିରେ କର୍ମ, ଜ୍ଞାନ, ଭକ୍ତି, ମୋକ୍ଷ ଓ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ସମ୍ପର୍କରେ ଦାର୍ଶନିକ ଆଲୋଚନା ହୋଇଛି।

ମହାଭାରତରେ ଧର୍ମ ଓ ରାଜନୈତିକ ଆବଶ୍ୟକତା ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ବିଶେଷ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ। ଏହା ପ୍ରାଚୀନ ଭାରତୀୟ ଚିନ୍ତାଧାରାରେ ନ୍ୟାୟ, ଅଧିକାର ଓ ଶାସକଙ୍କ ଦାୟିତ୍ୱକୁ ବୁଝିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ।

୫.୩ ମହାକାବ୍ୟଗୁଡ଼ିକର ଐତିହାସିକ ମୂଲ୍ୟ ଓ ସୀମାବଦ୍ଧତା

ଏହିପରି, ରାମାୟଣ ଓ ମହାଭାରତକୁ କେବଳ ନିର୍ଭୁଲ ଐତିହାସିକ ବିବରଣୀ କିମ୍ବା ଐତିହାସିକ ମୂଲ୍ୟହୀନ ପୌରାଣିକ କାହାଣୀ ଭାବେ ଦେଖିବା ଠିକ୍ ନୁହେଁ। ସମାଲୋଚନାତ୍ମକ ଅଧ୍ୟୟନ ମାଧ୍ୟମରେ ସେଗୁଡ଼ିକର ଐତିହାସିକ ମୂଲ୍ୟ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରାଯିବା ଉଚିତ।

୬. ବୌଦ୍ଧ ପରମ୍ପରାରେ ଇତିହାସ ଚେତନା

ବୌଦ୍ଧ ସାହିତ୍ୟ ପ୍ରାଚୀନ ଭାରତର ଧାର୍ମିକ, ସାମାଜିକ ଓ ରାଜନୈତିକ ଇତିହାସର ପୁନର୍ନିର୍ମାଣରେ ବିଶେଷ ଭୂମିକା ଗ୍ରହଣ କରେ। ଏଥିରେ ବୁଦ୍ଧଙ୍କ ଜୀବନ, ତାଙ୍କ ଶିକ୍ଷା, ବୌଦ୍ଧ ସଂଘର ବିକାଶ ଓ ଶାସକମାନଙ୍କ ସହିତ ବୌଦ୍ଧ ଧର୍ମର ସମ୍ପର୍କ ବିଷୟରେ ତଥ୍ୟ ମିଳେ।

୬.୧ ତ୍ରିପିଟକ (Tripitaka)

ବୌଦ୍ଧ ଧର୍ମର ପ୍ରମୁଖ ପାରମ୍ପରିକ ସାହିତ୍ୟ ସଂଗ୍ରହକୁ ତ୍ରିପିଟକ କୁହାଯାଏ। ଏହା ତିନୋଟି ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ।

୧. ବିନୟ ପିଟକ (Vinaya Pitaka): ବୌଦ୍ଧ ଭିକ୍ଷୁ ଓ ଭିକ୍ଷୁଣୀମାନଙ୍କ ଆଚରଣ, ଶୃଙ୍ଖଳା ଓ ସଂଘର ନିୟମ ସମ୍ପର୍କିତ ବିବରଣୀ ଏଥିରେ ରହିଛି।

୨. ସୁତ୍ତ ପିଟକ (Sutta Pitaka): ବୁଦ୍ଧଙ୍କ ସହିତ ସମ୍ପୃକ୍ତ ଉପଦେଶ, ଦାର୍ଶନିକ ଆଲୋଚନା ଓ ବିଭିନ୍ନ ସାମାଜିକ ଗୋଷ୍ଠୀ ସମ୍ପର୍କିତ ବର୍ଣ୍ଣନା ଏଥିରେ ମିଳେ।

୩. ଅଭିଧମ୍ମ ପିଟକ (Abhidhamma Pitaka): ବୌଦ୍ଧ ଦର୍ଶନ ଓ ମାନସିକ ପ୍ରକ୍ରିୟାର ବ୍ୟବସ୍ଥିତ ବିଶ୍ଳେଷଣ ଏହାର ମୁଖ୍ୟ ବିଷୟ।

ଏହି ଗ୍ରନ୍ଥଗୁଡ଼ିକ ବୌଦ୍ଧ ସଂସ୍ଥା, ଧାର୍ମିକ ଶିକ୍ଷା, ସାମାଜିକ ସମ୍ପର୍କ ଓ ରାଜନୈତିକ ପରିବେଶକୁ ବୁଝିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ। ତଥାପି ଗ୍ରନ୍ଥରେ ଥିବା ପ୍ରତ୍ୟେକ ବର୍ଣ୍ଣନାକୁ ବୁଦ୍ଧଙ୍କ ସମୟର ସମସାମୟିକ ଦଲିଲ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରିହେବ ନାହିଁ।

୬.୨ ଜାତକ କଥା (Jataka Tales)

ଜାତକ କଥାରେ ବୁଦ୍ଧଙ୍କ ପୂର୍ବଜନ୍ମ ସମ୍ପର୍କିତ କାହାଣୀ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇଛି। ଏହାର ମୁଖ୍ୟ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ହେଉଛି ଦାନ, କରୁଣା, ଜ୍ଞାନ, ସତ୍ୟବାଦିତା ଓ ଆତ୍ମସଂଯମ ପରି ନୈତିକ ଗୁଣଗୁଡ଼ିକର ଶିକ୍ଷା ଦେବା।

ଏହି କାହାଣୀଗୁଡ଼ିକରେ ନିମ୍ନଲିଖିତ ବିଷୟର ଚିତ୍ରଣ ମିଳେ:

• ରାଜା ଓ ରାଜ୍ୟ ଶାସନ;
• ବଣିକ ଓ ବାଣିଜ୍ୟ;
• କୃଷି ଓ ଶିଳ୍ପ;
• ନଗର ଜୀବନ ଓ ସାମାଜିକ ସମ୍ପର୍କ;
• ନୈତିକ ଆଦର୍ଶ ଓ ଲୋକପ୍ରିୟ ବିଶ୍ୱାସ।

ଐତିହାସିକ ଗୁରୁତ୍ୱ: ଜାତକ କଥାଗୁଡ଼ିକ ପ୍ରାଚୀନ ଭାରତୀୟ ସମାଜ ଓ ଅର୍ଥନୀତିର ଚିତ୍ର ଅଧ୍ୟୟନରେ ସହାୟକ। କିନ୍ତୁ ସେଥିରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଘଟଣାକୁ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସମୟର ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଐତିହାସିକ ବିବରଣୀ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।

୬.୩ ବୌଦ୍ଧ ବଂଶାବଳୀ ଓ ଐତିହାସିକ ଗ୍ରନ୍ଥ

ଶ୍ରୀଲଙ୍କାରେ ରଚିତ ଦୀପବଂଶ (Dipavamsa) ଓ ମହାବଂଶ (Mahavamsa) ବୌଦ୍ଧ ଧର୍ମର ବିକାଶ, ରାଜବଂଶ, ବୌଦ୍ଧ ସଂଘ ଓ ଧାର୍ମିକ ପରମ୍ପରା ସମ୍ପର୍କରେ ତଥ୍ୟ ସଂରକ୍ଷଣ କରିଛି।

ଏହି ଗ୍ରନ୍ଥଗୁଡ଼ିକରେ ସମ୍ରାଟ ଅଶୋକ ଓ ଶ୍ରୀଲଙ୍କାକୁ ବୌଦ୍ଧ ଧର୍ମର ପ୍ରସାର ସମ୍ପର୍କିତ ପରମ୍ପରା ମଧ୍ୟ ମିଳେ।

ଏଗୁଡ଼ିକ ବୌଦ୍ଧ ଧର୍ମର ପ୍ରସାର ଓ ଭାରତ-ଶ୍ରୀଲଙ୍କା ସମ୍ପର୍କ ଅଧ୍ୟୟନରେ ଉପଯୋଗୀ। କିନ୍ତୁ ସେମାନଙ୍କର ବର୍ଣ୍ଣନାକୁ ଶିଳାଲେଖ, ପ୍ରତ୍ନତାତ୍ତ୍ୱିକ ପ୍ରମାଣ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସାହିତ୍ୟ ସହିତ ତୁଳନା କରିବା ଆବଶ୍ୟକ।

୬.୪ ସମ୍ରାଟ ଅଶୋକ ଓ ଐତିହାସିକ ସ୍ମୃତି

6

ମୌର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ରାଟ ଅଶୋକଙ୍କ ଇତିହାସ ପ୍ରାଚୀନ ଭାରତୀୟ ଐତିହାସିକ ସ୍ମୃତିର ଏକ ଉଲ୍ଲେଖନୀୟ ଉଦାହରଣ।

ଖ୍ରୀଷ୍ଟପୂର୍ବ ତୃତୀୟ ଶତାବ୍ଦୀରେ ଜାରି ହୋଇଥିବା ଅଶୋକଙ୍କ ଶିଳାଲେଖ ଓ ସ୍ତମ୍ଭଲେଖରୁ ତାଙ୍କର ଧମ୍ମନୀତି, ନୈତିକ ଆଚରଣ, ଲୋକକଲ୍ୟାଣ, ଧାର୍ମିକ ସହିଷ୍ଣୁତା ଓ ରାଜକୀୟ ଦାୟିତ୍ୱ ସମ୍ପର୍କରେ ଜଣାପଡ଼େ।

ପରବର୍ତ୍ତୀ ବୌଦ୍ଧ ପରମ୍ପରା ଅଶୋକଙ୍କୁ ବୌଦ୍ଧ ଧର୍ମର ଜଣେ ମହାନ ପୃଷ୍ଠପୋଷକ ଭାବେ ସ୍ମରଣ କରିଛି।

ଅଶୋକଙ୍କ ସମସାମୟିକ ଶିଳାଲେଖ ଓ ପରବର୍ତ୍ତୀ ବୌଦ୍ଧ ବର୍ଣ୍ଣନାକୁ ତୁଳନା କଲେ ଇତିହାସକାରମାନେ ରାଜାଙ୍କ ନିଜସ୍ୱ ବାର୍ତ୍ତା ଓ ପରବର୍ତ୍ତୀ ଧାର୍ମିକ ସ୍ମୃତି ମଧ୍ୟରେ ପାର୍ଥକ୍ୟ ବୁଝିପାରନ୍ତି।

୭. ଜୈନ ପରମ୍ପରାରେ ଇତିହାସ ଚେତନା

ଜୈନ ସାହିତ୍ୟ ମଧ୍ୟ ପ୍ରାଚୀନ ଭାରତର ଇତିହାସ ଚେତନାକୁ ବୁଝିବାରେ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ। ଏଥିରେ ତୀର୍ଥଙ୍କରମାନଙ୍କ ଜୀବନ, ଧାର୍ମିକ ଶିକ୍ଷା, ସାଧୁସଂଘର ପରମ୍ପରା ଓ ବିଭିନ୍ନ ରାଜା ତଥା ସମାଜ ସମ୍ପର୍କିତ କାହାଣୀ ରହିଛି।

୭.୧ ଜୈନ ଧାର୍ମିକ ସାହିତ୍ୟ

ଜୈନ ପରମ୍ପରାର ମୁଖ୍ୟ ନୈତିକ ଆଦର୍ଶଗୁଡ଼ିକ ହେଲା:

• ଅହିଂସା;
• ସତ୍ୟ;
• ଅସ୍ତେୟ ବା ଚୋରି ନ କରିବା;
• ଅପରିଗ୍ରହ ବା ସମ୍ପତ୍ତି ପ୍ରତି ଅତ୍ୟଧିକ ଆସକ୍ତିର ତ୍ୟାଗ;
• ଆତ୍ମସଂଯମ।

ଜୈନ ସାହିତ୍ୟରେ ଧାର୍ମିକ ଜୀବନ ସହିତ ସାମାଜିକ ସମ୍ପର୍କ, ବ୍ୟବସାୟ, ରାଜକୀୟ ପୃଷ୍ଠପୋଷକତା ଓ ସଂସ୍ଥାଗତ ବିକାଶ ସମ୍ପର୍କିତ ସୂଚନା ମଧ୍ୟ ମିଳେ।

୭.୨ ଧାର୍ମିକ ବଂଶାବଳୀ ଓ ରାଜନୈତିକ ପରମ୍ପରା

ଜୈନ କଥା ଓ ଜୀବନୀଗୁଡ଼ିକରେ ଧାର୍ମିକ ଗୁରୁମାନଙ୍କୁ ରାଜପରିବାର, ରାଜନୈତିକ ଘଟଣା ଓ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଭୌଗୋଳିକ ସ୍ଥାନ ସହିତ ଯୋଡ଼ାଯାଇଛି।

ଏହି ବର୍ଣ୍ଣନାଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରେ ଐତିହାସିକ ସ୍ମୃତି ସହିତ ଧାର୍ମିକ ଓ କିମ୍ବଦନ୍ତୀମୂଳକ ଉପାଦାନ ରହିପାରେ। ତେଣୁ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଅନ୍ୟ ପ୍ରମାଣ ସହିତ ତୁଳନା କରିବା ଆବଶ୍ୟକ।

୭.୩ ଐତିହାସିକ ଗୁରୁତ୍ୱ

ବ୍ରାହ୍ମଣୀୟ, ବୌଦ୍ଧ ଓ ଜୈନ ପରମ୍ପରାର ତୁଳନା କଲେ ପ୍ରାଚୀନ ଭାରତର ଧାର୍ମିକ ଓ ବୌଦ୍ଧିକ ବିବିଧତା ବୁଝିହୁଏ। ଏହି ଉତ୍ସଗୁଡ଼ିକ ଶାସକ, ଧାର୍ମିକ ସଂସ୍ଥା ଓ ସମାଜ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ସମ୍ପର୍କକୁ ବିଶ୍ଳେଷଣ କରିବାରେ ସହାୟକ।

୮. ପ୍ରାଚୀନ ଭାରତରେ ସମୟର ଧାରଣା

ପ୍ରାଚୀନ ଭାରତୀୟ ଚିନ୍ତାଧାରାର ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଦିଗ ହେଉଛି ସମୟ ସମ୍ପର୍କରେ ବିଭିନ୍ନ ଧାରଣାର ଉପସ୍ଥିତି। ବିଶେଷକରି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡୀୟ ସମୟଚକ୍ର ଓ ରାଜବଂଶୀୟ କାଳକ୍ରମ ଦୁଇଟି ଉଲ୍ଲେଖନୀୟ ରୂପ।

୮.୧ ଚକ୍ରାକାର ସମୟ (Cyclical Time)

ଅନେକ ବ୍ରାହ୍ମଣୀୟ ଓ ପୌରାଣିକ ପରମ୍ପରାରେ ସୃଷ୍ଟି, ସ୍ଥିତି, ବିନାଶ ଓ ପୁନଃସୃଷ୍ଟିକୁ ଏକ ଆବର୍ତ୍ତିତ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ।

ଏହି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡୀୟ ସମୟଗଣନାରେ ଯୁଗ, ମନ୍ୱନ୍ତର ଓ କଳ୍ପ ପରି ଧାରଣା ରହିଛି।

ପରମ୍ପରାଗତ ଭାବେ ଚାରୋଟି ଯୁଗ ହେଉଛି:

1. ସତ୍ୟଯୁଗ ବା କୃତଯୁଗ;

2. ତ୍ରେତାଯୁଗ;

3. ଦ୍ୱାପରଯୁଗ;

4. କଳିଯୁଗ।

ପୌରାଣିକ କାଳଗଣନାରେ ଏହି ଚାରି ଯୁଗର ସମୁଦାୟକୁ ମହାଯୁଗ କୁହାଯାଏ। ଏହି ଧାରଣାରେ ନୈତିକ ଅବକ୍ଷୟ, ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡୀୟ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଓ ସୃଷ୍ଟିର ପୁନରାବୃତ୍ତିକୁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଏ।

ତେବେ, ଏହି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡୀୟ କାଳଗଣନାକୁ ଆଧୁନିକ ଇତିହାସରେ ବ୍ୟବହୃତ ଘଟଣାଭିତ୍ତିକ ତାରିଖ ସହିତ ସମାନ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।

୮.୨ ବଂଶାବଳୀଭିତ୍ତିକ ସମୟ

ପ୍ରାଚୀନ ଭାରତରେ ସମୟକୁ କେବଳ ଚକ୍ରାକାର ଭାବେ ନୁହେଁ, ବରଂ ପିଢ଼ି, ରାଜବଂଶ ଓ ଶାସକଙ୍କ କ୍ରମ ଅନୁସାରେ ମଧ୍ୟ ବୁଝାଯାଉଥିଲା।

ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ, କୌଣସି ବଂଶାବଳୀରେ ପିତାଙ୍କ ପରେ ପୁତ୍ରଙ୍କ ଶାସନ, ତାହାପରେ ପରବର୍ତ୍ତୀ ରାଜାଙ୍କ ଶାସନ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇପାରେ। ଏହା ଐତିହାସିକ ଘଟଣାଗୁଡ଼ିକର କ୍ରମ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣରେ ସାହାଯ୍ୟ କରିପାରେ।

୮.୩ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡୀୟ ସମୟ ଓ ଐତିହାସିକ ସମୟର ତୁଳନା

ଏହି ଦୁଇ ଧାରଣା ସବୁବେଳେ ପରସ୍ପରର ବିରୋଧୀ ନୁହେଁ। ଗୋଟିଏ ଗ୍ରନ୍ଥରେ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡୀୟ ସମୟ ସହିତ ରାଜବଂଶୀୟ କ୍ରମ ମଧ୍ୟ ମିଳିପାରେ।

୯. ରାଜବଂଶୀୟ ପରମ୍ପରା ଓ ରାଜନୈତିକ ବୈଧତା

ପ୍ରାଚୀନ ଭାରତରେ ବଂଶାବଳୀ କେବଳ ପୂର୍ବପୁରୁଷଙ୍କ ନାମ ସଂରକ୍ଷଣ କରିବାର ମାଧ୍ୟମ ନଥିଲା। ଏହା ରାଜକୀୟ ଅଧିକାର, ଉତ୍ତରାଧିକାର ଓ ସାମାଜିକ ପ୍ରତିଷ୍ଠାକୁ ସମର୍ଥନ କରିବାର ମାଧ୍ୟମ ମଧ୍ୟ ଥିଲା।

୯.୧ ବଂଶାବଳୀର ଐତିହାସିକ ଉପଯୋଗିତା

ବଂଶାବଳୀ ମାଧ୍ୟମରେ ଇତିହାସକାରମାନେ ନିମ୍ନଲିଖିତ ବିଷୟରେ ଅଧ୍ୟୟନ କରିପାରନ୍ତି:

• ରାଜବଂଶର ଉତ୍ତରାଧିକାର ଓ ଶାସନର କ୍ରମ;
• ବିଭିନ୍ନ ଶାସକଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପରିବାରିକ ସମ୍ପର୍କ;
• ରାଜନୈତିକ ଅଧିକାରର ଦାବି;
• ପୂର୍ବପୁରୁଷଙ୍କ ସହିତ ସମ୍ପର୍କ ସ୍ଥାପନ କରିବାର ପ୍ରୟାସ;
• ରାଜକୀୟ ପରମ୍ପରା ଓ ରାଜ୍ୟର ପରିଚୟ।

୯.୨ ରାଜକୀୟ ପ୍ରଶସ୍ତି ଓ ଅତୀତର ବର୍ଣ୍ଣନା

ପ୍ରାଚୀନ ଭାରତର ଅନେକ ଶିଳାଲେଖରେ ରାଜାମାନଙ୍କ ବୀରତ୍ୱ, ବିଜୟ, ଦାନ ଓ ଧାର୍ମିକ ପୃଷ୍ଠପୋଷକତାର ପ୍ରଶଂସା କରାଯାଇଛି।

ଏହି ପ୍ରଶସ୍ତିଗୁଡ଼ିକ ରାଜକୀୟ ଆଦର୍ଶ ଓ ରାଜନୈତିକ ଚିନ୍ତାଧାରାର ଅଧ୍ୟୟନରେ ଉପଯୋଗୀ। କିନ୍ତୁ ଏଗୁଡ଼ିକ ସାଧାରଣତଃ ନିରପେକ୍ଷ ବର୍ଣ୍ଣନା ନୁହେଁ। ଏଥିରେ ଶାସକଙ୍କ ସଫଳତାକୁ ଅଧିକ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଆଯାଇପାରେ ଏବଂ ପରାଜୟ ବା ଦୁର୍ବଳତାକୁ ଅଣଦେଖା କରାଯାଇପାରେ।

ଏହି କାରଣରୁ ଇତିହାସକାରମାନେ ଉତ୍ସରେ କ’ଣ କୁହାଯାଇଛି ଓ ତାହାରୁ କ’ଣ ଐତିହାସିକ ଭାବେ ନିଷ୍କର୍ଷ କରାଯାଇପାରିବ, ଏହି ଦୁଇଟିକୁ ପୃଥକ୍ ଭାବରେ ବିଚାର କରନ୍ତି।

୧୦. ଶିଳାଲେଖ ଓ ଐତିହାସିକ ଅଭିଲେଖ

6

ପ୍ରାଚୀନ ଭାରତୀୟ ଇତିହାସ ପୁନର୍ନିର୍ମାଣରେ ଶିଳାଲେଖର ଗୁରୁତ୍ୱ ଅତ୍ୟଧିକ। ଏଥିରେ ରାଜାଙ୍କ ଆଦେଶ, ଦାନ, ବିଜୟ, ପ୍ରଶାସନ, ଧାର୍ମିକ ପ୍ରତିଷ୍ଠାନ ଓ ବଂଶାବଳୀ ସମ୍ପର୍କିତ ତଥ୍ୟ ମିଳିପାରେ।

୧୦.୧ ଅଶୋକଙ୍କ ଶିଳାଲେଖ

ଅଶୋକଙ୍କ ଶିଳାଲେଖ ମୌର୍ଯ୍ୟ ଯୁଗର ଏକ ପ୍ରମୁଖ ସମସାମୟିକ ଉତ୍ସ। ଏଥିରୁ ତାଙ୍କ ଧମ୍ମନୀତି, ପ୍ରଶାସନିକ ଚିନ୍ତାଧାରା, ନୈତିକ ଉପଦେଶ ଓ ପ୍ରଜାଙ୍କ ପ୍ରତି ରାଜକୀୟ ଦାୟିତ୍ୱ ବିଷୟରେ ଜଣାଯାଏ।

ଏହି ଲେଖଗୁଡ଼ିକ ସମସାମୟିକ ହୋଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସେଗୁଡ଼ିକ ଅଶୋକଙ୍କ ନିଜସ୍ୱ ରାଜକୀୟ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣକୁ ପ୍ରକାଶ କରେ। ତେଣୁ ସେମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ସମାଲୋଚନାତ୍ମକ ଭାବେ ପଢ଼ିବା ଆବଶ୍ୟକ।

୧୦.୨ ହାତୀଗୁମ୍ଫା ଶିଳାଲେଖ

ଓଡ଼ିଶାର ଉଦୟଗିରିସ୍ଥିତ ହାତୀଗୁମ୍ଫା ଶିଳାଲେଖ କଳିଙ୍ଗର ରାଜା ଖାରବେଳଙ୍କ ସହିତ ସମ୍ପର୍କିତ। ଏଥିରେ ରାଜାଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ, ସାମରିକ ଅଭିଯାନ ଓ ରାଜନୈତିକ ସଫଳତାର ବର୍ଣ୍ଣନା ରହିଛି।

ଏହା ପ୍ରାଚୀନ ଓଡ଼ିଶାର ରାଜନୈତିକ ଇତିହାସ ପୁନର୍ନିର୍ମାଣର ଏକ ମୁଖ୍ୟ ଉତ୍ସ। ତେବେ ଲେଖର କେତେକ ଅଂଶର କ୍ଷୟ, ତାରିଖ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣର ସମସ୍ୟା ଓ ରାଜକୀୟ ପ୍ରଶଂସାର ଶୈଳୀ ଏହାର ବ୍ୟାଖ୍ୟାକୁ ଜଟିଳ କରେ।

୧୦.୩ ପ୍ରୟାଗ ପ୍ରଶସ୍ତି

ଗୁପ୍ତ ସମ୍ରାଟ ସମୁଦ୍ରଗୁପ୍ତଙ୍କ ସହିତ ସମ୍ପୃକ୍ତ ପ୍ରୟାଗ ପ୍ରଶସ୍ତିର ରଚୟିତା ଥିଲେ ତାଙ୍କ ରାଜକବି ହରିଷେଣ। ଏହି ଲେଖରେ ସମୁଦ୍ରଗୁପ୍ତଙ୍କ ସାମରିକ ଅଭିଯାନ, ରାଜନୈତିକ ସମ୍ପର୍କ ଓ ବିଭିନ୍ନ ଶାସକଙ୍କ ସହିତ ତାଙ୍କର ସମ୍ପର୍କ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇଛି।

ଏହା ଗୁପ୍ତ ଯୁଗର ରାଜନୈତିକ ଇତିହାସର ଏକ ପ୍ରମୁଖ ଉତ୍ସ। କିନ୍ତୁ ପ୍ରଶସ୍ତିରେ ଥିବା ଅତିଶୟୋକ୍ତି ଓ ରାଜକୀୟ ପ୍ରଶଂସାକୁ ଧ୍ୟାନରେ ରଖି ଏହାର ତଥ୍ୟକୁ ବିଶ୍ଳେଷଣ କରାଯିବା ଦରକାର।

ଏହି ଉଦାହରଣଗୁଡ଼ିକ ପ୍ରମାଣ କରେ ଯେ ପ୍ରାଚୀନ ଭାରତରେ ଅତୀତ ସଂରକ୍ଷଣର ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ମାଧ୍ୟମ ଥିଲା ଶିଳାଲେଖ। ତଥାପି, ସେଗୁଡ଼ିକ ସାଧାରଣତଃ ସମସ୍ତ ସାମାଜିକ ଶ୍ରେଣୀର ଅନୁଭୂତିକୁ ସମାନ ଭାବେ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ କରେ ନାହିଁ।

୧୧. ଭାରତୀୟ ଇତିହାସ ଲେଖନର ପରବର୍ତ୍ତୀ ବିକାଶ

ପ୍ରାଚୀନ ଭାରତରେ ଇତିହାସ ଲେଖନ ନଥିଲା ବୋଲି କହିବା ଭୁଲ। ବଂଶାବଳୀ, ଶିଳାଲେଖ, ଧାର୍ମିକ ବୃତ୍ତାନ୍ତ, ରାଜକୀୟ ଜୀବନୀ ଓ ଐତିହାସିକ ଗ୍ରନ୍ଥ ମାଧ୍ୟମରେ ଅତୀତ ସଂରକ୍ଷିତ ହୋଇଥିଲା।

ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ କେତେକ ଲେଖକ ରାଜନୈତିକ ଘଟଣା ଓ ରାଜବଂଶୀୟ କାଳକ୍ରମକୁ ଅଧିକ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ଉପସ୍ଥାପନ କରିଥିଲେ।

୧୧.୧ ବାଣଭଟ୍ଟଙ୍କ ହର୍ଷଚରିତ

ସପ୍ତମ ଶତାବ୍ଦୀର ସଂସ୍କୃତ ଲେଖକ ବାଣଭଟ୍ଟଙ୍କ ରଚିତ ହର୍ଷଚରିତ ସମ୍ରାଟ ହର୍ଷବର୍ଦ୍ଧନଙ୍କ ଜୀବନ ଓ ରାଜକୀୟ ପରିବେଶ ସମ୍ପର୍କରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରେ।

ଏହି ଗ୍ରନ୍ଥରୁ ରାଜଦରବାର, ରାଜନୈତିକ ସମ୍ପର୍କ ଓ ସାମାଜିକ ଜୀବନ ବିଷୟରେ ତଥ୍ୟ ମିଳେ। ତେବେ ଏହା ଏକ ସାହିତ୍ୟିକ ରାଜଜୀବନୀ ହୋଇଥିବାରୁ ଏଥିରେ ପ୍ରଶଂସାମୂଳକ ବର୍ଣ୍ଣନା ଓ ଅଳଙ୍କାରିକ ଶୈଳୀ ରହିଛି।

୧୧.୨ କଲ୍ହଣଙ୍କ ରାଜତରଙ୍ଗିଣୀ

nbtindia.gov.in

ଦ୍ୱାଦଶ ଶତାବ୍ଦୀରେ କଲ୍ହଣଙ୍କ ରଚିତ ରାଜତରଙ୍ଗିଣୀ କାଶ୍ମୀରର ରାଜାମାନଙ୍କ ଇତିହାସକୁ କାଳକ୍ରମ ଅନୁସାରେ ଉପସ୍ଥାପନ କରିବାର ଏକ ଉଲ୍ଲେଖନୀୟ ପ୍ରୟାସ।

କଲ୍ହଣ ପୂର୍ବବର୍ତ୍ତୀ ବୃତ୍ତାନ୍ତ, ଶିଳାଲେଖ, ଲିଖିତ ଦଲିଲ ଓ ପରମ୍ପରାକୁ ବ୍ୟବହାର କରିଥିଲେ। ସେ ଶାସକମାନଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ, ରାଜନୈତିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଓ ଶାସନର ନୈତିକତା ଉପରେ ଆଲୋଚନା କରିଥିଲେ।

ଏହି ଗ୍ରନ୍ଥର ଆରମ୍ଭିକ ଅଂଶରେ କିମ୍ବଦନ୍ତୀ ଓ କାଳକ୍ରମ ସମ୍ପର୍କିତ ସମସ୍ୟା ରହିଛି। ତେଣୁ ସମସ୍ତ ବର୍ଣ୍ଣନାର ବିଶ୍ୱସନୀୟତା ସମାନ ନୁହେଁ।

କାଳକ୍ରମ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଟିପ୍ପଣୀ: ରାଜତରଙ୍ଗିଣୀ ମଧ୍ୟଯୁଗୀୟ ଗ୍ରନ୍ଥ; ଏହା ପ୍ରାକ୍‌ଇତିହାସିକ ବା ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ବୈଦିକ ଯୁଗର ସମସାମୟିକ ଉତ୍ସ ନୁହେଁ। ଏହା ଭାରତୀୟ ଇତିହାସ ଲେଖନର ପରବର୍ତ୍ତୀ ବିକାଶକୁ ବୁଝିବା ପାଇଁ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ।

୧୨. ପ୍ରାଚୀନ ଭାରତୀୟ ଇତିହାସ ଧାରଣାର ସୀମାବଦ୍ଧତା

ପ୍ରାଚୀନ ଭାରତୀୟ ଉତ୍ସଗୁଡ଼ିକ ଅତୀତକୁ ବୁଝିବାରେ ସହାୟକ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ସେଗୁଡ଼ିକର କିଛି ସୀମାବଦ୍ଧତା ରହିଛି।

୧୨.୧ ପୌରାଣିକତା ଓ ଐତିହାସିକ ସ୍ମୃତିର ମିଶ୍ରଣ

କେତେକ ଗ୍ରନ୍ଥରେ ଐତିହାସିକ ସ୍ମୃତି ସହିତ ଦେବତା, ଅତିପ୍ରାକୃତିକ ଘଟଣା ଓ କିମ୍ବଦନ୍ତୀର ମିଶ୍ରଣ ଦେଖାଯାଏ। ଏହି ଉପାଦାନଗୁଡ଼ିକୁ ପୃଥକ୍ କରିବା ପାଇଁ ସମାଲୋଚନାତ୍ମକ ଅଧ୍ୟୟନ ଆବଶ୍ୟକ।

୧୨.୨ କାଳକ୍ରମର ସମସ୍ୟା

ମୌଖିକ ପରମ୍ପରା, ଦୀର୍ଘକାଳୀନ ରଚନା ପ୍ରକ୍ରିୟା ଓ ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମ୍ପାଦନ ଯୋଗୁଁ ଗ୍ରନ୍ଥର ରଚନାକାଳ ଓ ବର୍ଣ୍ଣିତ ଘଟଣାର ସମୟ ମଧ୍ୟରେ ପାର୍ଥକ୍ୟ ରହିପାରେ।

୧୨.୩ ଧାର୍ମିକ ଓ ରାଜନୈତିକ ପକ୍ଷପାତ

ବ୍ରାହ୍ମଣୀୟ, ବୌଦ୍ଧ, ଜୈନ ଓ ରାଜକୀୟ ଉତ୍ସଗୁଡ଼ିକ ନିଜ ନିଜ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣରୁ ଘଟଣାଗୁଡ଼ିକୁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିପାରନ୍ତି।

ଏହାର ଅର୍ଥ ଏହା ନୁହେଁ ଯେ ସେଗୁଡ଼ିକ ଉପଯୋଗହୀନ। ବରଂ ଲେଖକଙ୍କ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ, ପାଠକବର୍ଗ ଓ ସାମାଜିକ ପରିବେଶକୁ ବିଚାର କରିବା ଆବଶ୍ୟକ।

୧୨.୪ ସମାଜର ସମସ୍ତ ଶ୍ରେଣୀର ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱର ଅଭାବ

ଅନେକ ଗ୍ରନ୍ଥରେ ରାଜା, ଧାର୍ମିକ ଗୁରୁ ଓ ଉଚ୍ଚବର୍ଗୀୟ ଲୋକଙ୍କୁ ଅଧିକ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଆଯାଇଛି। ସାଧାରଣ ଲୋକ, ଶ୍ରମିକ, ନାରୀ ଓ ସାମାଜିକ ଭାବେ ଅବହେଳିତ ଗୋଷ୍ଠୀଙ୍କ ଅନୁଭୂତି ସମାନ ଭାବେ ସଂରକ୍ଷିତ ହୋଇନାହିଁ।

ଏହି ସୀମାବଦ୍ଧତାକୁ ଦୂର କରିବା ପାଇଁ ପ୍ରତ୍ନତତ୍ତ୍ୱ, ଭୌତିକ ସଂସ୍କୃତି ଓ ସାମାଜିକ ଇତିହାସର ସାହାଯ୍ୟ ନିଆଯାଏ।

୧୨.୫ ଅନ୍ୟ ଉତ୍ସ ସହିତ ତୁଳନାର ଆବଶ୍ୟକତା

କୌଣସି ତଥ୍ୟ କେବଳ ଗୋଟିଏ ପ୍ରାଚୀନ ଗ୍ରନ୍ଥରେ ଥିବାରୁ ତାହାକୁ ନିର୍ଭୁଲ ଐତିହାସିକ ସତ୍ୟ ବୋଲି ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ଶିଳାଲେଖ, ମୁଦ୍ରା, ପ୍ରତ୍ନତାତ୍ତ୍ୱିକ ପ୍ରମାଣ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଗ୍ରନ୍ଥ ସହିତ ତୁଳନା କରିବା ଦ୍ୱାରା ତଥ୍ୟର ବିଶ୍ୱସନୀୟତା ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରାଯାଏ।

୧୩. ଆଧୁନିକ ଇତିହାସକାରମାନେ କିପରି ପ୍ରାଚୀନ ଭାରତର ଇତିହାସ ପୁନର୍ନିର୍ମାଣ କରନ୍ତି?

ଆଧୁନିକ ଇତିହାସକାରମାନେ କେବଳ ପ୍ରାଚୀନ ଗ୍ରନ୍ଥ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରନ୍ତି ନାହିଁ। ସେମାନେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ଲିଖିତ, ଭୌତିକ ଓ ବୈଜ୍ଞାନିକ ପ୍ରମାଣକୁ ଏକାଠି କରି ଅତୀତର ପୁନର୍ନିର୍ମାଣ କରନ୍ତି।

୧. ପ୍ରତ୍ନତତ୍ତ୍ୱ (Archaeology)

ପ୍ରାଚୀନ ବସତି, ମାଟିପାତ୍ର, ଉପକରଣ, ଘର, କବର ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଭୌତିକ ଅବଶେଷର ଅଧ୍ୟୟନ ମାଧ୍ୟମରେ ମାନବ ସମାଜର ଜୀବନଶୈଳୀ ଓ ପରିବର୍ତ୍ତନ ବୁଝାଯାଏ।

୨. ଲିପିଶାସ୍ତ୍ର (Epigraphy)

ଶିଳାଲେଖ ଓ ତାମ୍ରପଟ୍ଟ ଆଦିର ଅଧ୍ୟୟନ ମାଧ୍ୟମରେ ରାଜନୀତି, ପ୍ରଶାସନ, ଦାନ, ଧର୍ମ ଓ କାଳକ୍ରମ ସମ୍ପର୍କରେ ଜଣାଯାଏ।

୩. ମୁଦ୍ରାଶାସ୍ତ୍ର (Numismatics)

ପ୍ରାଚୀନ ମୁଦ୍ରାର ଅଧ୍ୟୟନ ଦ୍ୱାରା ଅର୍ଥନୀତି, ବାଣିଜ୍ୟ, ରାଜକୀୟ ଅଧିକାର ଓ ଶାସକଙ୍କ କାଳକ୍ରମ ସମ୍ପର୍କରେ ତଥ୍ୟ ମିଳେ।

୪. ପାଠ ସମାଲୋଚନା (Textual Criticism)

ଗ୍ରନ୍ଥର ବିଭିନ୍ନ ପାଣ୍ଡୁଲିପି, ଭାଷା, ପାଠଭେଦ ଓ ରଚନାସ୍ତରର ତୁଳନା ମାଧ୍ୟମରେ ଗ୍ରନ୍ଥର ବିକାଶ ବୁଝାଯାଏ।

୫. ବୈଜ୍ଞାନିକ ପଦ୍ଧତି

ରେଡିଓକାର୍ବନ୍ ତାରିଖ ନିର୍ଣ୍ଣୟ, ପ୍ରାଚୀନ ଉଦ୍ଭିଦ ଓ ପ୍ରାଣୀ ଅବଶେଷର ଅଧ୍ୟୟନ, ଭୂପରିବେଶୀୟ ଗବେଷଣା ଆଦି ମାଧ୍ୟମରେ ଅତୀତର ସମୟ ଓ ପରିବେଶ ସମ୍ପର୍କରେ ତଥ୍ୟ ମିଳେ।

ଏହି ସମସ୍ତ ପଦ୍ଧତିର ସମନ୍ୱୟ ଦ୍ୱାରା ଇତିହାସର ଅଧିକ ବିଶ୍ୱସନୀୟ ପୁନର୍ନିର୍ମାଣ ସମ୍ଭବ ହୁଏ। ତଥାପି, ପ୍ରତ୍ୟେକ ପ୍ରମାଣକୁ ତାହାର ପ୍ରକୃତି ଓ ସୀମା ଅନୁସାରେ ବ୍ୟବହାର କରିବା ଆବଶ୍ୟକ।

ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ, କୌଣସି ସ୍ଥାନରେ ପ୍ରାଚୀନ ବସତିର ଅବଶେଷ ମିଳିବା ଦ୍ୱାରା ସେଠାରେ ମାନବ ବସବାସର ପ୍ରମାଣ ମିଳେ। କିନ୍ତୁ ସେହି ଅବଶେଷକୁ ଏକ ମହାକାବ୍ୟର ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଚରିତ୍ର ସହିତ ଯୋଡ଼ିବା ପାଇଁ ଅଧିକ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ପ୍ରମାଣ ଆବଶ୍ୟକ।

୧୪. ପ୍ରାଚୀନ ଭାରତୀୟ ଇତିହାସ ଚେତନାର ଗୁରୁତ୍ୱ

ପ୍ରାଚୀନ ଭାରତୀୟ ଇତିହାସ ଚେତନାର ଅଧ୍ୟୟନ ନିମ୍ନଲିଖିତ କାରଣରୁ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ।

୧. ପ୍ରାଚୀନ ଭାରତୀୟ ଜ୍ଞାନ ପରମ୍ପରାର ଅଧ୍ୟୟନ: ଅତୀତ, ସ୍ମୃତି, ସମୟ ଓ ପରମ୍ପରା ସମ୍ପର୍କରେ ପ୍ରାଚୀନ ଭାରତୀୟମାନଙ୍କ ଚିନ୍ତାଧାରାକୁ ବୁଝିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ।

୨. ରାଜନୈତିକ ଇତିହାସର ପୁନର୍ନିର୍ମାଣ: ବଂଶାବଳୀ, ଶିଳାଲେଖ ଓ ରାଜକୀୟ ବର୍ଣ୍ଣନା ମାଧ୍ୟମରେ ରାଜବଂଶ, ଶାସକ ଓ ପ୍ରଶାସନ ସମ୍ପର୍କରେ ଜଣାଯାଏ।

୩. ସାମାଜିକ ଓ ସାଂସ୍କୃତିକ ପରିବର୍ତ୍ତନର ଅଧ୍ୟୟନ: ମହାକାବ୍ୟ, ଧାର୍ମିକ ସାହିତ୍ୟ ଓ ଲୋକକଥାରୁ ସମାଜ, ପରିବାର, କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଓ ରାଜଧର୍ମର ଧାରଣା ବିଷୟରେ ତଥ୍ୟ ମିଳେ।

୪. ଧାର୍ମିକ ବିବିଧତାର ବୁଝାମଣା: ବ୍ରାହ୍ମଣୀୟ, ବୌଦ୍ଧ ଓ ଜୈନ ଉତ୍ସର ତୁଳନା ମାଧ୍ୟମରେ ଭିନ୍ନ ଧାର୍ମିକ ପରମ୍ପରା ଓ ସାମାଜିକ ସମ୍ପର୍କର ଅଧ୍ୟୟନ କରାଯାଇପାରେ।

୫. ଐତିହାସିକ ସ୍ମୃତିର ଅଧ୍ୟୟନ: ସମାଜ କିପରି ଅତୀତର କେତେକ ଘଟଣାକୁ ସଂରକ୍ଷଣ କରେ, ପୁନର୍ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରେ ଓ ପରବର୍ତ୍ତୀ ପିଢ଼ିକୁ ହସ୍ତାନ୍ତର କରେ, ତାହା ବୁଝାଯାଏ।

୬. ସମାଲୋଚନାତ୍ମକ ଚିନ୍ତନର ବିକାଶ: ଭିନ୍ନ ଉତ୍ସର ତୁଳନା ଓ ପ୍ରମାଣର ଯାଞ୍ଚ ଦ୍ୱାରା ଐତିହାସିକ ଦାବିକୁ ଯୁକ୍ତିସଙ୍ଗତ ଭାବେ ବିଶ୍ଳେଷଣ କରିବାର କ୍ଷମତା ବିକଶିତ ହୁଏ।

୧୫. ପ୍ରମୁଖ ଶବ୍ଦାବଳୀ (Important Terminology)

୧୬. ୧୫ ମାର୍କ ପାଇଁ ଆଦର୍ଶ ଉତ୍ତର

ପ୍ରଶ୍ନ: ପ୍ରାଚୀନ ଭାରତୀୟ ଇତିହାସ ଚେତନାର ସ୍ୱରୂପ ଆଲୋଚନା କର ଏବଂ ପ୍ରାଚୀନ ଭାରତର ଇତିହାସ ପୁନର୍ନିର୍ମାଣରେ ଏହାର ଗୁରୁତ୍ୱ ବିଶ୍ଳେଷଣ କର।

ଉତ୍ତର

ପ୍ରାଚୀନ ଭାରତୀୟ ଇତିହାସ ଚେତନା ବିଭିନ୍ନ ସାହିତ୍ୟିକ, ଧାର୍ମିକ, ବଂଶାବଳୀ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଓ ରାଜକୀୟ ପରମ୍ପରାରେ ପ୍ରକାଶ ପାଇଥିଲା। ଆଧୁନିକ ଇତିହାସ ଲେଖନ ପରି କେବଳ କାଳକ୍ରମ ଓ ପ୍ରମାଣର ସମାଲୋଚନାତ୍ମକ ପରୀକ୍ଷା ଏହାର ମୁଖ୍ୟ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ନଥିଲା। ଅନେକ ସମୟରେ ଅତୀତର ସ୍ମୃତିକୁ ଧାର୍ମିକ ଶିକ୍ଷା, ନୈତିକ ଆଦର୍ଶ, ରାଜକୀୟ ଅଧିକାର ଓ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡୀୟ ଚିନ୍ତାଧାରା ସହିତ ଯୋଡ଼ାଯାଇଥିଲା।

ପ୍ରାଚୀନ ଭାରତୀୟ ଇତିହାସ ଚେତନାର ଦୁଇଟି ପ୍ରମୁଖ ଧାରଣା ହେଉଛି ଇତିହାସ ଓ ପୁରାଣ। ଇତିହାସ ପରମ୍ପରା ଅତୀତ ସମ୍ପର୍କିତ କାହାଣୀ ଓ ଆଦର୍ଶ ଆଚରଣକୁ ସଂରକ୍ଷଣ କରିଥିବାବେଳେ ପୁରାଣରେ ସୃଷ୍ଟି, ବଂଶାବଳୀ ଓ ରାଜବଂଶୀୟ ବର୍ଣ୍ଣନା ମିଳେ। ପୁରାଣର ପାରମ୍ପରିକ ପଞ୍ଚଲକ୍ଷଣ ହେଉଛି ସର୍ଗ, ପ୍ରତିସର୍ଗ, ବଂଶ, ମନ୍ୱନ୍ତର ଓ ବଂଶାନୁଚରିତ।

ବୈଦିକ ସାହିତ୍ୟରେ ପ୍ରାଚୀନ ସମାଜ, ରାଜନୈତିକ ସମ୍ପର୍କ ଓ ମୌଖିକ ପରମ୍ପରାର ସୂଚନା ମିଳେ। ଋଗ୍‌ବେଦରେ ଦଶରାଜ୍ଞ ଯୁଦ୍ଧର ଉଲ୍ଲେଖ ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ବୈଦିକ ସମାଜର ରାଜନୈତିକ ସଂଘର୍ଷ ଅଧ୍ୟୟନରେ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ। ଛାନ୍ଦୋଗ୍ୟ ଉପନିଷଦରେ ଇତିହାସ-ପୁରାଣକୁ ଜ୍ଞାନର ଏକ କ୍ଷେତ୍ର ଭାବେ ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଇଛି।

ରାମାୟଣ ଓ ମହାଭାରତ ରାଜଧର୍ମ, ନ୍ୟାୟ, ପରିବାର, ଯୁଦ୍ଧ ଓ ନୈତିକତା ସମ୍ପର୍କରେ ବିସ୍ତୃତ ଧାରଣା ପ୍ରଦାନ କରେ। ଏହି ମହାକାବ୍ୟଗୁଡ଼ିକର ବିଭିନ୍ନ ରଚନାସ୍ତର ସାମାଜିକ ଓ ସାଂସ୍କୃତିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଅଧ୍ୟୟନରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ। ତେବେ ସେଗୁଡ଼ିକର ସମସ୍ତ ଘଟଣାକୁ ନିର୍ଭୁଲ ଐତିହାସିକ ତଥ୍ୟ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଇପାରିବ ନାହିଁ।

ବୌଦ୍ଧ ତ୍ରିପିଟକ, ଜାତକ କଥା, ଦୀପବଂଶ ଓ ମହାବଂଶ ବୌଦ୍ଧ ଧର୍ମର ବିକାଶ, ରାଜନୈତିକ ସମ୍ପର୍କ ଓ ସାମାଜିକ ଜୀବନ ସମ୍ପର୍କରେ ସୂଚନା ପ୍ରଦାନ କରେ। ଜୈନ ସାହିତ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଧାର୍ମିକ ପରମ୍ପରା, ନୈତିକ ଆଦର୍ଶ ଓ ରାଜକୀୟ ପୃଷ୍ଠପୋଷକତା ସମ୍ପର୍କରେ ତଥ୍ୟ ଦିଏ।

ଅଶୋକଙ୍କ ଶିଳାଲେଖ, ଖାରବେଳଙ୍କ ହାତୀଗୁମ୍ଫା ଶିଳାଲେଖ ଓ ସମୁଦ୍ରଗୁପ୍ତଙ୍କ ପ୍ରୟାଗ ପ୍ରଶସ୍ତି ପରି ଅଭିଲେଖ ରାଜନୈତିକ ଇତିହାସ ପୁନର୍ନିର୍ମାଣରେ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ। ସେଗୁଡ଼ିକରୁ ରାଜକୀୟ ନୀତି, ବିଜୟ, ପ୍ରଶାସନ ଓ ରାଜନୈତିକ ସମ୍ପର୍କ ବିଷୟରେ ଜଣାଯାଏ।

ପ୍ରାଚୀନ ଭାରତୀୟ ଚିନ୍ତାଧାରାରେ ଚକ୍ରାକାର ସମୟ ଓ ବଂଶାବଳୀଭିତ୍ତିକ ସମୟ ଉଭୟର ଉପସ୍ଥିତି ଥିଲା। ଯୁଗ, ମନ୍ୱନ୍ତର ଓ କଳ୍ପ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡୀୟ ସମୟକୁ ବୁଝାଉଥିବାବେଳେ ବଂଶାବଳୀ ରାଜା ଓ ପିଢ଼ିର କ୍ରମକୁ ସଂରକ୍ଷଣ କରୁଥିଲା।

ତଥାପି, ଏହି ପରମ୍ପରାଗୁଡ଼ିକରେ ପୌରାଣିକତା, କାଳକ୍ରମର ଅସ୍ପଷ୍ଟତା, ରାଜନୈତିକ ପକ୍ଷପାତ ଓ ସମାଜର ସମସ୍ତ ଶ୍ରେଣୀର ସୀମିତ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ ପରି ସମସ୍ୟା ରହିଛି। ଆଧୁନିକ ଇତିହାସକାରମାନେ ପ୍ରତ୍ନତତ୍ତ୍ୱ, ଶିଳାଲେଖ, ମୁଦ୍ରା ଓ ବୈଜ୍ଞାନିକ ପଦ୍ଧତିର ସାହାଯ୍ୟରେ ଏହି ସୀମାବଦ୍ଧତାକୁ ବିଚାର କରନ୍ତି।

ଉପସଂହାର: ପ୍ରାଚୀନ ଭାରତୀୟ ଇତିହାସ ଚେତନା ବହୁମୁଖୀ ଥିଲା। ଏହା ଅତୀତକୁ ସଂରକ୍ଷଣ କରିବା ସହିତ ସମୟ, ଧର୍ମ, ନୈତିକତା, ରାଜନୈତିକ ଅଧିକାର ଓ ସାମାଜିକ ପରିଚୟ ସମ୍ପର୍କରେ ଚିନ୍ତାଧାରାକୁ ପ୍ରକାଶ କରିଥିଲା। ଏହି ଉତ୍ସଗୁଡ଼ିକର ସମାଲୋଚନାତ୍ମକ ଓ ତୁଳନାତ୍ମକ ଅଧ୍ୟୟନ ମାଧ୍ୟମରେ ପ୍ରାଚୀନ ଭାରତର ଇତିହାସକୁ ଅଧିକ ବିଶ୍ୱସନୀୟ ଭାବେ ପୁନର୍ନିର୍ମାଣ କରାଯାଇପାରେ।

୧୭. ଅଭ୍ୟାସ ପ୍ରଶ୍ନ (Practice Questions)

କ. ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଉତ୍ତରମୂଳକ ପ୍ରଶ୍ନ

1. ଇତିହାସ ଚେତନା କହିଲେ କ’ଣ ବୁଝ?

2. ଇତିହାସ ଓ ପୁରାଣର ଅର୍ଥ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କର।

3. ପୁରାଣର ପଞ୍ଚଲକ୍ଷଣ କ’ଣ?

4. ପ୍ରାଚୀନ ଭାରତରେ ମୌଖିକ ପରମ୍ପରାର ଗୁରୁତ୍ୱ ଆଲୋଚନା କର।

5. ଜାତକ କଥାଗୁଡ଼ିକ ସାମାଜିକ ଇତିହାସ ଅଧ୍ୟୟନରେ କିପରି ସହାୟକ?

6. ଅଶୋକଙ୍କ ଶିଳାଲେଖର ଐତିହାସିକ ଗୁରୁତ୍ୱ କ’ଣ?

7. ବଂଶାବଳୀଭିତ୍ତିକ ଇତିହାସ ଚେତନା କ’ଣ?

8. ରାଜତରଙ୍ଗିଣୀ କାହିଁକି ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ?

ଖ. ଦୀର୍ଘ ଉତ୍ତରମୂଳକ ପ୍ରଶ୍ନ

1. ପ୍ରାଚୀନ ଭାରତୀୟ ଇତିହାସ ଚେତନାର ସ୍ୱରୂପକୁ ସମାଲୋଚନାତ୍ମକ ଭାବେ ଆଲୋଚନା କର।

2. ରାମାୟଣ ଓ ମହାଭାରତର ଐତିହାସିକ ମୂଲ୍ୟ ଓ ସୀମାବଦ୍ଧତା ବିଶ୍ଳେଷଣ କର।

3. ପ୍ରାଚୀନ ଭାରତର ଇତିହାସ ପୁନର୍ନିର୍ମାଣରେ ବୌଦ୍ଧ ଓ ଜୈନ ସାହିତ୍ୟର ଅବଦାନ ଆଲୋଚନା କର।

4. ପ୍ରାଚୀନ ଭାରତରେ ଚକ୍ରାକାର ସମୟ ଓ ବଂଶାବଳୀଭିତ୍ତିକ ସମୟର ଧାରଣା ବ୍ୟାଖ୍ୟା କର।

5. ପ୍ରାଚୀନ ଭାରତୀୟ ଇତିହାସ ପୁନର୍ନିର୍ମାଣରେ ଶିଳାଲେଖ ଓ ପ୍ରତ୍ନତାତ୍ତ୍ୱିକ ପ୍ରମାଣର ଭୂମିକା ଆଲୋଚନା କର।

6. “ପ୍ରାଚୀନ ଭାରତୀୟ ପରମ୍ପରାରେ ଐତିହାସିକ ସ୍ମୃତି ସହିତ ଧାର୍ମିକ ଓ ନୈତିକ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ମିଶି ରହିଥିଲା।” — ଆଲୋଚନା କର।

ଗ. UPSC/OPSC ଶୈଳୀର ବହୁବିକଳ୍ପୀୟ ପ୍ରଶ୍ନ (MCQs)

ନିଜକୁ ପରୀକ୍ଷା କରନ୍ତୁ

0/8 ଉତ୍ତର

1. ପ୍ରାଚୀନ ଭାରତୀୟ ସାହିତ୍ୟରେ ଅତୀତ ସମ୍ପର୍କିତ ବର୍ଣ୍ଣନା ପରମ୍ପରା ସହିତ କେଉଁ ଶବ୍ଦ ସମ୍ପୃକ୍ତ?A. ଅର୍ଥଶାସ୍ତ୍ରB. ଇତିହାସC. ଶୁଲ୍ବସୂତ୍ରD. ନାଟ୍ୟଶାସ୍ତ୍ର

2. ପୁରାଣର ପଞ୍ଚଲକ୍ଷଣ ମଧ୍ୟରୁ କେଉଁଟି ଗୋଟିଏ?A. ନିରୁକ୍ତB. ବଂଶାନୁଚରିତC. ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷD. ଅନୁମାନ

3. ଛାନ୍ଦୋଗ୍ୟ ଉପନିଷଦରେ ଇତିହାସ-ପୁରାଣକୁ କେଉଁ ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଇଛି?A. ଜ୍ଞାନର କ୍ଷେତ୍ରB. କେବଳ ମୁଦ୍ରା ନିର୍ମାଣC. କେବଳ ସାମରିକ ପ୍ରଶାସନD. ମନ୍ଦିର ସ୍ଥାପତ୍ୟ

4. ଅଶୋକଙ୍କ ନିଜ ରାଜକୀୟ ଘୋଷଣାଗୁଡ଼ିକ ଅଧ୍ୟୟନ ପାଇଁ କେଉଁ ଉତ୍ସ ସର୍ବାଧିକ ଉପଯୋଗୀ?A. କେବଳ ଜାତକ କଥାB. ଅଶୋକଙ୍କ ଶିଳାଲେଖC. ରାଜତରଙ୍ଗିଣୀD. ହର୍ଷଚରିତ

5. ହାତୀଗୁମ୍ଫା ଶିଳାଲେଖ କେଉଁ ରାଜାଙ୍କ ସହିତ ସମ୍ପର୍କିତ?A. ସମୁଦ୍ରଗୁପ୍ତB. ଖାରବେଳC. ହର୍ଷବର୍ଦ୍ଧନD. ଚନ୍ଦ୍ରଗୁପ୍ତ ଦ୍ୱିତୀୟ

6. କଲ୍ହଣଙ୍କ ରାଜତରଙ୍ଗିଣୀ କେଉଁ ଅଞ୍ଚଳର ଇତିହାସ ସହିତ ମୁଖ୍ୟତଃ ସମ୍ପୃକ୍ତ?A. ମଗଧB. କାଶ୍ମୀରC. କାଞ୍ଚୀପୁରମD. ଅବନ୍ତୀ

7. ମହାଭାରତକୁ ଐତିହାସିକ ଉତ୍ସ ଭାବେ ଅଧ୍ୟୟନ କରିବାର ସଠିକ୍ ପଦ୍ଧତି କ’ଣ?A. ପ୍ରତ୍ୟେକ ଘଟଣା ସମସାମୟିକ ଦଲିଲB. ଏଥିରେ କୌଣସି ଐତିହାସିକ ମୂଲ୍ୟ ନାହିଁC. ସାହିତ୍ୟିକ ଓ ଐତିହାସିକ ପରିପ୍ରେକ୍ଷୀରେ ସମାଲୋଚନାତ୍ମକ ଅଧ୍ୟୟନD. ଏହା ଅଶୋକଙ୍କ ଶିଳାଲେଖ

8. ଏପିଗ୍ରାଫି (Epigraphy)ର ଅର୍ଥ କ’ଣ?A. ମୁଦ୍ରାର ଅଧ୍ୟୟନB. ଶିଳାଲେଖର ଅଧ୍ୟୟନC. କେବଳ ଜଳବାୟୁର ଅଧ୍ୟୟନD. କେବଳ ବ୍ୟାକରଣର ଅଧ୍ୟୟନ

ପୁନର୍ବାର ଅଭ୍ୟାସ କରନ୍ତୁ

୧୮. ସହାୟକ ପୁସ୍ତକ ଓ ଅଧ୍ୟୟନ ସାମଗ୍ରୀ

UG, PG ଓ UPSC ସ୍ତରରେ ଅଧିକ ଗଭୀର ଅଧ୍ୟୟନ ପାଇଁ ନିମ୍ନଲିଖିତ ପୁସ୍ତକଗୁଡ଼ିକ ଉପଯୋଗୀ।

1. ରୋମିଲା ଥାପର — Early India: From the Origins to AD 1300 ପ୍ରାଚୀନ ଭାରତର ସମାଜ, ରାଜନୀତି ଓ ଇତିହାସ ଲେଖନର ବିଭିନ୍ନ ଦିଗ ବୁଝିବା ପାଇଁ।

2. ଉପିନ୍ଦର ସିଂହ — A History of Ancient and Early Medieval India ପ୍ରତ୍ନତତ୍ତ୍ୱ, ଅଭିଲେଖ ଓ ସାହିତ୍ୟିକ ଉତ୍ସ ମାଧ୍ୟମରେ ଇତିହାସ ପୁନର୍ନିର୍ମାଣ ପାଇଁ।

3. ଡି. ଡି. କୋଶାମ୍ବୀ — An Introduction to the Study of Indian History ଇତିହାସ ଅଧ୍ୟୟନର ସମାଲୋଚନାତ୍ମକ ଓ ସାମାଜିକ-ଅର୍ଥନୈତିକ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ ପାଇଁ।

4. ଆର୍. ଏସ୍. ଶର୍ମା — India’s Ancient Past ପ୍ରାଚୀନ ଭାରତର ସାମାଜିକ, ରାଜନୈତିକ ଓ ଅର୍ଥନୈତିକ ଇତିହାସ ପାଇଁ।

5. ଏ. ଏଲ୍. ବାଶମ୍ — The Wonder That Was India ପ୍ରାଚୀନ ଭାରତୀୟ ସଂସ୍କୃତି, ଧର୍ମ ଓ ବୌଦ୍ଧିକ ପରମ୍ପରାର ପରିଚୟ ପାଇଁ।

ଶେଷରେ ମନେ ରଖନ୍ତୁ

ଏହି ୟୁନିଟ୍‌ର ମୁଖ୍ୟ ଭିତ୍ତି ହେଉଛି ତିନୋଟି ପ୍ରଶ୍ନ:

• ପ୍ରାଚୀନ ଭାରତୀୟମାନେ ଅତୀତକୁ କିପରି ସଂରକ୍ଷଣ କରୁଥିଲେ?
• କେଉଁ ସାହିତ୍ୟିକ, ଧାର୍ମିକ ଓ ଭୌତିକ ଉତ୍ସରୁ ଅତୀତ ସମ୍ପର୍କରେ ଜଣାଯାଏ?
• ଇତିହାସକାରମାନେ ସେହି ଉତ୍ସଗୁଡ଼ିକର ବିଶ୍ୱସନୀୟତା କିପରି ଯାଞ୍ଚ କରନ୍ତି?

ଏହି ତିନୋଟି ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତର ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ବୁଝିପାରିଲେ “Early Indian Notions of History” ବିଷୟଟିକୁ UG, PG ଓ UPSC/OPSC ସ୍ତରରେ ଭଲ ଭାବେ ଆୟତ୍ତ କରିପାରିବେ।