ହରପ୍ପା ସଭ୍ୟତା (The Harappan Civilization)

ଏହି ଅଧ୍ୟାୟଟି UG, PG, UPSC ଓ OPSC ପରୀକ୍ଷା ପାଇଁ ଉପଯୋଗୀ ଭାବରେ ପ୍ରସ୍ତୁତ। ଏଥିରେ ହରପ୍ପା ସଭ୍ୟତାର ଉତ୍ପତ୍ତି, ସ୍ୱରୂପ, ସରସ୍ୱତୀ–ସିନ୍ଧୁ ନାମକରଣ, ବସତି ବିସ୍ତାର ଓ ପାଞ୍ଚଟି ପ୍ରମୁଖ ସ୍ଥଳୀ—ହରପ୍ପା, ମହେଞ୍ଜୋଦାରୋ, କାଲିବଙ୍ଗାନ, ଧୋଳାଭିରା ଓ ଲୋଥାଲ—ର ନଗର ଯୋଜନା ଆଲୋଚନା କରାଯାଇଛି।

୨. ହରପ୍ପା ସଭ୍ୟତାର ପରିଚୟ

ହରପ୍ପା ସଭ୍ୟତା (Harappan Civilization) ହେଉଛି ଭାରତୀୟ ଉପମହାଦେଶର ପ୍ରାଚୀନତମ ନଗର ସଭ୍ୟତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଅନ୍ୟତମ। ଏହା ତାମ୍ର–ପ୍ରସ୍ତର ଯୁଗୀୟ ବା Chalcolithic/Bronze Age ସଂସ୍କୃତିର ଏକ ଉନ୍ନତ ରୂପ ଥିଲା।

ଏହି ସଭ୍ୟତାର ପରିପକ୍ୱ ନଗରୀୟ ପର୍ଯ୍ୟାୟକୁ ସାଧାରଣତଃ ପ୍ରାୟ ୨୬୦୦–୧୯୦୦ ଖ୍ରୀଷ୍ଟପୂର୍ବ (BCE) ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ। ଏହାର ପୂର୍ବରୁ ଅଞ୍ଚଳୀୟ ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ହରପ୍ପା ସଂସ୍କୃତି ଥିଲା ଏବଂ ପରିପକ୍ୱ ନଗରୀୟ ପର୍ଯ୍ୟାୟ ପରେ ବିଭିନ୍ନ ଅଞ୍ଚଳରେ ପରବର୍ତ୍ତୀ ହରପ୍ପା ସଂସ୍କୃତି ବିକଶିତ ହୋଇଥିଲା।

ଏହି ସଭ୍ୟତାର ବିସ୍ତାର ଆଜିର ପାକିସ୍ତାନ ଏବଂ ଉତ୍ତର-ପଶ୍ଚିମ, ପଶ୍ଚିମ ଓ ଉତ୍ତର ଭାରତର ବିଭିନ୍ନ ଅଞ୍ଚଳକୁ ଆବୃତ କରିଥିଲା। ଏହାର ଅନେକ ସ୍ଥଳୀ ସିନ୍ଧୁ ଓ ଏହାର ଉପନଦୀମାନଙ୍କ ନିକଟରେ ଥିବାବେଳେ, ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସ୍ଥଳୀ ଘଗ୍ଗର–ହାକ୍ରା ନଦୀ ପ୍ରଣାଳୀ, ଗୁଜରାଟ, ରାଜସ୍ଥାନ ଓ ହରିୟାଣା ଅଞ୍ଚଳରେ ମଧ୍ୟ ମିଳିଛି।

ହରପ୍ପା ସଭ୍ୟତାର ମୁଖ୍ୟ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ

• ଯୋଜନାବଦ୍ଧ ନଗର ଓ ରାସ୍ତାଘାଟ।
• ପୋଡ଼ା ଇଟାର ଘର ଏବଂ ଉନ୍ନତ ନିଷ୍କାସନ ବ୍ୟବସ୍ଥା।
• ମାନକୀକୃତ ଓଜନ ଓ ମାପ।
• ମୁଦ୍ରା ବା ସିଲ୍‌ (seals) ଓ ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପଢ଼ାଯାଇନଥିବା ଲିପି।
• ମାଟିପାତ୍ର, ମଣି, ଶଙ୍ଖ ଓ ଧାତୁର ହସ୍ତଶିଳ୍ପ।
• କୃଷି, ପଶୁପାଳନ ଓ ଦୂରବର୍ତ୍ତୀ ବାଣିଜ୍ୟ।
• ଅଞ୍ଚଳଭିତ୍ତିକ ବିବିଧତା ସତ୍ତ୍ୱେ କେତେକ ସାଧାରଣ ସାଂସ୍କୃତିକ ମାନଦଣ୍ଡ।

୩. ହରପ୍ପା ସଭ୍ୟତାର ଆବିଷ୍କାର ଓ ଅଧ୍ୟୟନ

8

ହରପ୍ପା ସ୍ଥଳୀରେ ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ପ୍ରତ୍ନତାତ୍ତ୍ୱିକ ଅନୁସନ୍ଧାନ ଊନବିଂଶ ଶତାବ୍ଦୀରେ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିଲା। ବିଶ ଶତାବ୍ଦୀର ଆରମ୍ଭରେ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ ଖନନ ଏହି ସଭ୍ୟତାର ପ୍ରକୃତ ଐତିହାସିକ ମହତ୍ତ୍ୱକୁ ପ୍ରକାଶ କରିଥିଲା।

• ୧୯୨୧: ଦୟାରାମ ସାହନୀଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ହରପ୍ପାରେ ଖନନ।
• ୧୯୨୨: ରାଖାଲଦାସ ବାନାର୍ଜୀଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ମହେଞ୍ଜୋଦାରୋର ପ୍ରତ୍ନତାତ୍ତ୍ୱିକ ମହତ୍ତ୍ୱ ଉଜାଗର।
• ୧୯୨୪: ଜନ୍ ମାର୍ଶାଲ୍‌ ଏହି ପ୍ରାଚୀନ ସଭ୍ୟତା ବିଷୟରେ ବ୍ୟାପକ ଭାବେ ଘୋଷଣା କଲେ।

ଏହି ଆବିଷ୍କାରଗୁଡ଼ିକ ପ୍ରମାଣ କଲା ଯେ ଭାରତୀୟ ଉପମହାଦେଶରେ ମେସୋପୋଟାମିଆ ଓ ପ୍ରାଚୀନ ମିଶରର ସମକାଳୀନ ଏକ ଉନ୍ନତ ନଗର ସଭ୍ୟତା ଥିଲା।

୪. ହରପ୍ପା ସଭ୍ୟତାର ଉତ୍ପତ୍ତି (Origin of the Harappan Civilization)

ହରପ୍ପା ସଭ୍ୟତାର ଉତ୍ପତ୍ତିକୁ ବୁଝିବା ପାଇଁ ଏହାକୁ କେବଳ ନଗର ସଭ୍ୟତାର ଆରମ୍ଭରୁ ଅଧ୍ୟୟନ କରିବା ଯଥେଷ୍ଟ ନୁହେଁ। ଏହାର ପଛରେ ରହିଥିଲା ଦୀର୍ଘକାଳୀନ କୃଷି, ପଶୁପାଳନ, ହସ୍ତଶିଳ୍ପ, ବାଣିଜ୍ୟ ଓ ଆଞ୍ଚଳିକ ସାଂସ୍କୃତିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ।

୪.୧ ପ୍ରାରମ୍ଭିକ କୃଷି ଓ ଗ୍ରାମୀଣ ସଂସ୍କୃତି

ହରପ୍ପା ସଭ୍ୟତାର ଉତ୍ପତ୍ତିରେ ପ୍ରାରମ୍ଭିକ କୃଷି ସମ୍ପ୍ରଦାୟଗୁଡ଼ିକର ଗୁରୁତ୍ୱ ଥିଲା। ମେହରଗଡ଼ ଭଳି ସ୍ଥଳୀରେ ଖ୍ରୀଷ୍ଟପୂର୍ବ ସପ୍ତମ ସହସ୍ରାବ୍ଦରୁ କୃଷି ଓ ପଶୁପାଳନର ପ୍ରମାଣ ମିଳିଥାଏ। ଏହା ଦର୍ଶାଏ ଯେ ନଗର ସଭ୍ୟତା ଉଦୟ ପୂର୍ବରୁ ମଣିଷ ଖାଦ୍ୟ ଉତ୍ପାଦନ ଓ ଅଧିକ ସ୍ଥାୟୀ ବସତି ଗଠନର ଅଭିଜ୍ଞତା ଅର୍ଜନ କରିଥିଲା।

୪.୨ ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ହରପ୍ପା ପର୍ଯ୍ୟାୟ

ପ୍ରାୟ ୩୩୦୦–୨୬୦୦ ଖ୍ରୀଷ୍ଟପୂର୍ବ ସମୟକୁ ଅନେକ ସ୍ଥଳୀରେ ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ହରପ୍ପା ପର୍ଯ୍ୟାୟ ଭାବେ ଚିହ୍ନଟ କରାଯାଏ। ଏହି ସମୟରେ:

• ଗ୍ରାମ ଓ ଛୋଟ ସହରୀୟ ବସତି ବିସ୍ତାରିତ ହେଲା।
• ମାଟିପାତ୍ର ଓ ପଥର ଔଜାର ନିର୍ମାଣରେ ଅଞ୍ଚଳୀୟ ଶୈଳୀ ବିକଶିତ ହେଲା।
• କେତେକ ବସତିରେ ପ୍ରାଚୀର ଓ ଯୋଜନାବଦ୍ଧ ସ୍ଥାପତ୍ୟ ଦେଖାଗଲା।
• କୃଷି ଉତ୍ପାଦନ ଓ କାରିଗରୀ କାର୍ଯ୍ୟରେ ବିଶେଷୀକରଣ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଲା।
• ଦୂରବର୍ତ୍ତୀ ଅଞ୍ଚଳରୁ କଞ୍ଚାମାଲ ଆଣିବା ପାଇଁ ବାଣିଜ୍ୟିକ ସମ୍ପର୍କ ବିକଶିତ ହେଲା।

୪.୩ ପରିପକ୍ୱ ହରପ୍ପା ପର୍ଯ୍ୟାୟ

ପ୍ରାୟ ୨୬୦୦–୧୯୦୦ ଖ୍ରୀଷ୍ଟପୂର୍ବ ସମୟ ହେଉଛି ପରିପକ୍ୱ ହରପ୍ପା ସଭ୍ୟତାର ଶୀର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟାୟ। ଏହି ସମୟରେ ହରପ୍ପା, ମହେଞ୍ଜୋଦାରୋ, ଧୋଳାଭିରା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କେନ୍ଦ୍ରରେ ଉନ୍ନତ ନଗର ଯୋଜନା, ମାନକୀକୃତ ଇଟା, ଓଜନ, ସିଲ୍‌, ହସ୍ତଶିଳ୍ପ ଓ ବାଣିଜ୍ୟର ବିକାଶ ହୋଇଥିଲା।

UNESCO World Heritage Centre

+2

୪.୪ ହରପ୍ପା ସଭ୍ୟତାର ଉତ୍ପତ୍ତି ସମ୍ପର୍କିତ ମୁଖ୍ୟ ବ୍ୟାଖ୍ୟା

ନିଷ୍କର୍ଷ: ହରପ୍ପା ସଭ୍ୟତାର ଉତ୍ପତ୍ତିକୁ ଏକକ ବାହ୍ୟ ଆକ୍ରମଣ କିମ୍ବା ହଠାତ୍‌ ଘଟିଥିବା ଘଟଣାର ଫଳ ଭାବେ ବୁଝାଇବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ପ୍ରତ୍ନତାତ୍ତ୍ୱିକ ପ୍ରମାଣ ଦୀର୍ଘକାଳୀନ ସ୍ଥାନୀୟ ବିକାଶ ଓ ଆଞ୍ଚଳିକ ସମ୍ପର୍କର ଗୁରୁତ୍ୱ ଦର୍ଶାଏ।

୫. ହରପ୍ପା ସଭ୍ୟତାର ପ୍ରକୃତି (Nature of the Civilization)

୫.୧ ନଗରୀୟ ସଭ୍ୟତା

ହରପ୍ପା ସଭ୍ୟତାର ସବୁଠାରୁ ପ୍ରମୁଖ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ ହେଉଛି ଏହାର ନଗରୀୟ ଚରିତ୍ର। ବଡ଼ ନଗର, ଛୋଟ ସହର, କାରିଗରୀ କେନ୍ଦ୍ର ଓ ଗ୍ରାମୀଣ ବସତି ମଧ୍ୟରେ ସମ୍ପର୍କ ଥିଲା।

୫.୨ କୃଷିଭିତ୍ତିକ ଅର୍ଥନୀତି

ଗହମ, ଯବ, ଡାଲିଜାତୀୟ ଫସଲ, ତିଳ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଫସଲ ଚାଷ ହେଉଥିଲା। କେତେକ ଅଞ୍ଚଳରେ କପା ଚାଷର ପ୍ରମାଣ ମଧ୍ୟ ମିଳିଛି। କୃଷି ସହ ପଶୁପାଳନ ଓ ମାଛଧରା ଜୀବିକାର ଅଂଶ ଥିଲା।

୫.୩ ହସ୍ତଶିଳ୍ପ ଓ ଶିଳ୍ପ ବିଶେଷୀକରଣ

ହରପ୍ପା ସଭ୍ୟତାରେ ମଣି ତିଆରି, ଶଙ୍ଖ ଶିଳ୍ପ, ଧାତୁ କାମ, ମାଟିପାତ୍ର ଓ ମୁଦ୍ରା ନିର୍ମାଣ ଭଳି କାର୍ଯ୍ୟ ବିକଶିତ ହୋଇଥିଲା। ଚାନ୍ହୁଦାରୋ ଓ ଲୋଥାଲ ଭଳି ସ୍ଥଳୀ କାରିଗରୀ ଉତ୍ପାଦନର ଅଧ୍ୟୟନରେ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ।

୫.୪ ବାଣିଜ୍ୟ ଓ ସମ୍ପର୍କ

ହରପ୍ପା ସମ୍ପ୍ରଦାୟମାନେ ଉପମହାଦେଶର ବିଭିନ୍ନ ଅଞ୍ଚଳ ସହିତ ଏବଂ ମେସୋପୋଟାମିଆ, ଓମାନ ଉପଦ୍ୱୀପ ଓ ପାରସିକ ଉପସାଗର ଅଞ୍ଚଳ ସହ ବାଣିଜ୍ୟିକ ସମ୍ପର୍କ ରଖୁଥିଲେ। ମଣି, ଧାତୁ, ଶଙ୍ଖ ଓ ଅନ୍ୟ କଞ୍ଚାମାଲର ଆଦାନପ୍ରଦାନ ଏହି ସମ୍ପର୍କର ଅଂଶ ଥିଲା।

UNESCO World Heritage Centre

+2

୫.୫ ସାମାଜିକ ଓ ରାଜନୈତିକ ସଂଗଠନ

ନଗର ଯୋଜନା, ମାନକୀକୃତ ଓଜନ ଓ ଇଟା, ବଡ଼ ନିର୍ମାଣ ଏବଂ ଦୂରବର୍ତ୍ତୀ ବାଣିଜ୍ୟ ସମନ୍ୱୟ କରିବାକୁ କୌଣସି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ସାମାଜିକ ସଂଗଠନ ଥିବାର ସୂଚନା ମିଳେ। କିନ୍ତୁ ହରପ୍ପାରେ ରାଜାଙ୍କ ପ୍ରାସାଦ, ସ୍ପଷ୍ଟ ରାଜବଂଶୀୟ ଲେଖା ବା ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ରାଜନୈତିକ ବ୍ୟବସ୍ଥାର ନିଶ୍ଚିତ ପ୍ରମାଣ ମିଳିନାହିଁ। ତେଣୁ ଏହାର ଶାସନ ପ୍ରଣାଳୀ ସମ୍ପର୍କରେ ନିଶ୍ଚିତ ଦାବି କରିବା ପରିବର୍ତ୍ତେ ପ୍ରମାଣ-ଭିତ୍ତିକ ବ୍ୟାଖ୍ୟା ଉପଯୁକ୍ତ।

୬. ହରପ୍ପା ସଭ୍ୟତାକୁ “ସରସ୍ୱତୀ–ସିନ୍ଧୁ ସଭ୍ୟତା” କାହିଁକି କୁହାଯାଏ?

“Indus Valley Civilization” ବା “ସିନ୍ଧୁ ଉପତ୍ୟକା ସଭ୍ୟତା” ନାମଟି ଏହାର ପ୍ରଥମ ଚିହ୍ନଟ ହୋଇଥିବା ପ୍ରମୁଖ ସ୍ଥଳୀ ଓ ସିନ୍ଧୁ ନଦୀ ଅଞ୍ଚଳ ସହ ସମ୍ପର୍କିତ। କିନ୍ତୁ ପରବର୍ତ୍ତୀ ଅନୁସନ୍ଧାନରେ ଘଗ୍ଗର–ହାକ୍ରା ନଦୀ ପ୍ରଣାଳୀ ନିକଟରେ ମଧ୍ୟ ଅନେକ ହରପ୍ପା ସ୍ଥଳୀ ଚିହ୍ନଟ ହେଲା। ଏହି କାରଣରୁ କେତେକ ଗବେଷକ ଓ ଲେଖକ “ସରସ୍ୱତୀ–ସିନ୍ଧୁ ସଭ୍ୟତା” ନାମ ବ୍ୟବହାର କରନ୍ତି।

worldhistory.org

୬.୧ ଘଗ୍ଗର–ହାକ୍ରା ନଦୀ ପ୍ରଣାଳୀ

ଘଗ୍ଗର ନଦୀ ଆଜିର ଉତ୍ତର-ପଶ୍ଚିମ ଭାରତ ଦେଇ ପ୍ରବାହିତ ହୁଏ ଏବଂ ହାକ୍ରା ନାମଟି ପାକିସ୍ତାନର ଶୁଷ୍କ ଅଞ୍ଚଳରେ ଏହା ସହ ସମ୍ପର୍କିତ ପୁରୁଣା ନଦୀପଥ ପାଇଁ ବ୍ୟବହୃତ ହୋଇଥାଏ। ଏହି ଅଞ୍ଚଳରେ କାଲିବଙ୍ଗାନ, ରାଖିଗଡ଼ି ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ହରପ୍ପା ସ୍ଥଳୀ ମିଳିଛି।

ଏହି ସ୍ଥଳୀଗୁଡ଼ିକର ଉପସ୍ଥିତି ଦର୍ଶାଏ ଯେ ହରପ୍ପା ସଭ୍ୟତା କେବଳ ସିନ୍ଧୁ ନଦୀ ଉପତ୍ୟକାରେ ସୀମିତ ନଥିଲା।

୬.୨ “ସରସ୍ୱତୀ” ନାମର ଐତିହାସିକ ଓ ଭୌଗୋଳିକ ପ୍ରସଙ୍ଗ

ବୈଦିକ ସାହିତ୍ୟରେ ସରସ୍ୱତୀ ନଦୀର ଉଲ୍ଲେଖ ରହିଛି। କେତେକ ଗବେଷକ ଘଗ୍ଗର–ହାକ୍ରା ପୁରୁଣା ନଦୀପଥକୁ ବୈଦିକ ସରସ୍ୱତୀ ସହ ଯୋଡ଼ିଛନ୍ତି। ତଥାପି, ଏହି ପରିଚୟ, ପ୍ରାଚୀନ ନଦୀର ପ୍ରବାହ ଓ ବିଭିନ୍ନ ସମୟରେ ତାହାର ଜଳସ୍ରୋତ ସମ୍ପର୍କରେ ଗବେଷଣା ଓ ଆଲୋଚନା ଜାରି ରହିଛି।

ଏକାଡେମିକ୍ ସତର୍କତା: “ସରସ୍ୱତୀ–ସିନ୍ଧୁ ସଭ୍ୟତା” ଏକ ବ୍ୟବହୃତ ନାମ; କିନ୍ତୁ ଘଗ୍ଗର–ହାକ୍ରା ନଦୀକୁ ବୈଦିକ ସରସ୍ୱତୀ ସହ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଏକାକାର କରିବା ବା ହରପ୍ପା ସଭ୍ୟତାର ଲୋକମାନଙ୍କ ଭାଷା ଓ ପରିଚୟ ସମ୍ପର୍କରେ ନିଶ୍ଚିତ ଦାବି କରିବା ପାଇଁ ଉପଲବ୍ଧ ପ୍ରମାଣ ଯଥେଷ୍ଟ ନୁହେଁ। ଏହାର ଲିପି ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ପଢ଼ାଯାଇନାହିଁ।

୬.୩ ପରୀକ୍ଷାରେ ଲେଖିବା ପାଇଁ ମୁଖ୍ୟ ବିନ୍ଦୁ

• ହରପ୍ପା ସଭ୍ୟତାର ବିସ୍ତାର ସିନ୍ଧୁ ଉପତ୍ୟକାଠାରୁ ଅଧିକ ବ୍ୟାପକ ଥିଲା।
• ଘଗ୍ଗର–ହାକ୍ରା ଅଞ୍ଚଳରେ ବହୁ ହରପ୍ପା ସ୍ଥଳୀ ମିଳିଛି।
• “ସରସ୍ୱତୀ–ସିନ୍ଧୁ” ନାମକରଣରେ ନଦୀ ପରିଚୟ ଓ ପ୍ରାଚୀନ ଭୂଗୋଳ ସମ୍ପର୍କିତ ଆଲୋଚନା ରହିଛି।
• ହରପ୍ପା ସଭ୍ୟତାର ଅଧ୍ୟୟନର ମୁଖ୍ୟ ଆଧାର ହେଉଛି ପ୍ରତ୍ନତାତ୍ତ୍ୱିକ ପ୍ରମାଣ।

୭. ହରପ୍ପା ସଭ୍ୟତାର ବସତି ଢାଞ୍ଚା (Settlement Patterns)

ହରପ୍ପା ସଭ୍ୟତାର ବସତିଗୁଡ଼ିକ ଆକାର, ଅବସ୍ଥାନ ଓ କାର୍ଯ୍ୟ ଅନୁସାରେ ଭିନ୍ନ ଥିଲା। ସମସ୍ତ ସ୍ଥଳୀ ବଡ଼ ନଗର ନଥିଲା; ଏହି ସଭ୍ୟତାରେ ବଡ଼ ନଗର, ଛୋଟ ସହର, ଗ୍ରାମ, କାରିଗରୀ କେନ୍ଦ୍ର ଓ ବାଣିଜ୍ୟିକ ବସତି ଥିଲା।

୭.୧ ବସତିର ପ୍ରକାର

୧. ପ୍ରମୁଖ ନଗର (Major Urban Centres)

ହରପ୍ପା ଓ ମହେଞ୍ଜୋଦାରୋ ଭଳି ନଗରରେ ଘନବସତି, ଯୋଜନାବଦ୍ଧ ରାସ୍ତା, ନିଷ୍କାସନ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଓ ବିଭିନ୍ନ ସାର୍ବଜନୀନ ନିର୍ମାଣ ଦେଖାଯାଏ।

୨. ଆଞ୍ଚଳିକ କେନ୍ଦ୍ର (Regional Centres)

ଧୋଳାଭିରା ଭଳି କେନ୍ଦ୍ରରେ ପ୍ରାଚୀର, ଭିନ୍ନ ଆବାସିକ ଅଞ୍ଚଳ, ଜଳ ସଂରକ୍ଷଣ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଓ କାରିଗରୀ କାର୍ଯ୍ୟର ପ୍ରମାଣ ମିଳେ।

୩. ବାଣିଜ୍ୟିକ ଓ କାରିଗରୀ କେନ୍ଦ୍ର

ଲୋଥାଲ ଭଳି ସ୍ଥଳୀରେ ମଣି ତିଆରି, ବାଣିଜ୍ୟ ଓ ସାମୁଦ୍ରିକ ସମ୍ପର୍କ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ପ୍ରମାଣ ମିଳିଥାଏ।

୪. ଗ୍ରାମୀଣ ବସତି

ଛୋଟ ବସତିଗୁଡ଼ିକ କୃଷି, ପଶୁପାଳନ ଓ କଞ୍ଚାମାଲ ଯୋଗାଣରେ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିଲା।

୭.୨ ବସତି ସ୍ଥାପନରେ ଭୌଗୋଳିକ ପରିବେଶର ଭୂମିକା

ହରପ୍ପା ସମ୍ପ୍ରଦାୟମାନେ ବିଭିନ୍ନ ପରିବେଶରେ ବସତି ସ୍ଥାପନ କରିଥିଲେ।

• ନଦୀ ଉପତ୍ୟକା: ଜଳ, କୃଷି ଓ ଯାତାୟାତର ସୁବିଧା।
• ଶୁଷ୍କ ଅଞ୍ଚଳ: ଜଳ ସଂରକ୍ଷଣ ଓ ଜଳସଂଗ୍ରହର ବିଶେଷ ବ୍ୟବସ୍ଥା।
• ସାମୁଦ୍ରିକ ଓ ଉପକୂଳ ଅଞ୍ଚଳ: ଶଙ୍ଖ, ମାଛ ଓ ସାମୁଦ୍ରିକ ବାଣିଜ୍ୟର ସମ୍ଭାବନା।
• କଞ୍ଚାମାଲ ଉପଲବ୍ଧ ଅଞ୍ଚଳ: ପଥର, ଅର୍ଦ୍ଧମୂଲ୍ୟବାନ ପଥର ଓ ଧାତୁ ସମ୍ପଦର ନିକଟତା।

ଏହି ବସତି ବିତରଣ ଦର୍ଶାଏ ଯେ ହରପ୍ପା ସଭ୍ୟତାର ଅର୍ଥନୀତି କୃଷି, ହସ୍ତଶିଳ୍ପ, ଜଳସମ୍ପଦ ଓ ବାଣିଜ୍ୟର ପରସ୍ପର ସମ୍ପର୍କ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରୁଥିଲା।

UNESCO World Heritage Centre

+2

୮. ହରପ୍ପା ନଗର ଯୋଜନାର ସାଧାରଣ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ

itihaasreveal.com

ହରପ୍ପା ନଗରଗୁଡ଼ିକର ଯୋଜନାବଦ୍ଧ ଗଠନ ପ୍ରାଚୀନ ନଗରୀକରଣର ଏକ ପ୍ରମୁଖ ଉଦାହରଣ। ତଥାପି ସମସ୍ତ ନଗରର ଯୋଜନା ଏକରୂପ ନଥିଲା। ମହେଞ୍ଜୋଦାରୋରେ ରାସ୍ତା ଓ ନିଷ୍କାସନ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିବାବେଳେ, ଧୋଳାଭିରାରେ ଜଳ ସଂରକ୍ଷଣ ଓ ପଥରର ସ୍ଥାପତ୍ୟ ବିଶେଷ ଭାବେ ଉଲ୍ଲେଖନୀୟ।

UNESCO World Heritage Centre

+2

୮.୧ ରାସ୍ତା ଓ ଗଳି

• ଅନେକ ନଗରରେ ରାସ୍ତା ଉତ୍ତର–ଦକ୍ଷିଣ ଓ ପୂର୍ବ–ପଶ୍ଚିମ ଦିଗରେ ଯୋଜନାବଦ୍ଧ ଭାବେ ରହିଥିଲା।
• ମୁଖ୍ୟ ରାସ୍ତାରୁ ଛୋଟ ଗଳି ବାହାରି ଆବାସିକ ଅଞ୍ଚଳକୁ ସଂଯୋଗ କରୁଥିଲା।
• ଅନେକ ସ୍ଥଳୀରେ ରାସ୍ତାଗୁଡ଼ିକ ପରସ୍ପରକୁ ପ୍ରାୟ ସମକୋଣରେ ଛେଦ କରୁଥିଲା।
• ରାସ୍ତା ଓ ଘରର ବିନ୍ୟାସ ନଗରର ସୁସଂଗଠିତ ଗଠନକୁ ପ୍ରକାଶ କରେ।

୮.୨ ଘର ଓ ନିର୍ମାଣ ସାମଗ୍ରୀ

• ପୋଡ଼ା ଇଟା ଓ କଞ୍ଚା ଇଟା ଉଭୟ ବ୍ୟବହୃତ ହେଉଥିଲା।
• ଅନେକ ଘରରେ ମଧ୍ୟଭାଗରେ ଖୋଲା ଅଗଣା ଓ ତାହାର ଚାରିପାଖରେ କୋଠରୀ ଥିଲା।
• କେତେକ ଘରରେ ସ୍ନାନ ସ୍ଥାନ, କୂଅ ଓ ଘରୋଇ ନିଷ୍କାସନ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଥିଲା।
• ଇଟାର ମାପରେ ମାନକୀକରଣ ନିର୍ମାଣ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଏକ ସାଧାରଣ ପ୍ରଥା ଥିବାର ସୂଚନା ଦିଏ।

୮.୩ ନିଷ୍କାସନ ବ୍ୟବସ୍ଥା

ହରପ୍ପା ନଗରର ଅନ୍ୟତମ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ ହେଉଛି ଘରୋଇ ଓ ସାର୍ବଜନୀନ ଜଳ ନିଷ୍କାସନ ବ୍ୟବସ୍ଥା।

• ଘରର ସ୍ନାନ ସ୍ଥାନରୁ ମଇଳା ପାଣି ଛୋଟ ନାଳୀକୁ ଯାଉଥିଲା।
• ଏହି ନାଳୀଗୁଡ଼ିକ ରାସ୍ତା ପାଖରେ ଥିବା ବଡ଼ ନାଳୀ ସହ ଯୋଡ଼ାଯାଇଥିଲା।
• ଅନେକ ନାଳୀ ଇଟାରେ ନିର୍ମିତ ଓ ଉପରୁ ଢଙ୍କା ଥିଲା।
• କେତେକ ସ୍ଥାନରେ ମଇଳା ଓ ଅବଶିଷ୍ଟ ଜମା ହେବାକୁ ରୋକିବା ପାଇଁ ନିରୀକ୍ଷଣ ବା ସଫା କରିବାର ବ୍ୟବସ୍ଥା ଥିଲା।

ଏହି ବ୍ୟବସ୍ଥା ନଗରର ସ୍ୱଚ୍ଛତା ଓ ଜଳ ପରିଚାଳନା ପ୍ରତି ଧ୍ୟାନ ଦିଆଯାଉଥିବାର ପ୍ରମାଣ।

Sathee

+1

୮.୪ ଦୁର୍ଗ ଅଞ୍ଚଳ ଓ ନିମ୍ନ ନଗର

ପ୍ରଚଳିତ ପାଠ୍ୟପୁସ୍ତକରେ ଅନେକ ହରପ୍ପା ନଗରକୁ ଦୁଇଟି ପ୍ରମୁଖ ଅଞ୍ଚଳରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଏ:

• ଉଚ୍ଚ ବା ଦୁର୍ଗ ଅଞ୍ଚଳ (Citadel): ଉଚ୍ଚ ମଞ୍ଚ ଉପରେ ଥିବା ଅଞ୍ଚଳ; ଏଠାରେ କେତେକ ସାର୍ବଜନୀନ ବା ବିଶେଷ ଗଠନ ଥିଲା।
• ନିମ୍ନ ନଗର (Lower Town): ଅଧିକ ବିସ୍ତୃତ ଆବାସିକ ଓ ଦୈନନ୍ଦିନ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପର ଅଞ୍ଚଳ।

କିନ୍ତୁ ଏହି ଦୁଇ-ଭାଗୀ ଢାଞ୍ଚା ସମସ୍ତ ସ୍ଥଳୀରେ ସମାନ ନଥିଲା। ଧୋଳାଭିରାରେ ଦୁର୍ଗ, ବେଲି, ମଧ୍ୟ ନଗର ଓ ନିମ୍ନ ନଗର ସମେତ ଅଧିକ ଜଟିଳ ବିଭାଜନ ଥିଲା। ଲୋଥାଲରେ ଉଚ୍ଚ ଓ ନିମ୍ନ ଅଞ୍ଚଳ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଏହାର ଗଠନ ଅନ୍ୟ ନଗରଠାରୁ ଭିନ୍ନ ଥିଲା।

UNESCO World Heritage Centre

+2

୯. ପ୍ରମୁଖ ହରପ୍ପା ସ୍ଥଳୀଗୁଡ଼ିକର ଅଧ୍ୟୟନ

୯.୧ ହରପ୍ପା (Harappa)

7

ଅବସ୍ଥାନ: ପଞ୍ଜାବ, ପାକିସ୍ତାନ; ପୁରୁଣା ରାଭି ନଦୀପଥ ନିକଟରେ।

ଗୁରୁତ୍ୱ: ଏହି ସ୍ଥଳୀର ନାମରୁ “Harappan Civilization” ନାମଟି ଆସିଛି।

ମୁଖ୍ୟ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ:

1. ବହୁ ମାଟିର ଢିପି ବା ପ୍ରତ୍ନତାତ୍ତ୍ୱିକ ମାଉଣ୍ଡରେ ବିସ୍ତାରିତ ନଗର।
2. ପୋଡ଼ା ଇଟା ଓ କଞ୍ଚା ଇଟାର ନିର୍ମାଣ।
3. ଯୋଜନାବଦ୍ଧ ରାସ୍ତା, ନାଳୀ ଓ ଆବାସିକ ଅଞ୍ଚଳ।
4. ସିଲ୍‌, ଓଜନ, ମାଟିପାତ୍ର ଓ ହସ୍ତଶିଳ୍ପର ପ୍ରମାଣ।
5. କବରସ୍ଥାନ ଓ ମାନବ ଅବଶେଷ ମାଧ୍ୟମରେ ସାମାଜିକ ଓ ଅନ୍ତ୍ୟେଷ୍ଟି ପ୍ରଥାର ଅଧ୍ୟୟନ।

ହରପ୍ପା ଏକ ବିଶାଳ ଓ ଦୀର୍ଘକାଳ ଧରି ବସତି ଥିବା ସ୍ଥଳୀ। ଏଠାରେ ପ୍ରାରମ୍ଭିକ, ପରିପକ୍ୱ ଓ ପରବର୍ତ୍ତୀ ହରପ୍ପା ପର୍ଯ୍ୟାୟର ପ୍ରମାଣ ମିଳିଛି।

UNESCO World Heritage Centre

+1

ପରୀକ୍ଷାରେ ମନେ ରଖନ୍ତୁ: ସଭ୍ୟତାର ନାମ ହରପ୍ପା ସ୍ଥଳୀରୁ ଆସିଛି; ଏହାର ଅର୍ଥ ନୁହେଁ ଯେ ହରପ୍ପା ଏକମାତ୍ର ରାଜଧାନୀ ଥିଲା। ଏହାର ରାଜନୈତିକ କେନ୍ଦ୍ରୀକରଣର ପ୍ରକୃତି ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ନିଶ୍ଚିତ ନୁହେଁ।

୯.୨ ମହେଞ୍ଜୋଦାରୋ (Mohenjo-daro)

7

ଅବସ୍ଥାନ: ସିନ୍ଧ, ପାକିସ୍ତାନ; ସିନ୍ଧୁ ନଦୀ ନିକଟରେ।

ମହେଞ୍ଜୋଦାରୋ ହରପ୍ପା ସଭ୍ୟତାର ସବୁଠାରୁ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ନଗରୀୟ କେନ୍ଦ୍ରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଗୋଟିଏ।

ମୁଖ୍ୟ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ

୧. ମହାସ୍ନାନାଗାର (Great Bath): ଇଟାରେ ତିଆରି ଏକ ବଡ଼ ଜଳକୁଣ୍ଡ, ଯାହାର ତଳ ଓ କାନ୍ଥ ଜଳ ଚୁଇଁବାକୁ ରୋକିବା ପାଇଁ ବିଶେଷ ଭାବେ ନିର୍ମିତ ଥିଲା। ଏହାର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ନେଇ ଧାର୍ମିକ ବା ସାମୂହିକ ସ୍ନାନ ସମ୍ପର୍କିତ ବ୍ୟାଖ୍ୟା ରହିଛି; କିନ୍ତୁ ନିଶ୍ଚିତ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଜଣା ନାହିଁ।

୨. ନିଷ୍କାସନ ବ୍ୟବସ୍ଥା: ଘରୋଇ ନାଳୀ, ଢଙ୍କା ରାସ୍ତା ନାଳୀ ଓ କୂଅ ନଗର ଜୀବନର ଉନ୍ନତ ପରିଚାଳନାକୁ ପ୍ରକାଶ କରେ।

୩. ଘର ଓ ଅଗଣା: ଅନେକ ଘର ମଧ୍ୟରେ ଅଗଣା ଥିଲା; ଘରୋଇ ଗୋପନୀୟତା ଓ ଦୈନନ୍ଦିନ କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ଏହା ଉପଯୋଗୀ ଥିଲା।

୪. ରାସ୍ତା: ରାସ୍ତାଗୁଡ଼ିକର ବିନ୍ୟାସ ଓ ପରସ୍ପର ସମ୍ପର୍କ ଯୋଜନାବଦ୍ଧ ନଗର ଗଠନକୁ ଦର୍ଶାଏ।

୫. ହସ୍ତଶିଳ୍ପ: ମାଟିପାତ୍ର, ମଣି, ଧାତୁର ବସ୍ତୁ ଓ ସିଲ୍‌ ଏଠାର ଅର୍ଥନୈତିକ ଜୀବନର ପ୍ରମାଣ।

ମହେଞ୍ଜୋଦାରୋର ନଗର ଯୋଜନା, ସାର୍ବଜନୀନ ସ୍ନାନାଗାର ଓ ନିଷ୍କାସନ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଏହାକୁ ହରପ୍ପା ନଗରୀକରଣର ଏକ ଆଦର୍ଶ ଉଦାହରଣ କରିଛି।

UNESCO World Heritage Centre

+1

୯.୩ କାଲିବଙ୍ଗାନ (Kalibangan)

6

ଅବସ୍ଥାନ: ହନୁମାନଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲା, ରାଜସ୍ଥାନ; ଘଗ୍ଗର ନଦୀର ପୁରୁଣା ପ୍ରବାହପଥ ନିକଟରେ।

“କାଲିବଙ୍ଗାନ” ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥ ସାଧାରଣତଃ “କଳା ବାଲା” ବା “black bangles” ସହ ସମ୍ପର୍କିତ ବୋଲି ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଏ।

ମୁଖ୍ୟ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ

୧. ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ଓ ପରିପକ୍ୱ ହରପ୍ପା ପର୍ଯ୍ୟାୟ: ଏଠାରେ ନଗରୀକରଣ ପୂର୍ବରୁ ଥିବା ବସତି ଓ ପରିପକ୍ୱ ହରପ୍ପା ନଗରର ଉଭୟ ପ୍ରମାଣ ମିଳିଛି।

୨. ଦୁଇଟି ପ୍ରମୁଖ ମାଉଣ୍ଡ: ପଶ୍ଚିମ ପଟରେ ଉଚ୍ଚ ଦୁର୍ଗ ଅଞ୍ଚଳ ଓ ପୂର୍ବ ପଟରେ ନିମ୍ନ ନଗର ଚିହ୍ନଟ ହୋଇଛି।

୩. ହଳ ଚାଷ କରାଯାଇଥିବା କ୍ଷେତ: ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ହରପ୍ପା ପର୍ଯ୍ୟାୟର ଏକ କ୍ଷେତରେ ପରସ୍ପରକୁ ଛେଦ କରୁଥିବା ହଳର ଚିହ୍ନ ମିଳିଛି। ଏହା ପ୍ରାଚୀନ କୃଷି ପଦ୍ଧତିର ଅତ୍ୟନ୍ତ ମୂଲ୍ୟବାନ ପ୍ରମାଣ।

୪. ଅଗ୍ନିକୁଣ୍ଡ ବା Fire Altars: ଏଠାରେ ଇଟାରେ ନିର୍ମିତ କେତେକ ଅଗ୍ନିକୁଣ୍ଡ ମିଳିଛି। ଏଗୁଡ଼ିକୁ ଆନୁଷ୍ଠାନିକ କାର୍ଯ୍ୟ ସହ ସମ୍ପର୍କିତ ବୋଲି ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଇଛି; ତଥାପି ସେଗୁଡ଼ିକର ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ବିଷୟରେ ସତର୍କ ରହିବା ଆବଶ୍ୟକ।

୫. ଯୋଜନାବଦ୍ଧ ରାସ୍ତା: ଏଠାରେ ରାସ୍ତା, ଘର ଓ ନାଳୀର ଗଠନ ହରପ୍ପା ନଗର ଯୋଜନା ସହ ସମ୍ପର୍କିତ।

କାଲିବଙ୍ଗାନର ବିଶେଷ ମହତ୍ତ୍ୱ ହେଉଛି ଏଠାରେ ପ୍ରାରମ୍ଭିକ କୃଷି ଓ ପରିପକ୍ୱ ନଗର ଯୋଜନା—ଦୁଇଟିର ପ୍ରମାଣ ମିଳିବା।

ASI

+2

୯.୪ ଧୋଳାଭିରା (Dholavira)

10

ଅବସ୍ଥାନ: କଚ୍ଛ, ଗୁଜରାଟ; ଖାଦିର ବେଟ୍‌ ଦ୍ୱୀପରେ।

ଧୋଳାଭିରା ହରପ୍ପା ସଭ୍ୟତାର ଅନ୍ୟତମ ସୁରକ୍ଷିତ ଓ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ନଗର। ୨୦୨୧ ମସିହାରେ ଏହା UNESCO ବିଶ୍ୱ ଐତିହ୍ୟ ତାଲିକାରେ ସ୍ଥାନ ପାଇଥିଲା।

UNESCO World Heritage Centre

+1

ମୁଖ୍ୟ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ

୧. ବିଭାଜିତ ନଗର ଯୋଜନା: ଧୋଳାଭିରାରେ ଦୁର୍ଗ, ବେଲି (Bailey), ମଧ୍ୟ ନଗର, ନିମ୍ନ ନଗର ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବିଭାଗର ପ୍ରମାଣ ମିଳିଛି। ଏହାର ଯୋଜନା ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ହରପ୍ପା ନଗରଠାରୁ ଅଧିକ ଜଟିଳ।

୨. ଜଳ ପରିଚାଳନା: ଶୁଷ୍କ ଅଞ୍ଚଳରେ ଥିବାରୁ ଜଳ ସଂଗ୍ରହ, ବର୍ଷାଜଳ ଧରି ରଖିବା ଓ ଜଳାଶୟ ନିର୍ମାଣରେ ବିଶେଷ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଆଯାଇଥିଲା।

୩. ପଥରର ବ୍ୟବହାର: ଅନ୍ୟ କେତେକ ପ୍ରମୁଖ ହରପ୍ପା ନଗର ତୁଳନାରେ ଧୋଳାଭିରାରେ ପଥର ନିର୍ମାଣର ଭୂମିକା ଅଧିକ ଥିଲା।

୪. ଦୁର୍ଗ ଓ ପ୍ରାଚୀର: ନଗରର ବିଭିନ୍ନ ଅଞ୍ଚଳକୁ ପ୍ରାଚୀର ଦ୍ୱାରା ପୃଥକ କରାଯାଇଥିଲା।

୫. ସାଇନ୍‌ବୋର୍ଡ ସଦୃଶ ଲିପି: ଏଠାରେ ମିଳିଥିବା ବଡ଼ ଲେଖାଫଳକ ସଦୃଶ ଅବଶେଷ ହରପ୍ପା ଲିପି ଅଧ୍ୟୟନରେ ଉଲ୍ଲେଖନୀୟ।

୬. ହସ୍ତଶିଳ୍ପ ଓ ବାଣିଜ୍ୟ: ମଣି ତିଆରି ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଶିଳ୍ପର ପ୍ରମାଣ ମିଳିଛି।

ଧୋଳାଭିରା ଦର୍ଶାଏ ଯେ ହରପ୍ପା ନଗର ଯୋଜନା କେବଳ ରାସ୍ତା ଓ ଘର ନିର୍ମାଣରେ ସୀମିତ ନଥିଲା; ଏଥିରେ ପରିବେଶ ଅନୁକୂଳ ଜଳ ସଂରକ୍ଷଣ, ସୁରକ୍ଷା ଓ ଅଞ୍ଚଳୀୟ ଅର୍ଥନୀତି ମଧ୍ୟ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ ଥିଲା।

UNESCO World Heritage Centre

+1

୯.୫ ଲୋଥାଲ (Lothal)

10

ଅବସ୍ଥାନ: ଗୁଜରାଟ; ଭୋଗାଭା ନଦୀ ଅଞ୍ଚଳ, ଖମ୍ଭାତ ଉପସାଗର ନିକଟରେ।

ଲୋଥାଲ ହରପ୍ପା ସଭ୍ୟତାର ଏକ ପ୍ରମୁଖ ଆଞ୍ଚଳିକ ଓ ଶିଳ୍ପ କେନ୍ଦ୍ର ଥିଲା। ଏହାର ସାମୁଦ୍ରିକ ସମ୍ପର୍କ ଓ ବାଣିଜ୍ୟ ସମ୍ପର୍କିତ ପ୍ରମାଣ ଏହାକୁ ବିଶେଷ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦେଇଛି।

ମୁଖ୍ୟ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ

୧. ଉଚ୍ଚ ଓ ନିମ୍ନ ନଗର: ଏଠାରେ ନଗରର ଭିନ୍ନ ଅଞ୍ଚଳ ଚିହ୍ନଟ ହୋଇଛି। ଉଚ୍ଚ ଅଞ୍ଚଳ ମଞ୍ଚ ଉପରେ ନିର୍ମିତ ଥିଲା।

୨. ବଡ଼ ଆୟତାକାର ଜଳାଧାର: ଲୋଥାଲର ଏକ ବଡ଼ ଇଟା ନିର୍ମିତ ଜଳାଧାରକୁ ପ୍ରଚଳିତ ଭାବେ ଜାହାଜ ରହିବା ସ୍ଥାନ ବା dockyard ଭାବେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଏ। ତଥାପି ଏହି ଗଠନର ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ନେଇ ପ୍ରତ୍ନତତ୍ତ୍ୱବିଦ୍‌ମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଆଲୋଚନା ରହିଛି। ତେଣୁ ଏହାକୁ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ପ୍ରମାଣିତ ବନ୍ଦର ବୋଲି ଲେଖିବା ପରିବର୍ତ୍ତେ ପ୍ରଚଳିତ ବ୍ୟାଖ୍ୟା ବୋଲି ଉଲ୍ଲେଖ କରିବା ଉଚିତ।

୩. ମଣି ଶିଳ୍ପ: କାର୍ନେଲିଆନ୍‌ ଓ ଅନ୍ୟ ଅର୍ଦ୍ଧମୂଲ୍ୟବାନ ପଥରର ମଣି ତିଆରି ହେଉଥିବାର ପ୍ରମାଣ ମିଳିଛି।

୪. ବାଣିଜ୍ୟ: ଶଙ୍ଖ, ସିଲ୍‌, ବିଦେଶୀ ଅଞ୍ଚଳ ସହ ସମ୍ପର୍କିତ ବସ୍ତୁ ଓ ଅନ୍ୟ ପ୍ରତ୍ନବସ୍ତୁ ଦୂରବର୍ତ୍ତୀ ବାଣିଜ୍ୟର ସୂଚନା ଦେଇଥାଏ।

୫. ପ୍ରାଚୀର ଓ ବନ୍ୟା ପରିଚାଳନା: ନଗରର ବାହ୍ୟ ପ୍ରାଚୀର ଓ ଜଳ ସହ ସମ୍ପର୍କିତ ଗଠନଗୁଡ଼ିକ ଏହି ଅଞ୍ଚଳର ପରିବେଶଗତ ଚ୍ୟାଲେଞ୍ଜକୁ ସୂଚିତ କରେ।

ଲୋଥାଲର ଗୁରୁତ୍ୱ ହେଉଛି ଏହା ହରପ୍ପା ସଭ୍ୟତାର ଶିଳ୍ପ, ଆଞ୍ଚଳିକ ବାଣିଜ୍ୟ ଓ ସାମୁଦ୍ରିକ ସମ୍ପର୍କକୁ ବୁଝିବାରେ ସହାୟକ।

UNESCO World Heritage Centre

+1

୧୦. ପାଞ୍ଚଟି ପ୍ରମୁଖ ସ୍ଥଳୀର ତୁଳନାତ୍ମକ ଅଧ୍ୟୟନ

ଏହି ସ୍ଥଳୀଗୁଡ଼ିକୁ ତୁଳନା କଲେ ଜଣାଯାଏ ଯେ ହରପ୍ପା ସଭ୍ୟତାରେ କିଛି ସାଧାରଣ ନଗରୀୟ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ ଥିଲା, କିନ୍ତୁ ପ୍ରତ୍ୟେକ ନଗର ନିଜ ଭୌଗୋଳିକ ଅବସ୍ଥା ଓ ଅର୍ଥନୈତିକ କାର୍ଯ୍ୟ ଅନୁଯାୟୀ ବିକଶିତ ହୋଇଥିଲା।

UNESCO World Heritage Centre

+4

୧୧. ହରପ୍ପା ସଭ୍ୟତାର ନଗର ଯୋଜନାର ଐତିହାସିକ ମହତ୍ତ୍ୱ

ହରପ୍ପା ନଗର ଯୋଜନାର ଅଧ୍ୟୟନରୁ କେତେକ ମୁଖ୍ୟ ଐତିହାସିକ ନିଷ୍କର୍ଷ ମିଳେ।

1. ସାମୂହିକ ଯୋଜନା: ରାସ୍ତା, ନାଳୀ, ଘର ଓ ସାର୍ବଜନୀନ ଗଠନର ବିନ୍ୟାସରେ ସୁସଂଗଠିତ ଯୋଜନା ଦେଖାଯାଏ।
2. ମାନକୀକରଣ: ଇଟା ଓ ଓଜନରେ ସାଧାରଣ ମାନଦଣ୍ଡର ବ୍ୟବହାର ବ୍ୟାପକ ସାଂସ୍କୃତିକ ଓ ଅର୍ଥନୈତିକ ସମ୍ପର୍କର ସୂଚନା ଦିଏ।
3. ଜଳ ପରିଚାଳନା: ମହେଞ୍ଜୋଦାରୋର ନାଳୀ ଓ ଧୋଳାଭିରାର ଜଳାଶୟ ପରିବେଶଗତ ଆବଶ୍ୟକତା ଅନୁଯାୟୀ ଯୋଜନାର ଉଦାହରଣ।
4. ଆଞ୍ଚଳିକ ବିବିଧତା: ସମସ୍ତ ନଗର ଏକ ଢାଞ୍ଚାରେ ନିର୍ମିତ ହୋଇନଥିଲା।
5. ପ୍ରମାଣର ସୀମା: ନଗର ଯୋଜନାରୁ ସାମାଜିକ ସଂଗଠନ ବିଷୟରେ ଅନୁମାନ କରିହେବ; କିନ୍ତୁ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ରାଜା, ପ୍ରଶାସନିକ ପଦବୀ ବା ଧାର୍ମିକ ବ୍ୟବସ୍ଥା ବିଷୟରେ ସମସ୍ତ ତଥ୍ୟ ନିଶ୍ଚିତ ନୁହେଁ।

୧୨. UPSC/OPSC ଓ UG/PG ପରୀକ୍ଷା ପାଇଁ ପ୍ରଶ୍ନ

ଦୀର୍ଘ ଉତ୍ତରମୂଳକ ପ୍ରଶ୍ନ

1. ହରପ୍ପା ସଭ୍ୟତାର ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ପ୍ରକୃତି ଆଲୋଚନା କର।
2. “ହରପ୍ପା ସଭ୍ୟତା କେବଳ ସିନ୍ଧୁ ଉପତ୍ୟକାର ସଭ୍ୟତା ନୁହେଁ।” ଏହି ଉକ୍ତିକୁ ସରସ୍ୱତୀ–ସିନ୍ଧୁ ନାମକରଣର ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ବିଶ୍ଳେଷଣ କର।
3. ହରପ୍ପା ସଭ୍ୟତାର ବସତି ଢାଞ୍ଚା ଓ ନଗର ଯୋଜନାର ମୁଖ୍ୟ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ ଆଲୋଚନା କର।
4. ମହେଞ୍ଜୋଦାରୋ ଓ ଧୋଳାଭିରାର ନଗର ଯୋଜନାର ତୁଳନାତ୍ମକ ଅଧ୍ୟୟନ କର।
5. କାଲିବଙ୍ଗାନ ଓ ଲୋଥାଲର ପ୍ରତ୍ନତାତ୍ତ୍ୱିକ ମହତ୍ତ୍ୱ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କର।
6. ହରପ୍ପା ସଭ୍ୟତାର ନଗରୀକରଣରେ କୃଷି, ହସ୍ତଶିଳ୍ପ ଓ ବାଣିଜ୍ୟର ଭୂମିକା ବିଶ୍ଳେଷଣ କର।

ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ପ୍ରଶ୍ନ

• ପରିପକ୍ୱ ହରପ୍ପା ପର୍ଯ୍ୟାୟର ଆନୁମାନିକ କାଳ କେତେ?
• ହରପ୍ପା ସ୍ଥଳୀର ନାମରୁ ସଭ୍ୟତାର ନାମ କିପରି ଆସିଲା?
• ମହାସ୍ନାନାଗାର କେଉଁ ସ୍ଥଳୀରେ ମିଳିଛି?
• ହଳ ଚାଷ କରାଯାଇଥିବା କ୍ଷେତ କେଉଁଠାରେ ମିଳିଛି?
• ଧୋଳାଭିରାର ଜଳ ପରିଚାଳନା କାହିଁକି ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ?
• ଲୋଥାଲର କେଉଁ ଗଠନକୁ dockyard ବୋଲି ଚିହ୍ନଟ କରାଯାଇଛି?
• ହରପ୍ପା ଲିପିର ବର୍ତ୍ତମାନ ସ୍ଥିତି କ’ଣ?
• ହରପ୍ପା ନଗରର ନିଷ୍କାସନ ବ୍ୟବସ୍ଥାର ଦୁଇଟି ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ ଲେଖ।

୧୩. MCQ ଅଭ୍ୟାସ

1. ପରିପକ୍ୱ ହରପ୍ପା ସଭ୍ୟତାର ମୁଖ୍ୟ କାଳ କେଉଁଟି?୫୦୦୦–୪୦୦୦ BCE୨୬୦୦–୧୯୦୦ BCE୧୫୦୦–୬୦୦ BCE୬୦୦–୩୦୦ BCE

2. ମହାସ୍ନାନାଗାର କେଉଁଠାରେ ଅବସ୍ଥିତ?ହରପ୍ପାକାଲିବଙ୍ଗାନମହେଞ୍ଜୋଦାରୋଲୋଥାଲ

3. ହଳ ଚାଷ କରାଯାଇଥିବା ପ୍ରାଚୀନ କ୍ଷେତର ପ୍ରମାଣ କେଉଁଠାରେ ମିଳିଛି?କାଲିବଙ୍ଗାନଧୋଳାଭିରାମହେଞ୍ଜୋଦାରୋହରପ୍ପା

4. ଜଳ ସଂରକ୍ଷଣ ଓ ଜଳ ପରିଚାଳନା ପାଇଁ ବିଶେଷ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ସ୍ଥଳୀ କେଉଁଟି?ହରପ୍ପାଧୋଳାଭିରାଚାନ୍ହୁଦାରୋରୋପର

5. ଲୋଥାଲର ବଡ଼ ଜଳାଧାରକୁ ପାରମ୍ପରିକ ଭାବେ କ’ଣ କୁହାଯାଏ?ମହାସ୍ନାନାଗାରଅଗ୍ନିକୁଣ୍ଡDockyardବୌଦ୍ଧ ସ୍ତୂପ

6. ହରପ୍ପା ଲିପିର ସ୍ଥିତି କ’ଣ?ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପଢ଼ାଯାଇଛିକେବଳ ସଂସ୍କୃତରେ ଅଛିଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ପଢ଼ାଯାଇନାହିଁଏହା ବ୍ରାହ୍ମୀ ଲିପି

ସ୍କୋର: 0/6ପୁଣି ଅଭ୍ୟାସ କରନ୍ତୁ

ଉପସଂହାର

ହରପ୍ପା ସଭ୍ୟତା ଭାରତୀୟ ଉପମହାଦେଶର ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ନଗରୀକରଣର ଏକ ଉଲ୍ଲେଖନୀୟ ଉଦାହରଣ। ଏହାର ଉତ୍ପତ୍ତି ଦୀର୍ଘକାଳୀନ କୃଷି ଓ ଗ୍ରାମୀଣ ବିକାଶ ସହ ସମ୍ପର୍କିତ ଥିଲା। ଏହାର ନଗରଗୁଡ଼ିକରେ ଯୋଜନାବଦ୍ଧ ରାସ୍ତା, ନିଷ୍କାସନ ବ୍ୟବସ୍ଥା, ମାନକୀକୃତ ନିର୍ମାଣ ଓ ବିକଶିତ ହସ୍ତଶିଳ୍ପ ଦେଖାଯାଏ।

ହରପ୍ପା, ମହେଞ୍ଜୋଦାରୋ, କାଲିବଙ୍ଗାନ, ଧୋଳାଭିରା ଓ ଲୋଥାଲର ଅଧ୍ୟୟନରୁ ଜଣାଯାଏ ଯେ ଏହା ଏକ ବିସ୍ତୃତ ସଭ୍ୟତା ଥିଲା, ଯାହାର ସାଧାରଣ ସାଂସ୍କୃତିକ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ ସହ ଆଞ୍ଚଳିକ ବିବିଧତା ମଧ୍ୟ ଥିଲା। “ସରସ୍ୱତୀ–ସିନ୍ଧୁ” ନାମ ଏହି ବ୍ୟାପକ ଭୌଗୋଳିକ ବିସ୍ତାରକୁ ଆଲୋଚନା କରିବାର ଏକ ପ୍ରସଙ୍ଗ; ଏହା ସହ ଜଡ଼ିତ ନଦୀ ପରିଚୟ ଓ ଭାଷାଗତ ପ୍ରଶ୍ନଗୁଡ଼ିକୁ ପ୍ରତ୍ନତାତ୍ତ୍ୱିକ ପ୍ରମାଣ ଓ ଗବେଷଣାର ଆଧାରରେ ବିଶ୍ଳେଷଣ କରିବା ଆବଶ୍ୟକ।