ହରପ୍ପା ସଭ୍ୟତା – ଅର୍ଥନୈତିକ ଜୀବନ (Harrapan Civilization : Economic Life : Agriculture, Craft Productions and Trade External and Internal)

ଏହି ସଭ୍ୟତାର ପରିପକ୍ୱ ପର୍ଯ୍ୟାୟ ପ୍ରାୟ ୨୬୦୦ ଖ୍ରୀଷ୍ଟପୂର୍ବରୁ ୧୯୦୦ ଖ୍ରୀଷ୍ଟପୂର୍ବ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବ୍ୟାପ୍ତ ଥିଲା। ଏହି ସମୟରେ ହରପ୍ପା, ମହେଞ୍ଜୋଦାରୋ, ଧୋଳାବୀରା ଓ ଲୋଥାଲ ପରି ନଗରଗୁଡ଼ିକର ବିକାଶ ହୋଇଥିଲା।

ପ୍ରତ୍ନତାତ୍ତ୍ୱିକ ଖନନରୁ ମିଳିଥିବା ଶସ୍ୟ, ପଶୁଙ୍କ ଅସ୍ଥି, ମୃତ୍‌ପାତ୍ର, ମଣି, ଧାତୁ ଉପକରଣ, ମୋହର, ଓଜନ ପଥର ଏବଂ ଦୂରଦେଶୀୟ କଞ୍ଚାମାଲ ଏହି ସଭ୍ୟତାର ସମୃଦ୍ଧ ଅର୍ଥନୈତିକ ଜୀବନର ପ୍ରମାଣ ପ୍ରଦାନ କରେ।

10

ହରପ୍ପାବାସୀଙ୍କ ଲିପି ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପାଠୋଦ୍ଧାର ହୋଇନାହିଁ। ତେଣୁ ସେମାନଙ୍କ ଅର୍ଥନୈତିକ ବ୍ୟବସ୍ଥା ସମ୍ପର୍କରେ ଆମର ଅଧିକାଂଶ ଜ୍ଞାନ ପ୍ରତ୍ନତାତ୍ତ୍ୱିକ ପ୍ରମାଣ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ।

୨. ହରପ୍ପା ସଭ୍ୟତାର ଅର୍ଥନୀତିର ପ୍ରମୁଖ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ

ହରପ୍ପା ସଭ୍ୟତାର ଅର୍ଥନୀତିର ପ୍ରମୁଖ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ହେଲା:

1. କୃଷିଭିତ୍ତିକ ଅର୍ଥନୀତି: କୃଷି ଓ ପଶୁପାଳନ ଲୋକଙ୍କ ଖାଦ୍ୟ ଆବଶ୍ୟକତା ପୂରଣ କରୁଥିଲା।

2. କୃଷି ଉଦ୍‌ବୃତ୍ତ: ଆବଶ୍ୟକତାଠାରୁ ଅଧିକ ଖାଦ୍ୟ ଉତ୍ପାଦନ କାରିଗର, ବ୍ୟବସାୟୀ ଓ ନଗରବାସୀଙ୍କୁ ଜୀବିକା ନିର୍ବାହର ସୁଯୋଗ ଦେଇଥିଲା।

3. ହସ୍ତଶିଳ୍ପର ବିକାଶ: ମଣି ତିଆରି, ମୃତ୍‌ପାତ୍ର ନିର୍ମାଣ, ଧାତୁକାମ, ଶଙ୍ଖଶିଳ୍ପ ଓ ମୋହର ତିଆରି ଆଦି ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିଲା।

4. ଆଭ୍ୟନ୍ତରୀଣ ବାଣିଜ୍ୟ: ବିଭିନ୍ନ ଗ୍ରାମ, ନଗର ଓ ଶିଳ୍ପକେନ୍ଦ୍ର ମଧ୍ୟରେ ଦ୍ରବ୍ୟର ଆଦାନପ୍ରଦାନ ହେଉଥିଲା।

5. ବୈଦେଶିକ ବାଣିଜ୍ୟ: ମେସୋପୋଟାମିଆ, ଓମାନ, ବାହାରିନ୍, ଆଫଗାନିସ୍ତାନ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅଞ୍ଚଳ ସହ ହରପ୍ପାବାସୀଙ୍କ ସମ୍ପର୍କ ଥିଲା।

6. ମାନକୀକରଣ: ଓଜନ ପଥର, ମୋହର ଏବଂ ଇଟାର ମାପରେ ଦେଖାଯାଉଥିବା ସାମଞ୍ଜସ୍ୟ ଏକ ସୁସଂଗଠିତ ବ୍ୟବସ୍ଥାର ସୂଚନା ଦିଏ।

7. ଆଞ୍ଚଳିକ ବିବିଧତା: ଭୌଗୋଳିକ ପରିବେଶ ଅନୁଯାୟୀ ବିଭିନ୍ନ ଅଞ୍ଚଳରେ କୃଷି, ପଶୁପାଳନ ଓ ଶିଳ୍ପର ପ୍ରକୃତି ଭିନ୍ନ ଥିଲା।

୩. କୃଷି (Agriculture)

କୃଷି ହରପ୍ପା ସଭ୍ୟତାର ଅର୍ଥନୀତିର ମୂଳଭିତ୍ତି ଥିଲା। ବିଶାଳ ନଗରଗୁଡ଼ିକର ଜନସଂଖ୍ୟାକୁ ଖାଦ୍ୟ ଯୋଗାଇବା ପାଇଁ ଆଖପାଖର ଗ୍ରାମାଞ୍ଚଳରେ କୃଷି ଉତ୍ପାଦନ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆବଶ୍ୟକ ଥିଲା।

୩.୧ କୃଷି ପାଇଁ ଭୌଗୋଳିକ ପରିସ୍ଥିତି

ହରପ୍ପା ସଭ୍ୟତା ବିସ୍ତୃତ ଭୌଗୋଳିକ ଅଞ୍ଚଳରେ ବିକଶିତ ହୋଇଥିଲା। ସିନ୍ଧୁ ନଦୀ ଓ ଏହାର ଉପନଦୀଗୁଡ଼ିକର ଉପତ୍ୟକାରେ ଉର୍ବର ପଟୁମାଟି ମିଳୁଥିଲା। ଅନ୍ୟପକ୍ଷରେ ରାଜସ୍ଥାନ, ଗୁଜରାଟ ଓ ଅର୍ଦ୍ଧ-ଶୁଷ୍କ ଅଞ୍ଚଳରେ କୃଷି ବର୍ଷା, ଋତୁକାଳୀନ ଜଳସ୍ରୋତ ଏବଂ ସ୍ଥାନୀୟ ପରିବେଶ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରୁଥିଲା।

କୃଷିରେ ନିମ୍ନଲିଖିତ ପରିସ୍ଥିତି ସହାୟକ ହୋଇଥିଲା:

• ନଦୀ ଉପତ୍ୟକାର ଉର୍ବର ମାଟି।
• ଋତୁକାଳୀନ ବର୍ଷା ଓ ବନ୍ୟାଜଳ।
• ନଦୀ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଜଳସ୍ରୋତର ଉପଲବ୍ଧତା।
• ବିଭିନ୍ନ ଅଞ୍ଚଳରେ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଫସଲ ଚାଷର ସୁଯୋଗ।

ସମସ୍ତ ହରପ୍ପା ଅଞ୍ଚଳରେ ଗୋଟିଏ ପ୍ରକାରର ଜଳସେଚନ ପଦ୍ଧତି ପ୍ରଚଳିତ ଥିଲା ବୋଲି ପ୍ରମାଣ ନାହିଁ।

୩.୨ ପ୍ରମୁଖ କୃଷିଜାତ ଫସଲ

କ. ଗହମ ଓ ଯବ

ଗହମ ଓ ଯବ ହରପ୍ପା ସଭ୍ୟତାର ପ୍ରମୁଖ ଖାଦ୍ୟଶସ୍ୟ ଥିଲା। ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରତ୍ନତାତ୍ତ୍ୱିକ ସ୍ଥଳରୁ ଏହି ଶସ୍ୟର ଅବଶେଷ ମିଳିଛି। ଏଗୁଡ଼ିକ ଖାଦ୍ୟ ଯୋଗାଣ ସହିତ ଶସ୍ୟ ସଂରକ୍ଷଣରେ ମଧ୍ୟ ଗୁରୁତ୍ୱ ବହନ କରୁଥିଲା।

ଖ. କପା

ହରପ୍ପା ସଭ୍ୟତାରେ କପା ବ୍ୟବହାରର ପ୍ରାଚୀନ ପ୍ରତ୍ନତାତ୍ତ୍ୱିକ ପ୍ରମାଣ ମିଳିଛି। କପା ତନ୍ତୁ ଓ ତନ୍ତୁର ଛାପ ଲୋକମାନଙ୍କ ବସ୍ତ୍ର ନିର୍ମାଣ ସମ୍ପର୍କିତ ଜ୍ଞାନକୁ ସୂଚାଏ।

ଗ. ଡାଲିଜାତୀୟ ଫସଲ ଓ ତୈଳବୀଜ

ବିଭିନ୍ନ ସ୍ଥାନରୁ ମଟର, ଡାଲିଜାତୀୟ ଫସଲ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଉଦ୍ଭିଦଜାତ ଖାଦ୍ୟର ପ୍ରମାଣ ମିଳିଛି। ତିଳ ପରି ତୈଳବୀଜ ମଧ୍ୟ ଖାଦ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଆବଶ୍ୟକତା ପୂରଣରେ ଭୂମିକା ନିଭାଇଥାଇପାରେ।

ଘ. ଧାନ ଓ ମାଣ୍ଡିଆ ଜାତୀୟ ଶସ୍ୟ

ହରପ୍ପା ସଭ୍ୟତାର କେତେକ ଅଞ୍ଚଳରେ ଧାନ ଓ ବିଭିନ୍ନ କ୍ଷୁଦ୍ର ଶସ୍ୟର ପ୍ରମାଣ ମିଳିଛି। ଏହାର ଗୁରୁତ୍ୱ ସମସ୍ତ ଅଞ୍ଚଳରେ ସମାନ ନଥିଲା।

ପରୀକ୍ଷା ପାଇଁ ମନେରଖନ୍ତୁ: ଗହମ ଓ ଯବ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଫସଲ ଥିଲା; କିନ୍ତୁ ସମଗ୍ର ହରପ୍ପା ଅଞ୍ଚଳରେ କୃଷିର ପ୍ରକୃତି ସମାନ ନଥିଲା।

୩.୩ କୃଷି ପଦ୍ଧତି

ହରପ୍ପାବାସୀ ସ୍ଥାନୀୟ ପରିବେଶ ଅନୁସାରେ ବିଭିନ୍ନ କୃଷି ପଦ୍ଧତି ଅନୁସରଣ କରୁଥିଲେ।

୧. ଲଙ୍ଗଳ ଦ୍ୱାରା ଚାଷ: ରାଜସ୍ଥାନର କାଳିବଙ୍ଗାନ୍‌ରୁ ଲଙ୍ଗଳ ଦ୍ୱାରା ଚାଷ କରାଯାଇଥିବା ଏକ କ୍ଷେତ୍ରର ପ୍ରମାଣ ମିଳିଛି। ଏହା ପ୍ରାଚୀନ କୃଷି ପଦ୍ଧତି ବୁଝିବାରେ ବିଶେଷ ସହାୟକ।

୨. ଋତୁକାଳୀନ ଚାଷ: ବର୍ଷା, ମାଟିର ଆର୍ଦ୍ରତା ଓ ଫସଲର ବୃଦ୍ଧିକୁ ଧ୍ୟାନରେ ରଖି ଚାଷ କରାଯାଉଥିବା ସମ୍ଭାବନା ରହିଛି।

୩. ବନ୍ୟାଜଳର ବ୍ୟବହାର: କେତେକ ନଦୀ ଉପତ୍ୟକାରେ ବନ୍ୟା ପରେ ଜମା ହୋଇଥିବା ଉର୍ବର ପଟୁମାଟି କୃଷି ପାଇଁ ଉପଯୋଗୀ ହୋଇଥାଇପାରେ।

୪. ଜଳ ପରିଚାଳନା: ଭିନ୍ନ ଅଞ୍ଚଳରେ ଜଳର ଉପଲବ୍ଧତା ଅନୁଯାୟୀ ଭିନ୍ନ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଥିଲା। ସମଗ୍ର ସଭ୍ୟତାରେ ବିଶାଳ କେନାଲ୍‌ ଜଳସେଚନ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଥିଲା ବୋଲି ନିଶ୍ଚିତ ପ୍ରମାଣ ନାହିଁ।

୫. ଶସ୍ୟ ସଂରକ୍ଷଣ: ଖାଦ୍ୟଶସ୍ୟକୁ ପରବର୍ତ୍ତୀ ବ୍ୟବହାର ପାଇଁ ସଂରକ୍ଷଣ କରାଯାଉଥିବା ସମ୍ଭାବନା ରହିଛି। କିଛି ବଡ଼ ଅଟ୍ଟାଳିକାକୁ ଶସ୍ୟାଗାର ବୋଲି ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସେଗୁଡ଼ିକର ପ୍ରକୃତ ବ୍ୟବହାର ନେଇ ଗବେଷକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମତଭେଦ ରହିଛି।

penn.museum

କାଳିବଙ୍ଗାନ୍‌ର ଲଙ୍ଗଳ ଦ୍ୱାରା ଚାଷ ହୋଇଥିବା କ୍ଷେତ୍ର ହରପ୍ପା କୃଷିର ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରମାଣ।

୩.୪ ପଶୁପାଳନ

କୃଷି ସହିତ ପଶୁପାଳନ ମଧ୍ୟ ହରପ୍ପାବାସୀଙ୍କ ଜୀବନର ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଂଶ ଥିଲା।

ପାଳିତ ବା ଅର୍ଥନୈତିକ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଉପଯୋଗୀ ପଶୁମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଥିଲେ:

• ଗାଈ ଓ ଷଣ୍ଢ।
• ମେଣ୍ଢା ଓ ଛେଳି।
• ମଇଁଷି।
• ଘୁଷୁରି।
• କୁକୁର।
• କେତେକ ଅଞ୍ଚଳରେ ଓଟ।
• ବିଭିନ୍ନ ପକ୍ଷୀ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପଶୁ।

ଗୋରୁ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଭାରବାହୀ ପଶୁ କୃଷିକାର୍ଯ୍ୟ ଓ ପରିବହନରେ ସାହାଯ୍ୟ କରୁଥିବା ସମ୍ଭାବନା ରହିଛି। ମେଣ୍ଢା ଓ ଛେଳି ମାଂସ ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଉପଯୋଗୀ ସାମଗ୍ରୀ ଯୋଗାଉଥିଲେ।

ଘୋଡ଼ା ସମ୍ପର୍କିତ ପ୍ରମାଣ: ହରପ୍ପା ସଭ୍ୟତାରେ ଘୋଡ଼ାର ଉପସ୍ଥିତି ଓ ଗୁରୁତ୍ୱ ନେଇ ଗବେଷକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମତଭେଦ ରହିଛି। ତେଣୁ ଏହା ସମ୍ପର୍କରେ ନିଶ୍ଚିତ ଦାବି କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।

୩.୫ ମତ୍ସ୍ୟ ଧରିବା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଖାଦ୍ୟ ସଂଗ୍ରହ

ନଦୀ, ହ୍ରଦ, ଜଳାଶୟ ଓ ସମୁଦ୍ରତଟ ଅଞ୍ଚଳରେ ରହୁଥିବା ଲୋକମାନେ ମାଛ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଜଳଜ ସମ୍ପଦ ବ୍ୟବହାର କରୁଥିଲେ। ପ୍ରତ୍ନତାତ୍ତ୍ୱିକ ସ୍ଥଳରୁ ମିଳିଥିବା ମାଛର ଅସ୍ଥି ଏହାର ପ୍ରମାଣ ଦିଏ। କେତେକ ସମ୍ପ୍ରଦାୟ ଶିକାର ଓ ଖାଦ୍ୟ ସଂଗ୍ରହ ମଧ୍ୟ କରୁଥିଲେ।

୩.୬ ଅର୍ଥନୀତିରେ କୃଷିର ଗୁରୁତ୍ୱ

କୃଷି ହରପ୍ପା ସଭ୍ୟତାର ବିକାଶରେ ନିମ୍ନଲିଖିତ ଭୂମିକା ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲା:

1. ଗ୍ରାମ ଓ ନଗରର ଲୋକମାନଙ୍କୁ ଖାଦ୍ୟ ଯୋଗାଇବା।

2. ନଗରୀକରଣ ପାଇଁ ଆବଶ୍ୟକ ଖାଦ୍ୟ ଉଦ୍‌ବୃତ୍ତ ସୃଷ୍ଟି କରିବା।

3. କୃଷି ବ୍ୟତୀତ ଅନ୍ୟ ପେଶାରେ ନିୟୋଜିତ ଲୋକଙ୍କୁ ସହାୟତା କରିବା।

4. ଗ୍ରାମ ଓ ନଗର ମଧ୍ୟରେ ଆର୍ଥିକ ସମ୍ପର୍କ ସ୍ଥାପନ କରିବା।

5. ବାଣିଜ୍ୟ ଓ ହସ୍ତଶିଳ୍ପର ବିକାଶ ପାଇଁ ଭିତ୍ତି ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିବା।

୪. ହସ୍ତଶିଳ୍ପ ଉତ୍ପାଦନ (Craft Production)

ହରପ୍ପା ସଭ୍ୟତାର ଅର୍ଥନୈତିକ ଜୀବନରେ ହସ୍ତଶିଳ୍ପର ଗୁରୁତ୍ୱ ଅତ୍ୟଧିକ ଥିଲା। ଦକ୍ଷ କାରିଗରମାନେ ପଥର, ଧାତୁ, ମାଟି, ଶଙ୍ଖ, ହାତୀଦାନ୍ତ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କଞ୍ଚାମାଲ ବ୍ୟବହାର କରି ବିଭିନ୍ନ ଉପଯୋଗୀ ଓ ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟବର୍ଦ୍ଧକ ବସ୍ତୁ ତିଆରି କରୁଥିଲେ।

ଏହି ଶିଳ୍ପଗୁଡ଼ିକ ହରପ୍ପାବାସୀଙ୍କ ବୈଷୟିକ ଜ୍ଞାନ, କାରିଗରୀ ଦକ୍ଷତା ଓ ବାଣିଜ୍ୟିକ ସମ୍ପର୍କର ପ୍ରମାଣ ଦିଏ।

୪.୧ ମଣି ତିଆରି ଶିଳ୍ପ (Bead-making)

10

ମଣି ତିଆରି ହରପ୍ପା ସଭ୍ୟତାର ଏକ ଉନ୍ନତ ଶିଳ୍ପ ଥିଲା। ମଣି ଓ ଅଳଙ୍କାର ତିଆରି ପାଇଁ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ପଥର ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପଦାର୍ଥ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଉଥିଲା।

ପ୍ରମୁଖ କଞ୍ଚାମାଲ ହେଲା:

• କାର୍ନେଲିଆନ୍‌ (Carnelian)।
• ଏଗେଟ୍‌ (Agate)।
• ଜାସ୍ପର୍‌ (Jasper)।
• ଲାପିସ୍‌ ଲାଜୁଲି (Lapis Lazuli)।
• ଷ୍ଟିଆଟାଇଟ୍‌ (Steatite)।
• ଶଙ୍ଖ ଓ ଫାୟାନ୍ସ (Faience)।

ମଣି ତିଆରି ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ପଥର ଚୟନ, କାଟିବା, ଆକୃତି ଦେବା, ଘଷିବା, ଛିଦ୍ର କରିବା ଓ ପଲିସ୍‌ କରିବା ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ ଥିଲା। କେତେକ ମଣିରେ ରଙ୍ଗ ଉନ୍ନତ କରିବା ପାଇଁ ତାପ ପ୍ରୟୋଗ କରାଯାଉଥିଲା।

ପ୍ରମୁଖ କେନ୍ଦ୍ର:

• ଚାନ୍ହୁଦାରୋ: ମଣି ତିଆରି ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କ୍ଷୁଦ୍ର ଶିଳ୍ପ ପାଇଁ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।
• ଲୋଥାଲ: ମଣି ନିର୍ମାଣ ଓ ଶିଳ୍ପ ଉତ୍ପାଦନର ପ୍ରମାଣ ମିଳିଛି।
• ଧୋଳାବୀରା: ନଗରୀକରଣ, କାରିଗରୀ ଓ ବାଣିଜ୍ୟିକ ସମ୍ପର୍କ ପାଇଁ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ।

ମଣିଗୁଡ଼ିକ ଅଳଙ୍କାର ଭାବରେ ବ୍ୟବହୃତ ହେବା ସହିତ ଦୂରଦୂରାନ୍ତର ଅଞ୍ଚଳକୁ ମଧ୍ୟ ପଠାଯାଉଥିଲା। ଏହା ହରପ୍ପାର ବାଣିଜ୍ୟିକ ଜାଲର ବିସ୍ତାରକୁ ସୂଚାଏ।

୪.୨ ମୃତ୍‌ପାତ୍ର ନିର୍ମାଣ (Pottery)

13

ମୃତ୍‌ପାତ୍ର ହରପ୍ପାବାସୀଙ୍କ ଦୈନନ୍ଦିନ ଜୀବନର ଏକ ଅତ୍ୟାବଶ୍ୟକ ଅଂଶ ଥିଲା। ରନ୍ଧନ, ଖାଦ୍ୟ ସଂରକ୍ଷଣ, ପାଣି ରଖିବା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ମାଟିପାତ୍ର ବ୍ୟବହାର କରାଯାଉଥିଲା।

ଏହାର ପ୍ରମୁଖ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ:

1. କୁମ୍ଭାର ଚକର ବ୍ୟବହାର।

2. ଭାଟିରେ ପୋଡ଼ି ମାଟିପାତ୍ର ତିଆରି କରିବା।

3. ନାଲି ରଙ୍ଗର ପାତ୍ର ଉପରେ କଳା ରଙ୍ଗରେ ଚିତ୍ର ଅଙ୍କନ।

4. ବିଭିନ୍ନ ଆକାରର ହାଣ୍ଡି, ଘଡ଼ା, ପାତ୍ର ଓ ବାଟି ତିଆରି।

5. ଜ୍ୟାମିତିକ ଆକୃତି, ଉଦ୍ଭିଦ ଓ ପଶୁପକ୍ଷୀର ଚିତ୍ର ବ୍ୟବହାର।

ମୃତ୍‌ପାତ୍ର ଉତ୍ପାଦନରେ ଘରୋଇ କାରିଗରୀ ସହିତ ବିଶେଷଜ୍ଞ କୁମ୍ଭାରମାନଙ୍କ ଭୂମିକା ମଧ୍ୟ ଥିବା ସମ୍ଭାବନା ରହିଛି।

୪.୩ ଧାତୁ ଶିଳ୍ପ (Metallurgy)

ହରପ୍ପାବାସୀ ତମ୍ବା, କାଂସ୍ୟ, ସୁନା, ରୁପା ଓ ସୀସା ପରି ଧାତୁ ବ୍ୟବହାର କରୁଥିଲେ। ତମ୍ବା ଓ କାଂସ୍ୟରେ ତିଆରି ଉପକରଣ ଓ ଅଳଙ୍କାର ବିଶେଷ ଗୁରୁତ୍ୱ ବହନ କରୁଥିଲା।

ପ୍ରମୁଖ ଧାତୁ ନିର୍ମିତ ବସ୍ତୁ:

• କୁରାଢ଼ି ଓ ଛୁରି।
• ଛେଣି ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଉପକରଣ।
• ଛୁଞ୍ଚି ଓ ବଡ଼ଶି।
• ଧାତୁର ପାତ୍ର।
• ବଳା, ଦର୍ପଣ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅଳଙ୍କାର।
• ମାନବ ଓ ପଶୁଙ୍କ ମୂର୍ତ୍ତି।

ମହେଞ୍ଜୋଦାରୋରୁ ମିଳିଥିବା ପ୍ରସିଦ୍ଧ କାଂସ୍ୟ ନର୍ତ୍ତକୀ ମୂର୍ତ୍ତି ହରପ୍ପାବାସୀଙ୍କ ଧାତୁକାରିଗରୀର ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଉଦାହରଣ।

ଧାତୁ ତିଆରିରେ ଧାତୁ ତରଳାଇବା, ଢାଞ୍ଚାରେ ଢାଳିବା, ପିଟି ଆକୃତି ଦେବା ଓ ପଲିସ୍‌ କରିବା ଭଳି ପ୍ରକ୍ରିୟା ବ୍ୟବହୃତ ହେଉଥିଲା। କେତେକ ବସ୍ତୁରେ ମହମ-ଢାଞ୍ଚା ପ୍ରଣାଳୀ (Lost-wax casting) ବ୍ୟବହାରର ପ୍ରମାଣ ମିଳିଛି।

ମନେରଖନ୍ତୁ: ପରିପକ୍ୱ ହରପ୍ପା ପର୍ଯ୍ୟାୟରେ ଲୁହାର ବ୍ୟାପକ ବ୍ୟବହାର ପ୍ରମାଣିତ ନୁହେଁ।

୪.୪ ଶଙ୍ଖଶିଳ୍ପ (Shell-working)

ସମୁଦ୍ରତଟ ଅଞ୍ଚଳରୁ ସଂଗୃହୀତ ଶଙ୍ଖକୁ ବ୍ୟବହାର କରି ବିଭିନ୍ନ ଅଳଙ୍କାର ଓ ଶୋଭାବର୍ଦ୍ଧକ ବସ୍ତୁ ତିଆରି କରାଯାଉଥିଲା।

ଏହି ଶିଳ୍ପର ଉତ୍ପାଦ ମଧ୍ୟରେ ଥିଲା:

• ଶଙ୍ଖର ବଳା।
• ମଣି ଓ ହାରର ଅଂଶ।
• ସାଜସଜ୍ଜା ସାମଗ୍ରୀ।
• ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କ୍ଷୁଦ୍ର ଅଳଙ୍କାର।

ଅନ୍ତର୍ଦେଶୀୟ ନଗରଗୁଡ଼ିକରୁ ଶଙ୍ଖରେ ତିଆରି ବସ୍ତୁ ମିଳିବା ଦର୍ଶାଏ ଯେ ସମୁଦ୍ରତଟ ଓ ଭିତର ଅଞ୍ଚଳ ମଧ୍ୟରେ କଞ୍ଚାମାଲ ଓ ଉତ୍ପାଦର ଆଦାନପ୍ରଦାନ ହେଉଥିଲା।

୪.୫ ଫାୟାନ୍ସ ଓ ଷ୍ଟିଆଟାଇଟ୍‌ ଶିଳ୍ପ

ଫାୟାନ୍ସ (Faience): ଏହା ଏକ କୃତ୍ରିମ ଭାବରେ ପ୍ରସ୍ତୁତ, ପ୍ରାୟତଃ ଚକଚକିଆ ପୃଷ୍ଠଯୁକ୍ତ ପଦାର୍ଥ ଥିଲା। ଏଥିରୁ ମଣି, ବଳା, ଲକେଟ୍‌ ଓ କ୍ଷୁଦ୍ର ସାଜସଜ୍ଜା ବସ୍ତୁ ତିଆରି ହେଉଥିଲା।

ଷ୍ଟିଆଟାଇଟ୍‌ (Steatite): ଏହି ନରମ ପଥରରୁ ମୋହର, ମଣି ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କ୍ଷୁଦ୍ର ବସ୍ତୁ ନିର୍ମାଣ କରାଯାଉଥିଲା। ଏହି ବସ୍ତୁଗୁଡ଼ିକର ସୂକ୍ଷ୍ମ କାରୁକାର୍ଯ୍ୟ ହରପ୍ପାବାସୀଙ୍କ ଦକ୍ଷତାକୁ ପ୍ରକାଶ କରେ।

୪.୬ ମୋହର ନିର୍ମାଣ (Seal-making)

5

ହରପ୍ପା ସଭ୍ୟତାର ମୋହରଗୁଡ଼ିକ ସାଧାରଣତଃ ଷ୍ଟିଆଟାଇଟ୍‌ ପଥରରେ ତିଆରି ହେଉଥିଲା। ସେଥିରେ ପଶୁପକ୍ଷୀର ଚିତ୍ର ଓ କ୍ଷୁଦ୍ର ଲିପିଚିହ୍ନ ଖୋଦିତ ଥାଏ।

ପ୍ରମୁଖ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ:

• ବର୍ଗାକାର ମୋହରର ବ୍ୟବହାର।
• ଏକଶୃଙ୍ଗୀ ପଶୁ (Unicorn) ଚିତ୍ରର ବହୁଳତା।
• ପଶୁ ଚିତ୍ର ଓ ଲିପିଚିହ୍ନର ସଂଯୋଗ।
• ସୂକ୍ଷ୍ମ ଖୋଦେଇ କାର୍ଯ୍ୟ।

ମୋହରଗୁଡ଼ିକ ସାମଗ୍ରୀର ପରିଚୟ, ବ୍ୟବସାୟିକ କାରବାର, ପ୍ରଶାସନିକ କାର୍ଯ୍ୟ କିମ୍ବା ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ପରିଚୟ ପାଇଁ ବ୍ୟବହୃତ ହୋଇଥାଇପାରେ। କିନ୍ତୁ ହରପ୍ପା ଲିପିର ପାଠୋଦ୍ଧାର ହୋଇନଥିବାରୁ ଏହାର ସଠିକ୍‌ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ଜଣାପଡ଼ିନାହିଁ।

୪.୭ ବସ୍ତ୍ର ଶିଳ୍ପ (Textile Production)

ହରପ୍ପା ସଭ୍ୟତାରେ ବସ୍ତ୍ର ନିର୍ମାଣ ହେଉଥିବାର ପ୍ରମାଣ ମିଳିଛି। କପା ତନ୍ତୁ ଓ ତନ୍ତୁର ଛାପ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟର ସୂଚନା ଦିଏ।

ବସ୍ତ୍ର ଶିଳ୍ପରେ ସମ୍ଭବତଃ ନିମ୍ନଲିଖିତ କାର୍ଯ୍ୟ ହେଉଥିଲା:

• ତନ୍ତୁରୁ ସୂତା ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିବା।
• ସୂତା କାଟିବା ଓ ବୁଣିବା।
• ପୋଷାକ ଓ ଘରୋଇ ବସ୍ତ୍ର ତିଆରି କରିବା।

କପଡ଼ା ସାଧାରଣତଃ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ମାଟି ଭିତରେ ସଂରକ୍ଷିତ ରହେ ନାହିଁ। ତେଣୁ ବସ୍ତ୍ର ଉତ୍ପାଦନର ପ୍ରକୃତ ପରିମାଣ ଓ ବାଣିଜ୍ୟରେ ଏହାର ଭୂମିକା ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରିବା କଷ୍ଟକର।

୪.୮ ଇଟା ତିଆରି, କାଠ କାମ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଶିଳ୍ପ

ହରପ୍ପାର ନଗରଗୁଡ଼ିକରେ ଘର, ରାସ୍ତା, କୂଅ, ନାଳ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସଂରଚନା ନିର୍ମାଣ ପାଇଁ ଇଟା ତିଆରି, କାଠ କାମ ଓ ପଥର କାମର ଆବଶ୍ୟକତା ଥିଲା।

ଏହି କାର୍ଯ୍ୟରେ ନିୟୋଜିତ ଥିଲେ:

• କୁମ୍ଭାର।
• ଧାତୁକାରିଗର।
• ମଣି ନିର୍ମାତା।
• ଶଙ୍ଖଶିଳ୍ପୀ।
• କାଠମିସ୍ତ୍ରୀ।
• ଇଟା ତିଆରି କରୁଥିବା କାରିଗର।
• ନିର୍ମାଣ ଶ୍ରମିକ।

ଇଟାର ମାପରେ ଦେଖାଯାଉଥିବା ସାମଞ୍ଜସ୍ୟ ହରପ୍ପା ନଗର ନିର୍ମାଣରେ କେତେକ ସାଧାରଣ ମାନଦଣ୍ଡ ପ୍ରଚଳିତ ଥିବାର ସୂଚନା ଦିଏ।

୪.୯ ଶିଳ୍ପ ଉତ୍ପାଦନର ସଂଗଠନ

ହରପ୍ପା ସଭ୍ୟତାରେ ଶିଳ୍ପ ଉତ୍ପାଦନର ପ୍ରମାଣ ନିମ୍ନଲିଖିତ ଉପାୟରେ ମିଳେ:

1. ଶିଳ୍ପ ଉପକରଣ ଓ ଅଧାତିଆରି ବସ୍ତୁର ଆବିଷ୍କାର।

2. ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସ୍ଥାନରେ କାରିଗରୀ କାର୍ଯ୍ୟର ଅବଶେଷ।

3. ସମାନ ଆକୃତି ଓ ପ୍ରଯୁକ୍ତିରେ ତିଆରି ବସ୍ତୁ।

4. ଦୂର ଅଞ୍ଚଳରୁ ଆସିଥିବା କଞ୍ଚାମାଲର ବ୍ୟବହାର।

5. ଏକାଧିକ ନଗରରେ ସମାନ ପ୍ରକାରର ଉତ୍ପାଦ ମିଳିବା।

ଏହାରୁ ଜଣାପଡ଼େ ଯେ ହରପ୍ପାବାସୀଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରମ ବିଭାଜନ ଓ ବିଶେଷଜ୍ଞ କାରିଗରୀର ବିକାଶ ହୋଇଥିଲା। ତଥାପି ଶିଳ୍ପ ଉତ୍ପାଦନ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ରାଜ୍ୟ ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ଥିଲା କିମ୍ବା ମୁଖ୍ୟତଃ ଘରୋଇ ଭିତ୍ତିରେ ହେଉଥିଲା, ତାହା ସ୍ପଷ୍ଟ ନୁହେଁ।

୫. ଆଭ୍ୟନ୍ତରୀଣ ବାଣିଜ୍ୟ (Internal Trade)

ହରପ୍ପା ସଭ୍ୟତାର ଆଭ୍ୟନ୍ତରୀଣ ବାଣିଜ୍ୟ କହିଲେ ଏହାର ବିଭିନ୍ନ ଗ୍ରାମ, ନଗର, ଶିଳ୍ପକେନ୍ଦ୍ର ଓ ସମ୍ପଦସମୃଦ୍ଧ ଅଞ୍ଚଳ ମଧ୍ୟରେ ଦ୍ରବ୍ୟର ଆଦାନପ୍ରଦାନକୁ ବୁଝାଯାଏ।

ସମସ୍ତ ଅଞ୍ଚଳରେ ସମାନ ପ୍ରକାରର ମାଟି, ଧାତୁ, ପଥର ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସମ୍ପଦ ଉପଲବ୍ଧ ନଥିଲା। ଏହି କାରଣରୁ ବିଭିନ୍ନ ଅଞ୍ଚଳ ମଧ୍ୟରେ ବାଣିଜ୍ୟିକ ସମ୍ପର୍କର ବିକାଶ ହୋଇଥିଲା।

୫.୧ ଆଭ୍ୟନ୍ତରୀଣ ବାଣିଜ୍ୟରେ ଆଦାନପ୍ରଦାନ ହେଉଥିବା ସାମଗ୍ରୀ

ଏହି ତାଲିକାରେ ଦିଆଯାଇଥିବା ଉତ୍ସଗୁଡ଼ିକ ସାଧାରଣ ଭୌଗୋଳିକ ସମ୍ପର୍କକୁ ସୂଚାଏ। ସମସ୍ତ ସାମଗ୍ରୀ କେବଳ ଗୋଟିଏ ଅଞ୍ଚଳରୁ ଆସୁଥିଲା ବୋଲି ଧରିନେବା ଠିକ୍‌ ନୁହେଁ।

୫.୨ ଗ୍ରାମ ଓ ନଗର ମଧ୍ୟରେ ବାଣିଜ୍ୟିକ ସମ୍ପର୍କ

ହରପ୍ପା ସଭ୍ୟତାର ଅର୍ଥନୈତିକ ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ ଗ୍ରାମ ଓ ନଗର ପରସ୍ପର ଉପରେ ନିର୍ଭରଶୀଳ ଥିଲେ।

କୃଷିପ୍ରଧାନ ଗ୍ରାମ ଓ ସମ୍ପଦସମୃଦ୍ଧ ଅଞ୍ଚଳ

ଖାଦ୍ୟଶସ୍ୟ, ପଥର, ଶଙ୍ଖ ଓ ଧାତୁଜାତ କଞ୍ଚାମାଲ

ଶିଳ୍ପକେନ୍ଦ୍ର ଓ ଆଞ୍ଚଳିକ ବଜାର

କଞ୍ଚାମାଲ ପ୍ରକ୍ରିୟାକରଣ, ଉତ୍ପାଦନ ଓ ବଣ୍ଟନ

ପ୍ରମୁଖ ନଗର

ଖାଦ୍ୟ ବ୍ୟବହାର, ଶିଳ୍ପ ଉତ୍ପାଦନ ଓ ବାଣିଜ୍ୟ

ଏହା ଆର୍ଥିକ ସମ୍ପର୍କର ଏକ ସରଳ ଚିତ୍ର; ପ୍ରକୃତ ବାଣିଜ୍ୟିକ ବ୍ୟବସ୍ଥା ସମସ୍ତ ଅଞ୍ଚଳରେ ଏକାପରି ନଥିଲା।

୫.୩ ଆଭ୍ୟନ୍ତରୀଣ ବାଣିଜ୍ୟର ପ୍ରମାଣ

୧. ମାନକୀକୃତ ଓଜନ: ହରପ୍ପା ସ୍ଥଳରୁ ମିଳିଥିବା ଓଜନ ପଥରଗୁଡ଼ିକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଅନୁପାତ ଅନୁସରଣ କରୁଥିଲା। ଏହା ଦ୍ରବ୍ୟର ପରିମାଣ ମାପିବାରେ ସାଧାରଣ ନିୟମ ବ୍ୟବହାରର ସୂଚନା ଦିଏ।

୨. ମୋହର ଓ ମୋହରର ଛାପ: ମୋହରଗୁଡ଼ିକ ସାମଗ୍ରୀର ପରିଚୟ, ବ୍ୟବସାୟିକ କାରବାର କିମ୍ବା ପ୍ରଶାସନିକ କାର୍ଯ୍ୟରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୋଇଥାଇପାରେ।

୩. ଶିଳ୍ପଜାତ ବସ୍ତୁର ବିତରଣ: ଗୋଟିଏ ଅଞ୍ଚଳରେ ତିଆରି ବସ୍ତୁ ଅନ୍ୟ ଅଞ୍ଚଳରେ ମିଳିବା ଦ୍ରବ୍ୟର ଗତିଶୀଳତାକୁ ସୂଚାଏ।

୪. ପରିବହନ ପଥ: ନଦୀ, ସ୍ଥଳପଥ ଓ ଉପକୂଳୀୟ ଜଳପଥ ଦ୍ରବ୍ୟ ପରିବହନରେ ସହାୟକ ହୋଇଥିବା ସମ୍ଭାବନା ରହିଛି।

୫.୪ ଓଜନ ଓ ମାପ ପଦ୍ଧତି

commons.wikimedia.org

ହରପ୍ପା ସଭ୍ୟତାରେ ପଥରରେ ତିଆରି ଘନାକାର ଓଜନ ପଥର ମିଳିଛି। ସେଗୁଡ଼ିକରେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଅନୁପାତ ଦେଖାଯାଏ। ଏହା ବାଣିଜ୍ୟିକ କାରବାରରେ ପରିମାଣ ମାପିବା ପାଇଁ ସାଧାରଣ ମାନଦଣ୍ଡ ବ୍ୟବହୃତ ହୋଇଥିବାର ପ୍ରମାଣ।

ଓଜନ ଓ ମାପ ପଦ୍ଧତିର ଗୁରୁତ୍ୱ:

• ଦ୍ରବ୍ୟର ପରିମାଣ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରିବା।
• କାରବାରରେ ସାମଞ୍ଜସ୍ୟ ରଖିବା।
• ବିଭିନ୍ନ ବ୍ୟବସାୟୀଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସମାନ ମାପ ପ୍ରୟୋଗ କରିବା।
• ବାଣିଜ୍ୟିକ ସଂଗଠନର ବିକାଶରେ ସାହାଯ୍ୟ କରିବା।

ତେବେ ଏହାକୁ ମୁଦ୍ରାଭିତ୍ତିକ ଅର୍ଥନୀତିର ପ୍ରମାଣ ବୋଲି ଧରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।

୫.୫ ପରିବହନ ଓ ଯୋଗାଯୋଗ

ହରପ୍ପା ସଭ୍ୟତାରେ ଭୌଗୋଳିକ ପରିସ୍ଥିତି ଅନୁଯାୟୀ ବିଭିନ୍ନ ପରିବହନ ପଦ୍ଧତି ବ୍ୟବହୃତ ହୋଇଥିବା ସମ୍ଭାବନା ରହିଛି।

• ସ୍ଥଳପଥରେ ବଳଦଗାଡ଼ି ଓ ଭାରବାହୀ ପଶୁ।
• ନଦୀ ଓ ଉପକୂଳୀୟ ଜଳପଥରେ ନୌକା।
• ମୂଲ୍ୟବାନ ଓ ଛୋଟ ସାମଗ୍ରୀ ପାଇଁ ମାନବ ବାହକ।
• ଖଣିଜ ଅଞ୍ଚଳ, ଗ୍ରାମ, ଶିଳ୍ପକେନ୍ଦ୍ର ଓ ନଗରକୁ ସଂଯୋଗ କରୁଥିବା ପଥ।

ପ୍ରତ୍ନତାତ୍ତ୍ୱିକ ମଡେଲ୍‌ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅବଶେଷରୁ ଗାଡ଼ି ଓ ନୌକା ସମ୍ପର୍କିତ ସୂଚନା ମିଳେ। ତଥାପି ସମଗ୍ର ପରିବହନ ବ୍ୟବସ୍ଥାର ସଠିକ୍‌ ଚିତ୍ର ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଜଣାପଡ଼ିନାହିଁ।

୬. ବୈଦେଶିକ ବାଣିଜ୍ୟ (External Trade)

ହରପ୍ପା ସଭ୍ୟତାର ବାଣିଜ୍ୟ କେବଳ ଏହାର ନିଜସ୍ୱ ଅଞ୍ଚଳରେ ସୀମିତ ନଥିଲା। ପଶ୍ଚିମ ଏସିଆ ଓ ପାରସ୍ୟ ଉପସାଗରର ବିଭିନ୍ନ ଅଞ୍ଚଳ ସହ ଏହାର ସମ୍ପର୍କ ଥିଲା।

ଦୂରଦେଶୀୟ ପଥର, ଧାତୁ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କଞ୍ଚାମାଲର ବ୍ୟବହାର, ବିଦେଶୀ ପ୍ରତ୍ନତାତ୍ତ୍ୱିକ ସ୍ଥଳରୁ ମିଳିଥିବା ହରପ୍ପା-ସମ୍ପର୍କିତ ବସ୍ତୁ ଏବଂ ପ୍ରାଚୀନ ମେସୋପୋଟାମିଆର ଲିଖିତ ରେକର୍ଡ ଏହି ସମ୍ପର୍କର ପ୍ରମାଣ ଦିଏ।

୬.୧ ମେସୋପୋଟାମିଆ ସହ ବାଣିଜ୍ୟ

ମେସୋପୋଟାମିଆ ପ୍ରାଚୀନ ପଶ୍ଚିମ ଏସିଆର ଏକ ପ୍ରମୁଖ ସଭ୍ୟତା ଥିଲା। ହରପ୍ପା ସଭ୍ୟତା ସହ ଏହାର ବାଣିଜ୍ୟିକ ସମ୍ପର୍କ ଇତିହାସର ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ବିଷୟ।

ମେସୋପୋଟାମିଆର କେତେକ ଲିଖିତ ରେକର୍ଡରେ ‘ମେଲୁହା’ (Meluhha) ନାମକ ଏକ ଅଞ୍ଚଳର ଉଲ୍ଲେଖ ମିଳେ। ଅନେକ ଗବେଷକ ମେଲୁହାକୁ ହରପ୍ପା ଅଞ୍ଚଳ ସହ ସମ୍ପର୍କିତ ବୋଲି ମନେ କରନ୍ତି। ତଥାପି ଏହାର ଭୌଗୋଳିକ ସୀମା ଓ ପରିଚୟ ସମ୍ପର୍କରେ କିଛି ମତଭେଦ ରହିଛି।

ଏହି ବାଣିଜ୍ୟିକ ସମ୍ପର୍କର ପ୍ରମାଣ:

1. ପଶ୍ଚିମ ଏସିଆର କେତେକ ସ୍ଥଳରୁ ହରପ୍ପା-ଶୈଳୀର ମୋହର ଓ ମୋହରର ଛାପ ମିଳିବା।

2. ମଣି ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଶିଳ୍ପଜାତ ବସ୍ତୁର ଆବିଷ୍କାର।

3. ମେସୋପୋଟାମିଆର ଲିଖିତ ରେକର୍ଡରେ ମେଲୁହା ସମ୍ପର୍କିତ ଉଲ୍ଲେଖ।

4. ଦୂରଦେଶୀୟ କଞ୍ଚାମାଲ ଓ ବସ୍ତୁର ବିତରଣ।

ଏହି ପ୍ରମାଣଗୁଡ଼ିକ ଦୁଇ ଅଞ୍ଚଳ ମଧ୍ୟରେ ବାଣିଜ୍ୟିକ ସମ୍ପର୍କ ଥିବାକୁ ସମର୍ଥନ କରେ। ତଥାପି ପ୍ରତ୍ୟେକ ବସ୍ତୁ ସିଧାସଳଖ ହରପ୍ପାରୁ ମେସୋପୋଟାମିଆକୁ ଯାଇଥିଲା ବୋଲି କହିହେବ ନାହିଁ; ମଧ୍ୟସ୍ଥ ବ୍ୟବସାୟୀ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅଞ୍ଚଳ ମଧ୍ୟ ଭୂମିକା ନିଭାଇଥାଇପାରନ୍ତି।

୬.୨ ଓମାନ ଓ ଆରବ ଉପଦ୍ୱୀପ ସହ ସମ୍ପର୍କ

ବର୍ତ୍ତମାନର ଓମାନ ଓ ଆରବ ଉପଦ୍ୱୀପର ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅଞ୍ଚଳ ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ ଧାତୁ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସମ୍ପଦର ଆଦାନପ୍ରଦାନରେ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିଲା।

ହରପ୍ପା-ସମ୍ପର୍କିତ ପ୍ରତ୍ନତାତ୍ତ୍ୱିକ ବସ୍ତୁ ଓ ଧାତୁ ସମ୍ପର୍କିତ ପ୍ରମାଣ ଏହି ଅଞ୍ଚଳଗୁଡ଼ିକ ସହ ସମ୍ପର୍କର ସୂଚନା ଦିଏ। ଏହି ସମ୍ପର୍କ ସମୁଦ୍ରପଥ ଓ ମଧ୍ୟସ୍ଥ ବାଣିଜ୍ୟିକ ଜାଲ ମାଧ୍ୟମରେ ବିକଶିତ ହୋଇଥାଇପାରେ।

୬.୩ ବାହାରିନ୍‌ ଓ ପାରସ୍ୟ ଉପସାଗର

ପ୍ରାଚୀନ ବାହାରିନ୍‌ ଅଞ୍ଚଳକୁ ସାଧାରଣତଃ ଦିଲମୁନ୍‌ (Dilmun) ସହ ସମ୍ପର୍କିତ କରାଯାଏ। ଦିଲମୁନ୍‌ ମେସୋପୋଟାମିଆ ଓ ପୂର୍ବ ଦିଗର ଅଞ୍ଚଳଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରେ ବାଣିଜ୍ୟିକ ମଧ୍ୟସ୍ଥ ଭାବରେ ଗୁରୁତ୍ୱ ବହନ କରୁଥିଲା।

ହରପ୍ପା ଓ ମେସୋପୋଟାମିଆ ମଧ୍ୟରେ ଦ୍ରବ୍ୟ ଯାତାୟାତରେ ପାରସ୍ୟ ଉପସାଗରର ଏହି ବାଣିଜ୍ୟିକ ଜାଲ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଥାଇପାରେ।

୬.୪ ଆଫଗାନିସ୍ତାନ ଓ ମଧ୍ୟ ଏସିଆ

ହରପ୍ପାବାସୀଙ୍କ ଉତ୍ତର-ପଶ୍ଚିମ ଅଞ୍ଚଳ ସହ ସମ୍ପର୍କ ଥିଲା। ଏହି ସମ୍ପର୍କ ମାଧ୍ୟମରେ ଦୂରଦେଶୀୟ ପଥର ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କଞ୍ଚାମାଲ ଉପଲବ୍ଧ ହେଉଥିଲା।

ବିଶେଷ ଭାବରେ ଲାପିସ୍‌ ଲାଜୁଲି ପଥରର ଉତ୍ସ ଭାବରେ ବର୍ତ୍ତମାନର ଆଫଗାନିସ୍ତାନର ବଦଖଶାନ୍‌ ଅଞ୍ଚଳ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ଏହି ପଥର ମୂଲ୍ୟବାନ ଅଳଙ୍କାର ନିର୍ମାଣରେ ବ୍ୟବହୃତ ହେଉଥିଲା।

ଏପରି ସାମଗ୍ରୀର ଆବିଷ୍କାର ହରପ୍ପା ଅଞ୍ଚଳ ଓ ଦୂରଦେଶୀୟ ସମ୍ପଦକ୍ଷେତ୍ର ମଧ୍ୟରେ ଦୀର୍ଘଦୂର ବାଣିଜ୍ୟିକ ସମ୍ପର୍କର ପ୍ରମାଣ ଦିଏ।

୬.୫ ଇରାନ ଓ ପଡ଼ୋଶୀ ଅଞ୍ଚଳ

ଇରାନୀ ମାଳଭୂମି ଓ ଏହାର ପଡ଼ୋଶୀ ଅଞ୍ଚଳ ସହ ହରପ୍ପାବାସୀଙ୍କ ସମ୍ପର୍କ ଥିବାର ସୂଚନା ପ୍ରତ୍ନତାତ୍ତ୍ୱିକ ଅଧ୍ୟୟନରୁ ମିଳେ।

ଏହି ସମ୍ପର୍କ ମାଧ୍ୟମରେ କଞ୍ଚାମାଲ, ଶିଳ୍ପଜାତ ବସ୍ତୁ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସାମଗ୍ରୀର ଆଦାନପ୍ରଦାନ ହୋଇଥାଇପାରେ। କିନ୍ତୁ କେବଳ ବସ୍ତୁର ସାଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି ସିଧାସଳଖ ବାଣିଜ୍ୟ ସମ୍ପର୍କ ଥିଲା ବୋଲି ନିଶ୍ଚିତ କରିହେବ ନାହିଁ।

୬.୬ ବୈଦେଶିକ ବାଣିଜ୍ୟରେ ଆମଦାନି ଓ ରପ୍ତାନି

ସତର୍କତା: ସମସ୍ତ ଆମଦାନି ଓ ରପ୍ତାନିର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ତାଲିକା ଉପଲବ୍ଧ ନାହିଁ। କେତେକ ବସ୍ତୁର ଉତ୍ସ, ଦିଗ ଓ ପ୍ରକୃତ ବ୍ୟବହାର ସମ୍ପର୍କରେ ଗବେଷଣା ଚାଲିଛି।

୬.୭ ଲୋଥାଲ୍‌: ବାଣିଜ୍ୟ ଓ ଶିଳ୍ପର ଏକ ପ୍ରମୁଖ କେନ୍ଦ୍ର

9

ଗୁଜରାଟରେ ଅବସ୍ଥିତ ଲୋଥାଲ୍‌ ହରପ୍ପା ସଭ୍ୟତାର ଏକ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ବାଣିଜ୍ୟିକ ଓ ଶିଳ୍ପକେନ୍ଦ୍ର ଥିଲା। ଏହାର ଭୌଗୋଳିକ ସ୍ଥିତି ଆଭ୍ୟନ୍ତରୀଣ ଅଞ୍ଚଳ ଓ ଉପକୂଳୀୟ ବାଣିଜ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ସଂଯୋଗ ସ୍ଥାପନରେ ସହାୟକ ହୋଇଥିବା ସମ୍ଭାବନା ରହିଛି।

ଲୋଥାଲ୍‌ର ଅର୍ଥନୈତିକ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ:

1. ମଣି ତିଆରି ଓ ଶିଳ୍ପ ଉତ୍ପାଦନର ପ୍ରମାଣ।

2. ମୋହର, ଓଜନ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବାଣିଜ୍ୟ-ସମ୍ପର୍କିତ ବସ୍ତୁର ଆବିଷ୍କାର।

3. ଉପକୂଳୀୟ ଓ ଅନ୍ତର୍ଦେଶୀୟ ଅଞ୍ଚଳ ମଧ୍ୟରେ ସଂଯୋଗର ସମ୍ଭାବନା।

4. ବିଶେଷଜ୍ଞ କାରିଗରୀର ବିକାଶ।

ଲୋଥାଲ୍‌ରେ ମିଳିଥିବା ବଡ଼ ଇଟା-ନିର୍ମିତ ଜଳାଧାରକୁ ପାରମ୍ପରିକ ଭାବରେ ଜାହାଜ ଘାଟ ବା ଡକ୍‌ୟାର୍ଡ (Dockyard) ଭାବରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଇଛି। କିନ୍ତୁ ଏହାର ପ୍ରକୃତ କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପର୍କରେ ଗବେଷକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମତଭେଦ ରହିଛି।

ତେଣୁ ଲୋଥାଲ୍‌ର ଗୁରୁତ୍ୱ ବୁଝାଇବା ସମୟରେ ଏହାର ଶିଳ୍ପ ଓ ବାଣିଜ୍ୟିକ ପ୍ରମାଣ ଉପରେ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦେବା ସହିତ ଡକ୍‌ୟାର୍ଡ ସମ୍ପର୍କିତ ମତଭେଦକୁ ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖ କରିବା ଆବଶ୍ୟକ।

୭. ହରପ୍ପା ସଭ୍ୟତାର ଅର୍ଥନୀତି ଓ ସାମାଜିକ ସଂଗଠନ

ହରପ୍ପା ସଭ୍ୟତାର ଅର୍ଥନୈତିକ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଏହାର ସାମାଜିକ ଓ ନଗରୀୟ ଜୀବନକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିଥିଲା।

୭.୧ ଶ୍ରମ ବିଭାଜନ

କୃଷକ, ପଶୁପାଳକ, କୁମ୍ଭାର, ଧାତୁକାରିଗର, ମଣି ନିର୍ମାତା, ବ୍ୟବସାୟୀ ଓ ନିର୍ମାଣ ଶ୍ରମିକଙ୍କ ପରି ବିଭିନ୍ନ ପେଶାର ଲୋକମାନେ ଅର୍ଥନୈତିକ ଜୀବନରେ ଭାଗ ନେଉଥିଲେ।

୭.୨ ଗ୍ରାମ ଓ ନଗରର ପାରସ୍ପରିକ ନିର୍ଭରଶୀଳତା

ଗ୍ରାମାଞ୍ଚଳ ଖାଦ୍ୟ ଓ କଞ୍ଚାମାଲ ଯୋଗାଉଥିବାବେଳେ ନଗରଗୁଡ଼ିକ ଶିଳ୍ପ ଉତ୍ପାଦନ, ବଣ୍ଟନ ଓ ବାଣିଜ୍ୟର ପ୍ରମୁଖ କେନ୍ଦ୍ର ଭାବରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିଲା।

୭.୩ ଆର୍ଥିକ ସମନ୍ୱୟ

ବିଭିନ୍ନ ସ୍ଥାନରେ ସମାନ ଧରଣର ଓଜନ, ମୋହର ଓ ଇଟାର ମାପ ମିଳିବାରୁ ଅର୍ଥନୈତିକ ଓ ନିର୍ମାଣ କାର୍ଯ୍ୟରେ କେତେକ ସାଧାରଣ ମାନଦଣ୍ଡ ଥିବା ଜଣାପଡ଼େ।

୭.୪ ସାମାଜିକ ପାର୍ଥକ୍ୟ

ଘରର ଆକାର, ଅଳଙ୍କାର ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପ୍ରତ୍ନତାତ୍ତ୍ୱିକ ପ୍ରମାଣରେ ଭିନ୍ନତା ଦେଖାଯାଏ। ଏହା ଆର୍ଥିକ ସମ୍ପଦ ଓ ସାମାଜିକ ସ୍ଥିତିରେ ପାର୍ଥକ୍ୟ ଥିବାର ସୂଚନା ଦେଇପାରେ। କିନ୍ତୁ ସମାଜର ସଠିକ୍‌ ଶ୍ରେଣୀବିଭାଜନ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରିବା କଷ୍ଟକର।

୮. ହରପ୍ପାବାସୀ କ’ଣ ମୁଦ୍ରା ବ୍ୟବହାର କରୁଥିଲେ?

ହରପ୍ପା ସଭ୍ୟତାରେ ପରବର୍ତ୍ତୀ ଐତିହାସିକ ଯୁଗର ମୁଦ୍ରା ପରି ଏକ ବ୍ୟାପକ ମୁଦ୍ରାଭିତ୍ତିକ ବ୍ୟବସ୍ଥାର ସ୍ପଷ୍ଟ ପ୍ରମାଣ ମିଳିନାହିଁ।

ବାଣିଜ୍ୟରେ ଦ୍ରବ୍ୟ ବିନିମୟ, ଓଜନ ଅନୁସାରେ ସାମଗ୍ରୀର ମାପ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପଦ୍ଧତି ବ୍ୟବହୃତ ହୋଇଥାଇପାରେ। ଅଳଙ୍କାର ଓ ମୂଲ୍ୟବାନ ପଥରର ଆର୍ଥିକ ମୂଲ୍ୟ ଥିବା ସମ୍ଭବ, କିନ୍ତୁ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ମୁଦ୍ରା ବୋଲି କହିହେବ ନାହିଁ।

ପରୀକ୍ଷାରେ ମନେରଖନ୍ତୁ: ମାନକୀକୃତ ଓଜନ ବାଣିଜ୍ୟିକ କାରବାରରେ ମାପ ପଦ୍ଧତିର ପ୍ରମାଣ; ଏହା ମୁଦ୍ରା ପ୍ରଚଳନର ପ୍ରମାଣ ନୁହେଁ।

୯. ହରପ୍ପା ସଭ୍ୟତାର ଅର୍ଥନୈତିକ ଜୀବନର ଅବନତି

ପ୍ରାୟ ୧୯୦୦ ଖ୍ରୀଷ୍ଟପୂର୍ବ ପରେ ଅନେକ ପ୍ରମୁଖ ନଗରର ଅବନତି ଘଟିଥିଲା ଏବଂ ପୂର୍ବରୁ ଥିବା ବ୍ୟାପକ ନଗରୀୟ ଏକତା ଦୁର୍ବଳ ହୋଇଥିଲା। ଏହାର କାରଣ ସମସ୍ତ ଅଞ୍ଚଳରେ ସମାନ ନଥିଲା।

ପ୍ରମୁଖ ଅର୍ଥନୈତିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ:

1. ଦୀର୍ଘଦୂର ବାଣିଜ୍ୟିକ ସମ୍ପର୍କରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ।

2. କେତେକ ପ୍ରମୁଖ ନଗରର ପରିତ୍ୟାଗ ବା ଜନବସତିର ହ୍ରାସ।

3. ଆଞ୍ଚଳିକ ସଂସ୍କୃତି ଓ ସ୍ଥାନୀୟ ଅର୍ଥନୀତିର ଗୁରୁତ୍ୱ ବୃଦ୍ଧି।

4. ବସ୍ତୁ ଉତ୍ପାଦନ ଓ ବଣ୍ଟନରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ।

5. କେତେକ ଅଞ୍ଚଳରେ ଜନବସତିର ସ୍ଥାନାନ୍ତରଣ।

ହରପ୍ପା ନଗରୀୟ ସଭ୍ୟତାର ଅବନତିକୁ ଏହାର ସମସ୍ତ ଜନସଂଖ୍ୟାର ନିଃଶେଷ ହୋଇଯିବା ସହ ସମାନ କରିବା ଠିକ୍‌ ନୁହେଁ। ଅନେକ ଅଞ୍ଚଳରେ ଲୋକମାନେ କୃଷି, ପଶୁପାଳନ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଜୀବିକା ଅବ୍ୟାହତ ରଖିଥିଲେ।

୧୦. ପରୀକ୍ଷା ପାଇଁ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ତଥ୍ୟ

କୃଷି

ଗହମ ଓ ଯବ ପ୍ରମୁଖ ଫସଲ ଥିଲା। କାଳିବଙ୍ଗାନ୍‌ର ଲଙ୍ଗଳଚାଷ କ୍ଷେତ୍ର ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରମାଣ।

ମଣି ନିର୍ମାଣ

ଚାନ୍ହୁଦାରୋ ଓ ଲୋଥାଲ୍‌ ମଣି ନିର୍ମାଣ ଓ ଶିଳ୍ପ ଉତ୍ପାଦନ ଅଧ୍ୟୟନରେ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ।

ଧାତୁ ଶିଳ୍ପ

ତମ୍ବା ଓ କାଂସ୍ୟର ବ୍ୟବହାର ହରପ୍ପା କାରିଗରୀର ମୁଖ୍ୟ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ।

ଆଭ୍ୟନ୍ତରୀଣ ବାଣିଜ୍ୟ

ଓଜନ ପଥର, ମୋହର ଓ ଦୂରଦେଶୀୟ କଞ୍ଚାମାଲ ଏହାର ଅଧ୍ୟୟନରେ ମୁଖ୍ୟ ପ୍ରମାଣ।

ବୈଦେଶିକ ବାଣିଜ୍ୟ

ମେସୋପୋଟାମିଆ, ମେଲୁହା, ଦିଲମୁନ୍‌ ଓ ଓମାନ ସହ ସମ୍ପର୍କ ବିଶେଷ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ।

ଲୋଥାଲ୍‌

ମଣି ନିର୍ମାଣ ଓ ବାଣିଜ୍ୟ ପାଇଁ ପ୍ରସିଦ୍ଧ; ଏଠାରେ ମିଳିଥିବା ବଡ଼ ଜଳାଧାରର ଡକ୍‌ୟାର୍ଡ ବ୍ୟାଖ୍ୟା ନେଇ ମତଭେଦ ରହିଛି।

୧୧. ଅଭ୍ୟାସମୂଳକ ବହୁବିକଳ୍ପୀୟ ପ୍ରଶ୍ନ (MCQs)

1. ହରପ୍ପା ସଭ୍ୟତାରେ ଲଙ୍ଗଳଚାଷର ପ୍ରମାଣ କେଉଁଠାରୁ ମିଳିଛି?A. ମହେଞ୍ଜୋଦାରୋB. କାଳିବଙ୍ଗାନ୍C. ଧୋଳାବୀରାD. ହରପ୍ପା

2. ମେଲୁହା ନାମଟି ସାଧାରଣତଃ କେଉଁ ସଭ୍ୟତା ସହ ସମ୍ପର୍କିତ?A. ହରପ୍ପା ସଭ୍ୟତାB. ରୋମାନ୍‌ ସଭ୍ୟତାC. ଗୁପ୍ତ ସାମ୍ରାଜ୍ୟD. ମୌର୍ଯ୍ୟ ସାମ୍ରାଜ୍ୟ

3. ହରପ୍ପା ସଭ୍ୟତାର ମଣି ନିର୍ମାଣ ପାଇଁ କେଉଁ ସ୍ଥାନଟି ପ୍ରସିଦ୍ଧ?A. ଚାନ୍ହୁଦାରୋB. ପାଟଳୀପୁତ୍ରC. ସାଞ୍ଚୀD. ତକ୍ଷଶିଳାର ମୌର୍ଯ୍ୟ ସ୍ତୂପ

4. ହରପ୍ପା ସଭ୍ୟତାରେ ଓଜନ ପଥରର ମୁଖ୍ୟ ଗୁରୁତ୍ୱ କ’ଣ?A. ମୁଦ୍ରା ପ୍ରଚଳନ ପ୍ରମାଣ କରିବାB. ବାଣିଜ୍ୟରେ ମାପ ପଦ୍ଧତିର ସୂଚନା ଦେବାC. ଲୁହା ଉତ୍ପାଦନ ପ୍ରମାଣ କରିବାD. ଘୋଡ଼ା ପାଳନ ପ୍ରମାଣ କରିବା

5. ଲୋଥାଲ୍‌ କେଉଁ ଆଧୁନିକ ରାଜ୍ୟରେ ଅବସ୍ଥିତ?A. ରାଜସ୍ଥାନB. ଗୁଜରାଟC. ପଞ୍ଜାବD. ହରିୟାଣା

6. ହରପ୍ପା ସଭ୍ୟତାର ପ୍ରମୁଖ ଧାତୁଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରୁ କେଉଁଟି ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ?A. ତମ୍ବା ଓ କାଂସ୍ୟB. ଲୁହା ଓ ଇସ୍ପାତC. ଆଲୁମିନିୟମ୍‌ ଓ ଟାଇଟାନିୟମ୍‌D. କ୍ରୋମିୟମ୍‌ ଓ ନିକେଲ୍‌

ଆପଣଙ୍କ ସ୍କୋର: 0/6ପୁନଃ ଚେଷ୍ଟା

୧୨. ଦୀର୍ଘ ଓ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଉତ୍ତରମୂଳକ ପ୍ରଶ୍ନ

ଦୀର୍ଘ ଉତ୍ତରମୂଳକ ପ୍ରଶ୍ନ

1. ହରପ୍ପା ସଭ୍ୟତାର ଅର୍ଥନୈତିକ ଜୀବନ ଆଲୋଚନା କର। କୃଷି, ହସ୍ତଶିଳ୍ପ ଓ ବାଣିଜ୍ୟର ଭୂମିକା ବିଶ୍ଳେଷଣ କର।

2. ହରପ୍ପା ସଭ୍ୟତାର ଆଭ୍ୟନ୍ତରୀଣ ଓ ବୈଦେଶିକ ବାଣିଜ୍ୟର ପ୍ରକୃତି ଏବଂ ଗୁରୁତ୍ୱ ଆଲୋଚନା କର।

3. ହରପ୍ପା ସଭ୍ୟତାର ନଗରୀକରଣରେ ହସ୍ତଶିଳ୍ପ ଉତ୍ପାଦନର ଭୂମିକା ବିଶ୍ଳେଷଣ କର।

4. ମେସୋପୋଟାମିଆ ଓ ପାରସ୍ୟ ଉପସାଗରୀୟ ଅଞ୍ଚଳ ସହ ହରପ୍ପା ସଭ୍ୟତାର ବାଣିଜ୍ୟିକ ସମ୍ପର୍କର ପ୍ରତ୍ନତାତ୍ତ୍ୱିକ ପ୍ରମାଣ ଆଲୋଚନା କର।

5. ହରପ୍ପା ସଭ୍ୟତାର ଅର୍ଥନୈତିକ ଜୀବନରେ କୃଷି ଉଦ୍‌ବୃତ୍ତ, ଶ୍ରମ ବିଭାଜନ ଓ ବାଣିଜ୍ୟର ଗୁରୁତ୍ୱ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କର।

ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଉତ୍ତରମୂଳକ ପ୍ରଶ୍ନ

1. କାଳିବଙ୍ଗାନ୍‌ର ଲଙ୍ଗଳଚାଷ କ୍ଷେତ୍ରର ଗୁରୁତ୍ୱ କ’ଣ?

2. ହରପ୍ପାର ମଣି ନିର୍ମାଣ ଶିଳ୍ପ ଉପରେ ଏକ ଟିପ୍ପଣୀ ଲେଖ।

3. ମେଲୁହା କ’ଣ?

4. ହରପ୍ପାର ଓଜନ ପଥର ବାଣିଜ୍ୟ ଇତିହାସ ଅଧ୍ୟୟନରେ କାହିଁକି ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ?

5. ଲୋଥାଲ୍‌ର ଅର୍ଥନୈତିକ ଗୁରୁତ୍ୱ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କର।

6. ହରପ୍ପା ସଭ୍ୟତାରେ ମୁଦ୍ରା ବ୍ୟବହାର ସମ୍ପର୍କରେ କ’ଣ ଜଣାପଡ଼େ?

7. ହରପ୍ପା ସଭ୍ୟତାରେ ଶ୍ରମ ବିଭାଜନର ପ୍ରମାଣଗୁଡ଼ିକ ଉଲ୍ଲେଖ କର।

8. ହରପ୍ପା ସଭ୍ୟତାର ବୈଦେଶିକ ବାଣିଜ୍ୟରେ ଦିଲମୁନ୍‌ର ଭୂମିକା କ’ଣ ଥିଲା?

୧୩. ଉପସଂହାର

ହରପ୍ପା ସଭ୍ୟତାର ଅର୍ଥନୈତିକ ଜୀବନ କୃଷି, ପଶୁପାଳନ, ହସ୍ତଶିଳ୍ପ ଉତ୍ପାଦନ, ଆଭ୍ୟନ୍ତରୀଣ ବାଣିଜ୍ୟ ଓ ବୈଦେଶିକ ବାଣିଜ୍ୟର ସମନ୍ୱୟ ଉପରେ ଆଧାରିତ ଥିଲା। କୃଷି ନଗରଗୁଡ଼ିକୁ ଖାଦ୍ୟ ଯୋଗାଉଥିବାବେଳେ ଦକ୍ଷ କାରିଗରମାନେ ମଣି, ମୃତ୍‌ପାତ୍ର, ଧାତୁ ଉପକରଣ ଓ ଅଳଙ୍କାର ତିଆରି କରୁଥିଲେ।

ମାନକୀକୃତ ଓଜନ, ମୋହର, ଶିଳ୍ପ ଉତ୍ପାଦନର ଅବଶେଷ ଓ ଦୂରଦେଶୀୟ କଞ୍ଚାମାଲ ଏହି ସଭ୍ୟତାର ବିସ୍ତୃତ ଆର୍ଥିକ ସମ୍ପର୍କର ପ୍ରମାଣ। ମେସୋପୋଟାମିଆ ଓ ପାରସ୍ୟ ଉପସାଗରୀୟ ଅଞ୍ଚଳ ସହ ସମ୍ପର୍କ ହରପ୍ପାବାସୀଙ୍କୁ ଏକ ବ୍ୟାପକ ବାଣିଜ୍ୟିକ ଜାଲ ସହ ଯୋଡ଼ିଥିଲା।

ଯଦିଓ ହରପ୍ପା ଲିପି ପାଠୋଦ୍ଧାର ହୋଇନଥିବାରୁ ଏହାର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଆର୍ଥିକ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଜାଣିବା ସମ୍ଭବ ହୋଇନାହିଁ, ତଥାପି ପ୍ରତ୍ନତାତ୍ତ୍ୱିକ ପ୍ରମାଣ ଏହାର ଉନ୍ନତ କାରିଗରୀ, ସୁସଂଗଠିତ ଉତ୍ପାଦନ ଓ ବିସ୍ତୃତ ବାଣିଜ୍ୟିକ ସମ୍ପର୍କକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ କରେ।