ମଧ୍ୟ ପ୍ରସ୍ତର ଯୁଗ (Mesolithic Culture)

୧. ଉପକ୍ରମ (Introduction)

ମଧ୍ୟ ପ୍ରସ୍ତର ଯୁଗ ବା Mesolithic Age ମାନବ ଇତିହାସର ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ପର୍ଯ୍ୟାୟ। ଏହା ସାଧାରଣତଃ ପୁରାତନ ପ୍ରସ୍ତର ଯୁଗ (Palaeolithic Age) ଓ ନବ ପ୍ରସ୍ତର ଯୁଗ (Neolithic Age) ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ସାଂସ୍କୃତିକ ପର୍ଯ୍ୟାୟକୁ ସୂଚାଏ। ଏହି ଯୁଗରେ ମଣିଷର ପଥର ଉପକରଣ ନିର୍ମାଣ ପ୍ରଣାଳୀରେ ଉଲ୍ଲେଖନୀୟ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଘଟିଥିଲା। ବିଶେଷକରି କ୍ଷୁଦ୍ର ପଥର ଉପକରଣ ବା Microliths ଏହି ସଂସ୍କୃତିର ପ୍ରମୁଖ ପରିଚୟ ହୋଇଥିଲା।

Pre and protohistoric cultures of India

+1

ଏହି ସମୟରେ ଶିକାର, ମାଛ ଧରିବା ଓ ବନ୍ୟ ଖାଦ୍ୟ ସଂଗ୍ରହ ଜୀବିକାର ମୁଖ୍ୟ ଆଧାର ରହିଥିଲା। କେତେକ ଅଞ୍ଚଳରେ ପଶୁପାଳନର ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ପ୍ରମାଣ ମିଳିଥିବାବେଳେ, ଅନ୍ୟ କେତେକ ସ୍ଥାନରେ ମଣିଷ ଅଧିକ ସମୟ ଧରି ଗୋଟିଏ ସ୍ଥାନରେ ରହିବାର ଲକ୍ଷଣ ଦେଖାଯାଏ। ଏହା ମାନବ ସମାଜର ଜୀବିକା, ବାସସ୍ଥାନ ଓ ପରିବେଶ ସହିତ ସମ୍ପର୍କରେ ପରିବର୍ତ୍ତନକୁ ସୂଚାଏ।

ଏହି ଅଧ୍ୟାୟର ମୁଖ୍ୟ ବିଷୟ:

1. ମଧ୍ୟ ପ୍ରସ୍ତର ଯୁଗର ଅର୍ଥ ଓ କାଳସୀମା।
2. ଭାରତରେ ପ୍ରମୁଖ ସ୍ଥଳୀର ବିତରଣ।
3. ମାଇକ୍ରୋଲିଥିକ୍ ଉପକରଣର ପ୍ରକାର ଓ ନିର୍ମାଣ ପ୍ରଣାଳୀ।
4. ଜୀବିକା ନିର୍ବାହ ପ୍ରଣାଳୀ।
5. ଖାଦ୍ୟ ସଂଗ୍ରହ (Foraging) ର ପ୍ରତ୍ନତାତ୍ତ୍ୱିକ ପ୍ରମାଣ।
6. ବାସସ୍ଥାନ, ସମାଧି, ଗୁମ୍ଫାଚିତ୍ର ଓ ସାମାଜିକ ଜୀବନ।

୨. ମଧ୍ୟ ପ୍ରସ୍ତର ଯୁଗର ଅର୍ଥ ଓ କାଳସୀମା

Mesolithic ଶବ୍ଦଟି ଗ୍ରୀକ୍ ଭାଷାର Mesos (ମଧ୍ୟ) ଓ Lithos (ପଥର) ଶବ୍ଦରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ। ଏହାର ଅର୍ଥ “ମଧ୍ୟ ପଥର ଯୁଗ”।

ଏହାର କାଳସୀମା ସମସ୍ତ ଅଞ୍ଚଳରେ ସମାନ ନୁହେଁ। ଭାରତର ଅନେକ ସ୍ଥଳୀରେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରସ୍ତର ଯୁଗର ପ୍ରମାଣ ପ୍ରାୟ ୧୦,୦୦୦ ଖ୍ରୀଷ୍ଟପୂର୍ବରୁ ମିଳିଥାଏ; କେତେକ ଅଞ୍ଚଳରେ ମାଇକ୍ରୋଲିଥିକ୍ ପରମ୍ପରା ଏହାଠାରୁ ପୂର୍ବରୁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିବାବେଳେ ଅନ୍ୟ ସ୍ଥାନରେ ଏହା ବହୁ ଦିନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଚାଲିଥିଲା। ତେଣୁ ଏହାକୁ ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ତାରିଖରେ ସମଗ୍ର ଭାରତରେ ଆରମ୍ଭ ଓ ଶେଷ ହୋଇଥିବା ଯୁଗ ଭାବରେ ବୁଝିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।

Pre and protohistoric cultures of India

+1

ମଧ୍ୟ ପ୍ରସ୍ତର ଯୁଗର ପ୍ରମୁଖ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ

• କ୍ଷୁଦ୍ର ପଥର ଉପକରଣ ବା ମାଇକ୍ରୋଲିଥ୍‌ର ବ୍ୟାପକ ବ୍ୟବହାର।
• ଶିକାର, ମାଛ ଧରିବା ଓ ବନ୍ୟ ଉଦ୍ଭିଦରୁ ଖାଦ୍ୟ ସଂଗ୍ରହ।
• ନଦୀ, ହ୍ରଦ, ଗୁମ୍ଫା, ପାହାଡ଼ିଆ ଅଞ୍ଚଳ ଓ ସମୁଦ୍ରତଟ ନିକଟରେ ବସତି।
• କେତେକ ସ୍ଥାନରେ ଋତୁଭିତ୍ତିକ କିମ୍ବା ଅର୍ଦ୍ଧ-ସ୍ଥାୟୀ ବାସସ୍ଥାନ।
• ପଶୁଚର୍ମ, ହାଡ଼, କାଠ ଓ ପଥରର ବିଭିନ୍ନ ବ୍ୟବହାର।
• ଗୁମ୍ଫାଚିତ୍ର ଓ ଅନ୍ୟ କଳାତ୍ମକ ଅଭିବ୍ୟକ୍ତିର ପ୍ରମାଣ।
• ମୃତଦେହକୁ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସ୍ଥାନରେ ସମାଧି ଦେବାର ପ୍ରମାଣ।
• କେତେକ ସ୍ଥଳୀରେ ଉଦ୍ଭିଦ ଖାଦ୍ୟ ପ୍ରକ୍ରିୟାକରଣ ଓ ପଶୁପାଳନ ସମ୍ପର୍କିତ ପ୍ରମାଣ। Pre and protohistoric cultures of India+1

୩. ମାଇକ୍ରୋଲିଥ୍: ମଧ୍ୟ ପ୍ରସ୍ତର ଯୁଗର ମୁଖ୍ୟ ଉପକରଣ

7

ମାଇକ୍ରୋଲିଥ୍ (Microlith) ହେଉଛି ଅତି କ୍ଷୁଦ୍ର ପଥର ଉପକରଣ। ଭାରତର ଅନେକ ମଧ୍ୟ ପ୍ରସ୍ତର ଯୁଗୀୟ ସ୍ଥଳୀରେ ଏଗୁଡ଼ିକର ଲମ୍ବ ସାଧାରଣତଃ ପ୍ରାୟ ୧–୫ ସେଣ୍ଟିମିଟର ମଧ୍ୟରେ ଥାଏ। କିନ୍ତୁ ଆକାର ଓ ଆକୃତି ସ୍ଥଳୀ ଅନୁସାରେ ଭିନ୍ନ ହୋଇଥାଏ।

Pre and protohistoric cultures of India

+1

୩.୧ ମାଇକ୍ରୋଲିଥ୍‌ର କଞ୍ଚାମାଲ

ମାଇକ୍ରୋଲିଥ୍ ତିଆରି ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ କଠିନ ପଥର ବ୍ୟବହାର କରାଯାଉଥିଲା। ଏଥିରେ ପ୍ରମୁଖ ହେଉଛି:

• ଚର୍ଟ (Chert)
• ଚାଲସେଡୋନି (Chalcedony)
• ଜାସ୍ପର୍ (Jasper)
• ଏଗେଟ୍ (Agate)
• କ୍ୱାର୍ଟଜ୍ ଓ କେତେକ ଅଞ୍ଚଳରେ କ୍ୱାର୍ଟଜାଇଟ୍

ଏହି ପଥରଗୁଡ଼ିକୁ ଭାଙ୍ଗି ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ଆଘାତ ଦ୍ୱାରା ସରୁ ଓ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଖଣ୍ଡ ବାହାର କରିବା ସମ୍ଭବ ଥିଲା।

୩.୨ ମାଇକ୍ରୋଲିଥ୍ ନିର୍ମାଣ ପ୍ରଣାଳୀ

ମାଇକ୍ରୋଲିଥ୍ ତିଆରି କରିବାର ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ କେତେକ ପର୍ଯ୍ୟାୟରେ ବୁଝାଯାଇପାରେ।

1. କଞ୍ଚାମାଲ ସଂଗ୍ରହ: ଉପଯୁକ୍ତ ପଥର ଖୋଜି ସଂଗ୍ରହ କରାଯାଉଥିଲା।
2. କୋର୍ ପ୍ରସ୍ତୁତି: ପଥରର ମୂଳ ଖଣ୍ଡକୁ ଏପରି ଆକୃତି ଦିଆଯାଉଥିଲା ଯାହାରୁ ସରୁ ଖଣ୍ଡ ବାହାର କରିହେବ।
3. ମାଇକ୍ରୋବ୍ଲେଡ୍ ଉତ୍ପାଦନ: ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ଆଘାତ କିମ୍ବା ଚାପ ପ୍ରୟୋଗ କରି ଛୋଟ ବ୍ଲେଡ୍ ବାହାର କରାଯାଉଥିଲା।
4. ଧାରର ସଂଶୋଧନ: ଛୋଟ ଆଘାତ ଦେଇ ଉପକରଣର ଧାରକୁ ଆବଶ୍ୟକ ଆକୃତି ଦିଆଯାଉଥିଲା।
5. ଯୋଡ଼ାଣି: କେତେକ ଉପକରଣକୁ କାଠ କିମ୍ବା ହାଡ଼ର ଦଣ୍ଡରେ ଲଗାଇ ଯୌଗିକ ଉପକରଣ ତିଆରି କରାଯାଉଥିଲା।

କେତେକ ସ୍ଥଳୀରେ ପଥରକୁ ଉତ୍ତାପ ଦେଇ ଏହାର ଖଣ୍ଡ ବାହାର କରିବା ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ ସହଜ କରାଯାଇଥିବାର ପ୍ରମାଣ ମିଳିଛି। ତଥାପି ଏହି ପ୍ରଯୁକ୍ତି ସବୁ ସ୍ଥାନରେ ବ୍ୟବହୃତ ହେଉଥିଲା ବୋଲି କୁହାଯାଇପାରିବ ନାହିଁ।

Pre and protohistoric cultures of India

+1

୪. ମାଇକ୍ରୋଲିଥ୍‌ର ପ୍ରକାର (Tool Typologies)

ମଧ୍ୟ ପ୍ରସ୍ତର ଯୁଗର ଉପକରଣଗୁଡ଼ିକୁ ସାଧାରଣତଃ ଜ୍ୟାମିତିକ (Geometric) ଓ ଅଜ୍ୟାମିତିକ (Non-geometric) ଶ୍ରେଣୀରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଏ। ଏହି ବିଭାଜନ ଉପକରଣର ଆକୃତି ଓ ନିର୍ମାଣ ପ୍ରଣାଳୀ ଆଧାରିତ।

Pre and protohistoric cultures of India

+1

୪.୧ ଜ୍ୟାମିତିକ ମାଇକ୍ରୋଲିଥ୍ (Geometric Microliths)

ଏହି ଉପକରଣଗୁଡ଼ିକ ତ୍ରିକୋଣ, ଅର୍ଦ୍ଧଚନ୍ଦ୍ର, ଟ୍ରାପିଜିୟମ୍ ଆଦି ଜ୍ୟାମିତିକ ଆକୃତିରେ ନିର୍ମିତ ହୋଇଥାଏ।

• ତ୍ରିଭୁଜ (Triangle): ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଅଗ୍ରଭାଗ ଥିବା କ୍ଷୁଦ୍ର ଉପକରଣ।
• ଅର୍ଦ୍ଧଚନ୍ଦ୍ର (Crescent/Lunate): ଚନ୍ଦ୍ରାକାର ଉପକରଣ।
• ଟ୍ରାପିଜ୍ (Trapeze): ଟ୍ରାପିଜିୟମ୍ ଆକୃତିର ଉପକରଣ।
• ରମ୍ବସ୍ (Rhomboid): ସମଚତୁର୍ଭୁଜ ସଦୃଶ ଉପକରଣ।

ଏଗୁଡ଼ିକୁ ତୀରମୁନ, କାଟିବା ଉପକରଣ ଏବଂ ଯୌଗିକ ଉପକରଣର ଅଂଶ ଭାବେ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଇଥାଇପାରେ।

୪.୨ ଅଜ୍ୟାମିତିକ ମାଇକ୍ରୋଲିଥ୍ (Non-geometric Microliths)

ଏହି ଉପକରଣଗୁଡ଼ିକରେ ସ୍ପଷ୍ଟ ଜ୍ୟାମିତିକ ଆକୃତି ନଥାଏ।

• ବ୍ୟାକ୍ଡ ବ୍ଲେଡ୍ (Backed Blade): ଗୋଟିଏ ପାର୍ଶ୍ୱକୁ ଭୋଥରା କରାଯାଇଥିବା ସରୁ ପଥର ଉପକରଣ।
• ପଏଣ୍ଟ (Point): ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଅଗ୍ରଭାଗ ଥିବା ଉପକରଣ।
• ବ୍ଲେଡ୍ (Blade): ଲମ୍ବା ଓ ସରୁ ପଥର ଖଣ୍ଡ।
• ବୋରର୍ (Borer): ଛିଦ୍ର କରିବା ପାଇଁ ଉପଯୋଗୀ ଉପକରଣ।

ଏଗୁଡ଼ିକୁ ଶିକାର, ଚର୍ମ ପ୍ରକ୍ରିୟାକରଣ, କାଟିବା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦୈନନ୍ଦିନ କାର୍ଯ୍ୟରେ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଇଥାଇପାରେ।

୪.୩ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଉପକରଣ

ଉପକରଣର ଗୁରୁତ୍ୱ: ମାଇକ୍ରୋଲିଥ୍‌କୁ କାଠ କିମ୍ବା ହାଡ଼ର ଦଣ୍ଡ ସହିତ ଯୋଡ଼ି ଯୌଗିକ ଉପକରଣ ତିଆରି କରାଯାଇପାରୁଥିଲା। ଏହାଦ୍ୱାରା ଛୋଟ ପଥର ଖଣ୍ଡରୁ ଅଧିକ ଉପଯୋଗୀ ଅସ୍ତ୍ର ଓ ଉପକରଣ ନିର୍ମାଣ ସମ୍ଭବ ହୋଇଥିଲା।

Pre and protohistoric cultures of India

+1

୫. ଭାରତରେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରସ୍ତର ଯୁଗର ସ୍ଥଳୀଗୁଡ଼ିକର ବିତରଣ (Distribution of Sites)

ଭାରତରେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରସ୍ତର ଯୁଗର ସ୍ଥଳୀ ଉତ୍ତର, ପଶ୍ଚିମ, ମଧ୍ୟ, ପୂର୍ବ ଓ ଦକ୍ଷିଣ ଭାରତର ବିଭିନ୍ନ ପରିବେଶରେ ମିଳିଛି। ନଦୀ ଉପତ୍ୟକା, ହ୍ରଦ କୂଳ, ବାଲୁକା ଟିବି, ପାହାଡ଼ିଆ ଅଞ୍ଚଳ, ଗୁମ୍ଫା ଏବଂ ସମୁଦ୍ରତଟ ଏହି ସଂସ୍କୃତିର ପ୍ରମୁଖ ପ୍ରତ୍ନତାତ୍ତ୍ୱିକ ପରିବେଶ।

Pre and protohistoric cultures of India

+1

brewminate.com

୫.୧ ଉତ୍ତର ଭାରତ

ପ୍ରମୁଖ ସ୍ଥଳୀ:

• ସରାଇ ନାହର ରାୟ (Sarai Nahar Rai)
• ମହାଦହା (Mahadaha)
• ଦମଦମା (Damdama)
• ଚୋପାନୀ ମାଣ୍ଡୋ (Chopani Mando)

ଏହି ସ୍ଥଳୀଗୁଡ଼ିକ ମୁଖ୍ୟତଃ ଉତ୍ତରପ୍ରଦେଶର ଗଙ୍ଗା ଉପତ୍ୟକା ଓ ବେଲନ୍ ଉପତ୍ୟକା ସହିତ ସମ୍ପୃକ୍ତ।

ଗୁରୁତ୍ୱ:

• ସୂକ୍ଷ୍ମ ପଥର ଉପକରଣର ପ୍ରମାଣ।
• ଶିକାର ଓ ଖାଦ୍ୟ ପ୍ରକ୍ରିୟାକରଣର ଚିହ୍ନ।
• ମାନବ ସମାଧି ଓ ସାମାଜିକ ଜୀବନର ଅଧ୍ୟୟନ।
• ଚୋପାନୀ ମାଣ୍ଡୋରେ ଗୋଲାକାର ଓ ଅଣ୍ଡାକାର ଝୁପୁଡ଼ି ସଦୃଶ ବାସସ୍ଥାନର ପ୍ରମାଣ।

ସରାଇ ନାହର ରାୟ, ମହାଦହା ଓ ଦମଦମାରୁ ମିଳିଥିବା ସମାଧି ଓ ମାନବ ଅସ୍ଥି ଏହି ଅଞ୍ଚଳର ଜନସଂଖ୍ୟା, ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ, ଖାଦ୍ୟ ଓ ସାମାଜିକ ପରମ୍ପରା ଅଧ୍ୟୟନରେ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ।

Pre and protohistoric cultures of India

+1

୫.୨ ପଶ୍ଚିମ ଭାରତ

ପ୍ରମୁଖ ସ୍ଥଳୀ: ବାଗୋର (Bagor), ଲାଙ୍ଘନାଜ୍ (Langhnaj), ତିଲୱାରା (Tilwara) ଓ ରାଜସ୍ଥାନ–ଗୁଜରାଟର ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସ୍ଥଳୀ।

ବାଗୋର: ରାଜସ୍ଥାନର କୋଠାରୀ ନଦୀ ନିକଟରେ ଅବସ୍ଥିତ। ଏଠାରେ ମାଇକ୍ରୋଲିଥ୍, ପଶୁ ଅସ୍ଥି, ପଥରରେ ନିର୍ମିତ ମଞ୍ଚ ଓ ଅନ୍ୟ ବାସସ୍ଥାନ ସମ୍ପର୍କିତ ଅବଶେଷ ମିଳିଛି। ଏହା ଶିକାରୀ–ସଂଗ୍ରାହକ ସମୁଦାୟରୁ ପରବର୍ତ୍ତୀ ଜୀବିକା ପରିବର୍ତ୍ତନ ବୁଝିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ।

ଲାଙ୍ଘନାଜ୍: ଗୁଜରାଟର ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ମଧ୍ୟ ପ୍ରସ୍ତର ଯୁଗୀୟ ସ୍ଥଳୀ। ଏଠାରେ ମାଇକ୍ରୋଲିଥ୍, ମାନବ ସମାଧି ଓ ବନ୍ୟ ପଶୁଙ୍କ ଅବଶେଷ ମିଳିଛି।

ଏହି ଅଞ୍ଚଳର ପ୍ରତ୍ନତାତ୍ତ୍ୱିକ ପ୍ରମାଣ ଶୁଷ୍କ ଓ ଅର୍ଦ୍ଧ-ଶୁଷ୍କ ପରିବେଶରେ ମଣିଷ କିପରି ଖାଦ୍ୟ ସମ୍ବଳ ବ୍ୟବହାର କରୁଥିଲା, ତାହା ବୁଝାଇଥାଏ।

Pre and protohistoric cultures of India

+1

୫.୩ ମଧ୍ୟ ଭାରତ

ପ୍ରମୁଖ ସ୍ଥଳୀ: ଭୀମବେଟକା (Bhimbetka), ଆଦମଗଡ଼ (Adamgarh) ଓ ବାଘୋର୍–II (Baghor II)।

indulgexpress.com

ଭୀମବେଟକା: ମଧ୍ୟପ୍ରଦେଶର ଏହି ପ୍ରସ୍ତର ଆଶ୍ରୟସ୍ଥଳୀ ସମୂହ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରାଗୈତିହାସିକ ପର୍ଯ୍ୟାୟର ପ୍ରମାଣ ପାଇଁ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ଏଠାରେ ମାଇକ୍ରୋଲିଥ୍ ଓ ଶିକାର, ନୃତ୍ୟ, ପଶୁ ଏବଂ ମାନବ ଜୀବନକୁ ଦର୍ଶାଉଥିବା ଗୁମ୍ଫାଚିତ୍ର ମିଳିଛି।

ଆଦମଗଡ଼: ଏଠାରୁ ବିଭିନ୍ନ ପଥର ଉପକରଣ ସହିତ ପଶୁଙ୍କ ଅବଶେଷ ମିଳିଛି। କେତେକ ସ୍ତରରେ ପାଳିତ ପଶୁଙ୍କ ଅସ୍ଥି ମିଳିଥିବା ତଥ୍ୟ ଶିକାରୀ–ସଂଗ୍ରାହକ ଜୀବନ ଓ ପଶୁପାଳନ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ସମ୍ପର୍କ ଅଧ୍ୟୟନ ପାଇଁ ଉପଯୋଗୀ।

ବାଘୋର୍–II: ଏଠାରୁ ମାଇକ୍ରୋଲିଥ୍, ପଥର ଘଷିବା ଉପକରଣ, ହାମର୍ ଷ୍ଟୋନ୍, ରଙ୍ଗଦ୍ରବ୍ୟ ଓ ବାସସ୍ଥାନ ସମ୍ପର୍କିତ ପ୍ରମାଣ ମିଳିଛି।

Pre and protohistoric cultures of India

+1

୫.୪ ପୂର୍ବ ଭାରତ

ପ୍ରମୁଖ ସ୍ଥଳୀ: ପୈସ୍ରା (Paisra), ବିରଭାନପୁର (Birbhanpur) ଓ ପୂର୍ବ ଭାରତର ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ମାଇକ୍ରୋଲିଥିକ୍ ସ୍ଥଳୀ।

• ପୈସ୍ରା, ବିହାର: ଏଠାରେ ମାଇକ୍ରୋଲିଥ୍, ଅଗ୍ନିକୁଣ୍ଡ ଓ ମାନବ ବାସସ୍ଥାନ ସମ୍ପର୍କିତ ପ୍ରମାଣ ମିଳିଛି।
• ବିରଭାନପୁର, ପଶ୍ଚିମବଙ୍ଗ: ଏହା ଏକ ବାସସ୍ଥାନ ଓ ପଥର ଉପକରଣ ନିର୍ମାଣ ସ୍ଥଳୀ ଭାବରେ ଜଣାଶୁଣା। ଏଠାରେ କ୍ୱାର୍ଟଜ୍, ଚର୍ଟ ଓ ଚାଲସେଡୋନିର ଉପକରଣ ମିଳିଛି।

ଏହି ସ୍ଥଳୀଗୁଡ଼ିକ ପୂର୍ବ ଭାରତରେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରସ୍ତର ଯୁଗୀୟ ସମୁଦାୟଙ୍କ ଉପସ୍ଥିତି ଓ ସମ୍ବଳ ବ୍ୟବହାରର ପ୍ରମାଣ ଦିଅନ୍ତି।

Pre and protohistoric cultures of India

+1

୫.୫ ଦକ୍ଷିଣ ଭାରତ

ପ୍ରମୁଖ ଅଞ୍ଚଳ: କର୍ଣ୍ଣାଟକ, ଆନ୍ଧ୍ରପ୍ରଦେଶ, ତାମିଲନାଡୁ ଓ କେରଳ।

• ସଙ୍ଗନକଲ୍ଲୁ (Sanganakallu): କର୍ଣ୍ଣାଟକର ବେଲ୍ଲାରୀ ଅଞ୍ଚଳର ପ୍ରତ୍ନତାତ୍ତ୍ୱିକ କ୍ଷେତ୍ର।
• ନାଗାର୍ଜୁନକୋଣ୍ଡା (Nagarjunakonda): ଆନ୍ଧ୍ରପ୍ରଦେଶର ପ୍ରାଗୈତିହାସିକ ଗବେଷଣାରେ ଉଲ୍ଲେଖନୀୟ ସ୍ଥଳୀ।
• ଟେରି (Teri) ବାଲୁକା ଟିବି: ତାମିଲନାଡୁର ଦକ୍ଷିଣ ଅଞ୍ଚଳରେ ମାଇକ୍ରୋଲିଥିକ୍ ଉପକରଣ ମିଳିଛି।
• ତେନ୍ମାଲା (Thenmala): କେରଳର ଏକ ପ୍ରସ୍ତର ଆଶ୍ରୟସ୍ଥଳୀ, ଯେଉଁଠାରେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରସ୍ତର ଯୁଗ ସମ୍ପର୍କିତ ପ୍ରମାଣ ରିପୋର୍ଟ କରାଯାଇଛି।

ସମୁଦ୍ରତଟ, ନଦୀ ଓ ପାହାଡ଼ିଆ ଅଞ୍ଚଳରେ ଥିବା ଏହି ସ୍ଥଳୀଗୁଡ଼ିକ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରାକୃତିକ ପରିବେଶରେ ଖାଦ୍ୟ ସଂଗ୍ରହ ଓ ଶିକାରର ପ୍ରମାଣ ଦିଅନ୍ତି।

Pre and protohistoric cultures of India

+1

୬. ମଧ୍ୟ ପ୍ରସ୍ତର ଯୁଗର ଜୀବିକା ନିର୍ବାହ ପ୍ରଣାଳୀ (Subsistence Pattern)

ମଧ୍ୟ ପ୍ରସ୍ତର ଯୁଗର ଅର୍ଥନୀତି ମୁଖ୍ୟତଃ ଶିକାର, ଖାଦ୍ୟ ସଂଗ୍ରହ, ମାଛ ଧରିବା ଓ ପ୍ରାକୃତିକ ସମ୍ବଳର ବ୍ୟବହାର ଉପରେ ଆଧାରିତ ଥିଲା। ଏହାକୁ Hunting and Gathering Economy କୁହାଯାଏ। ତଥାପି କେତେକ ସ୍ଥଳୀରେ ପଶୁପାଳନ ଓ ଉଦ୍ଭିଦ ଚାଷର ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ପ୍ରମାଣ ଥିବାରୁ ଏହି ଅର୍ଥନୀତିକୁ ସବୁ ସ୍ଥାନରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସମାନ ବୋଲି ଧରିବା ଠିକ୍ ନୁହେଁ।

Pre and protohistoric cultures of India

+1

୬.୧ ଶିକାର (Hunting)

bloknot-astrakhan.ru

ଶିକାର ମାଧ୍ୟମରେ ମଣିଷ ମାଂସ, ଚର୍ବି, ଚର୍ମ ଓ ହାଡ଼ ପାଉଥିଲା। ମାଇକ୍ରୋଲିଥ୍‌କୁ କାଠର ତୀର କିମ୍ବା ବର୍ଚ୍ଛାରେ ଲଗାଇ ଶିକାର କରିବା ସମ୍ଭବ ହୋଇଥିଲା।

ପ୍ରମୁଖ ଶିକାରଯୋଗ୍ୟ ପଶୁଙ୍କ ଅବଶେଷ ଭାରତର ବିଭିନ୍ନ ସ୍ଥଳୀରେ ମିଳିଛି। ଏଥିରେ ହରିଣ, ଚିତଳ, ନୀଳଗାଈ, ବନ୍ୟ ଗୋରୁ, ଜଙ୍ଗଲୀ ଶୂକର ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପ୍ରାଣୀ ରହିଛନ୍ତି। କେଉଁ ପଶୁ ଖାଦ୍ୟର ପ୍ରମୁଖ ଉତ୍ସ ଥିଲା, ତାହା ସ୍ଥଳୀର ଭୌଗୋଳିକ ଅବସ୍ଥା ଓ ମିଳିଥିବା ଅସ୍ଥି ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ।

ଶିକାରର ପ୍ରତ୍ନତାତ୍ତ୍ୱିକ ପ୍ରମାଣ:

• ପଶୁଙ୍କ କାଟା ଚିହ୍ନ ଥିବା ହାଡ଼।
• ଭାଙ୍ଗିଥିବା ଓ ପୋଡ଼ା ଅସ୍ଥି।
• ତୀରମୁନ କିମ୍ବା ପଏଣ୍ଟ ଆକୃତିର ମାଇକ୍ରୋଲିଥ୍।
• ଗୁମ୍ଫାଚିତ୍ରରେ ଶିକାର ଦୃଶ୍ୟ।
• ପଶୁଙ୍କ ଅବଶେଷ ଅଧିକ ମାତ୍ରାରେ ମିଳୁଥିବା ବାସସ୍ଥାନ।

୬.୨ ଖାଦ୍ୟ ସଂଗ୍ରହ (Food Gathering)

ଖାଦ୍ୟ ସଂଗ୍ରହ ମଧ୍ୟ ପ୍ରସ୍ତର ଯୁଗର ଜୀବିକାର ଏକ ମୌଳିକ ଅଂଶ ଥିଲା। ମଣିଷ ଜଙ୍ଗଲ ଓ ଅନ୍ୟ ପ୍ରାକୃତିକ ପରିବେଶରୁ ଖାଦ୍ୟଯୋଗ୍ୟ ସମ୍ବଳ ସଂଗ୍ରହ କରୁଥିଲା।

ମୁଖ୍ୟ ଖାଦ୍ୟ ସମ୍ବଳ:

• ବନ୍ୟ ଫଳ ଓ ବେରି।
• କନ୍ଦମୂଳ ଓ ଖାଦ୍ୟଯୋଗ୍ୟ ଉଦ୍ଭିଦ।
• ଘାସ ଓ ଅନ୍ୟ ଉଦ୍ଭିଦର ମଞ୍ଜି।
• ବାଦାମଜାତୀୟ ଫଳ ଓ ଅନ୍ୟ ବନ୍ୟ ଉଦ୍ଭିଦ ଖାଦ୍ୟ।
• କେତେକ ଅଞ୍ଚଳରେ ମହୁ, କୀଟପତଙ୍ଗ ଓ ଛୋଟ ପ୍ରାଣୀ।

ଖାଦ୍ୟ ସଂଗ୍ରହ ମାଧ୍ୟମରେ ମଣିଷ ଋତୁ ଅନୁଯାୟୀ ଉପଲବ୍ଧ ଖାଦ୍ୟର ବ୍ୟବହାର କରୁଥିଲା। ବର୍ଷା, ଶୁଷ୍କ ଋତୁ ଓ ଉଦ୍ଭିଦର ଫଳିବା ସମୟ ଅନୁସାରେ ଖାଦ୍ୟର ପ୍ରକାର ଓ ମାତ୍ରା ବଦଳିପାରୁଥିଲା।

୬.୩ ମାଛ ଧରିବା ଓ ଜଳଜ ଖାଦ୍ୟ (Fishing and Aquatic Resources)

ନଦୀ, ହ୍ରଦ, ଜଳାଶୟ ଓ ସମୁଦ୍ରତଟ ନିକଟରେ ରହୁଥିବା ଲୋକମାନେ ମାଛ, କଇଁଛ, ଶାମୁକ ଓ ଅନ୍ୟ ଜଳଜ ଜୀବକୁ ଖାଦ୍ୟ ଭାବେ ବ୍ୟବହାର କରୁଥିଲେ।

ଏହି ଜୀବିକା ପାଇଁ ଜଳସମ୍ବଳର ଋତୁଭିତ୍ତିକ ଉପଲବ୍ଧତା ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିଲା। କେତେକ ସ୍ଥଳୀରୁ ମାଛ ଓ କଇଁଛର ଅସ୍ଥି ମିଳିଛି। ଗୁମ୍ଫାଚିତ୍ରରେ ମାଛ ଧରିବା ଓ ଜାଲ କିମ୍ବା ଫାନ୍ଦ ବ୍ୟବହାରର ଦୃଶ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ।

ସମୁଦ୍ରତଟୀୟ ସ୍ଥଳୀରେ ସାମୁଦ୍ରିକ ଖାଦ୍ୟ ସମ୍ବଳର ଗୁରୁତ୍ୱ ଅଧିକ ଥିବା ସମ୍ଭାବନା ରହିଛି।

Pre and protohistoric cultures of India

+1

୬.୪ ପଶୁପାଳନର ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ପ୍ରମାଣ

ମଧ୍ୟ ପ୍ରସ୍ତର ଯୁଗର କେତେକ ସ୍ଥଳୀରେ ପାଳିତ ପଶୁଙ୍କ ଅସ୍ଥି ମିଳିଛି। ଆଦମଗଡ଼, ଭୀମବେଟକା ଓ ଗୁଜରାଟର କେତେକ ସ୍ଥଳୀରେ ଗାଈ, ମେଣ୍ଢା ଓ ଛେଳି ସମ୍ପର୍କିତ ପ୍ରମାଣ ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଇଛି। ଏହି ପ୍ରମାଣଗୁଡ଼ିକର ସଠିକ୍ କାଳନିର୍ଣ୍ଣୟ ଓ ପଶୁଗୁଡ଼ିକ ପ୍ରକୃତରେ ପାଳିତ ଥିଲେ କି ନାହିଁ, ତାହା ସ୍ଥଳୀର ପ୍ରତ୍ନତାତ୍ତ୍ୱିକ ପ୍ରସଙ୍ଗ ଅନୁସାରେ ଯାଞ୍ଚ କରାଯାଏ।

ଏହି ପରିବର୍ତ୍ତନ ଦର୍ଶାଏ ଯେ କେତେକ ସମୁଦାୟ ଶିକାର ଓ ସଂଗ୍ରହ ସହିତ ପଶୁପାଳନର ଆରମ୍ଭିକ ଅଭ୍ୟାସ ମଧ୍ୟ ଅନୁସରଣ କରିଥାଇପାରନ୍ତି।

Pre and protohistoric cultures of India

+1

୭. ଖାଦ୍ୟ ସଂଗ୍ରହର ପ୍ରମାଣ (Evidence of Foraging)

Foraging ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥ ହେଉଛି ପରିବେଶରୁ ଉପଲବ୍ଧ ଖାଦ୍ୟ ସମ୍ବଳ ଖୋଜିବା, ସଂଗ୍ରହ କରିବା ଓ ବ୍ୟବହାର କରିବା। ଏହା ଶିକାର, ମାଛ ଧରିବା ଏବଂ ବନ୍ୟ ଉଦ୍ଭିଦ ସଂଗ୍ରହକୁ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ କରେ।

ପ୍ରତ୍ନତତ୍ତ୍ୱବିଦ୍‌ମାନେ ଏହି ଜୀବିକା ବିଷୟରେ ଜାଣିବା ପାଇଁ ଏକମାତ୍ର ପ୍ରମାଣ ଉପରେ ନିର୍ଭର ନକରି ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ଅବଶେଷକୁ ଏକାଠି ବିଶ୍ଳେଷଣ କରନ୍ତି।

୭.୧ ପଶୁଙ୍କ ଅସ୍ଥି ଓ କାଟିବାର ଚିହ୍ନ

ପଶୁଙ୍କ ହାଡ଼, ଦାନ୍ତ ଓ ଅନ୍ୟ ଅବଶେଷ ମାଧ୍ୟମରେ କେଉଁ ପଶୁମାନଙ୍କୁ ଖାଦ୍ୟ ଭାବେ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଉଥିଲା ତାହା ଜାଣିହୁଏ। ହାଡ଼ରେ ଥିବା କାଟିବା ଚିହ୍ନ ଓ ଭାଙ୍ଗିବାର ଚିହ୍ନ ମାଂସ ଅଲଗା କରିବା କିମ୍ବା ମଜ୍ଜା ବାହାର କରିବାର ପ୍ରମାଣ ହୋଇପାରେ।

୭.୨ ପଥର ଘଷିବା ଓ ଦଳିବା ଉପକରଣ

କ୍ୱର୍ନ୍, ରବର୍, ହାମର୍ ଷ୍ଟୋନ୍ ଓ ଅନ୍ୟ ଘଷିବା ଉପକରଣ ଉଦ୍ଭିଦ ଖାଦ୍ୟ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ ପଦାର୍ଥକୁ ଚୂର୍ଣ୍ଣ କରିବାରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୋଇଥାଇପାରେ। କିନ୍ତୁ ଏପରି ଉପକରଣ ମିଳିବା ମାତ୍ରେ କୃଷି ଥିଲା ବୋଲି ପ୍ରମାଣିତ ହୁଏ ନାହିଁ; ବନ୍ୟ ମଞ୍ଜି ଓ ଅନ୍ୟ ଉଦ୍ଭିଦ ଖାଦ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଦଳାଯାଇପାରୁଥିଲା।

୭.୩ ଗୁମ୍ଫାଚିତ୍ର ଓ ପ୍ରସ୍ତର କଳା

ଭୀମବେଟକା ଓ ମଧ୍ୟ ଭାରତର ଅନ୍ୟ ପ୍ରସ୍ତର ଆଶ୍ରୟସ୍ଥଳୀର ଚିତ୍ରରେ ଶିକାର, ପଶୁ, ମାନବ ଦଳ ଓ ସାମୂହିକ କାର୍ଯ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ। ଏହା ଜୀବିକା ବୁଝିବାରେ ସହାୟକ; ତଥାପି ଚିତ୍ରର ତାରିଖ ଓ ତାହାର ଅର୍ଥ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ ପାଇଁ ଅନ୍ୟ ପ୍ରମାଣ ଆବଶ୍ୟକ।

୭.୪ ପୋଡ଼ା ମଞ୍ଜି, କାଠକୋଇଲା ଓ ଉଦ୍ଭିଦ ଅବଶେଷ

ଅଗ୍ନିକୁଣ୍ଡରୁ ମିଳୁଥିବା ପୋଡ଼ା ମଞ୍ଜି, ଉଦ୍ଭିଦର ଅବଶେଷ ଓ ପରାଗକଣ ପ୍ରାଚୀନ ଖାଦ୍ୟ ଅଭ୍ୟାସ ଓ ପରିବେଶ ବୁଝିବାରେ ସହାୟକ। ଜଳିଥିବା ବନ୍ୟ ମଞ୍ଜି ମିଳିବା କୃଷିର ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ପ୍ରମାଣ ନୁହେଁ; ସେଗୁଡ଼ିକର ପ୍ରଜାତି ଓ ପ୍ରତ୍ନତାତ୍ତ୍ୱିକ ସ୍ତର ଯାଞ୍ଚ କରାଯାଏ।

୭.୫ ମାଛ, ଶାମୁକ ଓ ଅନ୍ୟ ଜଳଜ ଅବଶେଷ

ମାଛର ଅସ୍ଥି, ଶାମୁକ ଖୋଳ ଓ କଇଁଛର ଅବଶେଷ ଜଳଜ ଖାଦ୍ୟ ସମ୍ବଳର ବ୍ୟବହାର ସୂଚାଇପାରେ। ନଦୀ ଓ ହ୍ରଦ କୂଳରେ ମିଳୁଥିବା ଏହି ପ୍ରମାଣ ଜଳଜ ଖାଦ୍ୟ ସଂଗ୍ରହର ଗୁରୁତ୍ୱ ଦର୍ଶାଏ।

ଏହି ସମସ୍ତ ପ୍ରମାଣକୁ ଏକତ୍ର ବିଶ୍ଳେଷଣ କଲେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରସ୍ତର ଯୁଗର ଖାଦ୍ୟ ସଂଗ୍ରହ ପ୍ରଣାଳୀ, ଋତୁଭିତ୍ତିକ ଜୀବନ ଓ ପରିବେଶ ସହିତ ସମ୍ପର୍କ ବିଷୟରେ ଅଧିକ ସଠିକ୍ ଧାରଣା ମିଳେ।

Pre and protohistoric cultures of India

+1

୮. ବାସସ୍ଥାନ ଓ ଜୀବନଶୈଳୀ

ମଧ୍ୟ ପ୍ରସ୍ତର ଯୁଗରେ ମାନବ ସମୁଦାୟ ବିଭିନ୍ନ ପରିବେଶରେ ବସବାସ କରୁଥିଲେ। ସେମାନଙ୍କ ବାସସ୍ଥାନରେ ଗୁମ୍ଫା, ପ୍ରସ୍ତର ଆଶ୍ରୟସ୍ଥଳୀ, ନଦୀ କୂଳ, ହ୍ରଦ କୂଳ ଓ ବାଲୁକା ଟିବି ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ ଥିଲା।

ପ୍ରମୁଖ ବାସସ୍ଥାନର ପ୍ରକାର

• ଗୁମ୍ଫା ଓ ପ୍ରସ୍ତର ଆଶ୍ରୟସ୍ଥଳୀ: ଭୀମବେଟକା ଓ ଆଦମଗଡ଼ ଏହାର ଉଦାହରଣ।
• ହ୍ରଦ କୂଳ: ସରାଇ ନାହର ରାୟ ଓ ମହାଦହା ଏହାର ଉଦାହରଣ।
• ନଦୀ ଉପତ୍ୟକା: ବେଲନ୍ ଉପତ୍ୟକା ଓ ଅନ୍ୟ ନଦୀତଟୀୟ ସ୍ଥଳୀ।
• ବାଲୁକା ଟିବି: ରାଜସ୍ଥାନ ଓ ଗୁଜରାଟର କେତେକ ସ୍ଥଳୀ।
• ସମୁଦ୍ରତଟ: ମାଛ ଓ ଅନ୍ୟ ସାମୁଦ୍ରିକ ଖାଦ୍ୟ ସମ୍ବଳ ବ୍ୟବହାର ପାଇଁ ଉପଯୋଗୀ ଅଞ୍ଚଳ।

କେତେକ ସ୍ଥଳୀରେ ଗୋଲାକାର ଝୁପୁଡ଼ି, ଅଗ୍ନିକୁଣ୍ଡ, ପଥରରେ ତିଆରି ମଞ୍ଚ ଓ ଅନ୍ୟ ଅବଶେଷ ମିଳିଛି। ଏଗୁଡ଼ିକ ଦର୍ଶାଏ ଯେ ସମସ୍ତ ଶିକାରୀ–ସଂଗ୍ରାହକ ସମୁଦାୟ ସବୁବେଳେ ଘୁରି ବୁଲୁନଥିଲେ; କେତେକ ସ୍ଥାନରେ ଋତୁଭିତ୍ତିକ କିମ୍ବା ଅର୍ଦ୍ଧ-ସ୍ଥାୟୀ ବାସସ୍ଥାନ ମଧ୍ୟ ରହିଥିଲା।

Pre and protohistoric cultures of India

+1

୯. ସମାଧି ଓ ସାମାଜିକ ଜୀବନ

ମଧ୍ୟ ପ୍ରସ୍ତର ଯୁଗର କେତେକ ସ୍ଥଳୀରୁ ମାନବ ସମାଧି ମିଳିଛି। ଏହି ପ୍ରମାଣ ମାଧ୍ୟମରେ ମାନବର ଶାରୀରିକ ଗଠନ, ଖାଦ୍ୟ, ରୋଗ, ଆଘାତ ଓ ସାମାଜିକ ପରମ୍ପରା ବିଷୟରେ ଅଧ୍ୟୟନ କରାଯାଇପାରେ।

ସରାଇ ନାହର ରାୟ, ମହାଦହା ଓ ଦମଦମା ଏହି ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ। କେତେକ ସମାଧିରେ ମାଇକ୍ରୋଲିଥ୍, ପଶୁ ଅସ୍ଥି, ଶାମୁକ ଖୋଳ ଓ ଅନ୍ୟ ବସ୍ତୁ ମିଳିଛି। ଏଗୁଡ଼ିକୁ ସମାଧି ସହିତ ରଖାଯାଇଥିବା ବସ୍ତୁ (Grave Goods) କୁହାଯାଏ।

ତଥାପି, ସମାଧିରେ ବସ୍ତୁ ମିଳିବାରୁ ମାତ୍ର ମୃତ୍ୟୁ ପରବର୍ତ୍ତୀ ଜୀବନ ବିଷୟରେ ସେମାନଙ୍କର ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ବିଶ୍ୱାସ ଥିଲା ବୋଲି ପ୍ରମାଣିତ ହୁଏ ନାହିଁ। ଏଥିପାଇଁ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରମାଣର ସମନ୍ୱିତ ବିଶ୍ଳେଷଣ ଆବଶ୍ୟକ।

Pre and protohistoric cultures of India

+1

୧୦. ମଧ୍ୟ ପ୍ରସ୍ତର ଯୁଗର ଐତିହାସିକ ଗୁରୁତ୍ୱ

ମଧ୍ୟ ପ୍ରସ୍ତର ଯୁଗ ମାନବ ସମାଜର ଜୀବିକା, ପ୍ରଯୁକ୍ତି ଓ ପରିବେଶ ଅନୁକୂଳନରେ ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ପର୍ଯ୍ୟାୟ।

1. ପ୍ରଯୁକ୍ତିର ଉନ୍ନତି: ମାଇକ୍ରୋଲିଥ୍ ଓ ଯୌଗିକ ଉପକରଣର ବ୍ୟବହାର।
2. ଖାଦ୍ୟ ସମ୍ବଳର ବିବିଧତା: ଶିକାର, ମାଛ ଧରିବା ଓ ବନ୍ୟ ଉଦ୍ଭିଦ ସଂଗ୍ରହ।
3. ନୂତନ ପରିବେଶରେ ବସତି: ନଦୀ, ହ୍ରଦ, ଗୁମ୍ଫା ଓ ସମୁଦ୍ରତଟର ବ୍ୟବହାର।
4. ସାମାଜିକ ପ୍ରମାଣ: ସମାଧି, ଗୁମ୍ଫାଚିତ୍ର ଓ ବାସସ୍ଥାନର ଅବଶେଷ।
5. ଜୀବିକାର ପରିବର୍ତ୍ତନ: କେତେକ ସମୁଦାୟରେ ପଶୁପାଳନ ଓ ପରବର୍ତ୍ତୀ କୃଷିଭିତ୍ତିକ ସମାଜ ସହିତ ସମ୍ପର୍କର ପ୍ରମାଣ।

ମନେ ରଖିବା ଉଚିତ ଯେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରସ୍ତର ଯୁଗର ସମସ୍ତ ସମୁଦାୟ ଏକା ସମୟରେ କୃଷି ଗ୍ରହଣ କରିନଥିଲେ। ଅନେକ ସମୁଦାୟ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଶିକାର ଓ ଖାଦ୍ୟ ସଂଗ୍ରହ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରିଥିଲେ।

୧୧. UPSC / OPSC / UG / PG ପରୀକ୍ଷା ପାଇଁ ଅଭ୍ୟାସ ପ୍ରଶ୍ନ

A. ଦୀର୍ଘ ଉତ୍ତରମୂଳକ ପ୍ରଶ୍ନ

1. ଭାରତର ମଧ୍ୟ ପ୍ରସ୍ତର ଯୁଗୀୟ ସଂସ୍କୃତିର ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ ଓ କାଳସୀମା ଆଲୋଚନା କର।
2. ମାଇକ୍ରୋଲିଥ୍‌ର ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଓ ନିର୍ମାଣ ପ୍ରଣାଳୀ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କର।
3. ଭାରତର ମଧ୍ୟ ପ୍ରସ୍ତର ଯୁଗର ପ୍ରମୁଖ ସ୍ଥଳୀ ଓ ସେମାନଙ୍କର ଭୌଗୋଳିକ ବିତରଣ ଆଲୋଚନା କର।
4. ମଧ୍ୟ ପ୍ରସ୍ତର ଯୁଗର ଜୀବିକା ନିର୍ବାହ ପ୍ରଣାଳୀର ବିଶ୍ଳେଷଣ କର।
5. ମଧ୍ୟ ପ୍ରସ୍ତର ଯୁଗରେ Foraging ବା ଖାଦ୍ୟ ସଂଗ୍ରହର ପ୍ରମାଣଗୁଡ଼ିକ ଆଲୋଚନା କର।
6. ମଧ୍ୟ ପ୍ରସ୍ତର ଯୁଗର ସମାଧି ଓ ଗୁମ୍ଫାଚିତ୍ରର ଐତିହାସିକ ଗୁରୁତ୍ୱ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କର।

B. ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଉତ୍ତରମୂଳକ ପ୍ରଶ୍ନ

• Mesolithic ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥ କ’ଣ?
• Microlith କ’ଣ?
• Geometric ଓ Non-geometric Microlith ମଧ୍ୟରେ ପାର୍ଥକ୍ୟ କ’ଣ?
• ବାଗୋର କେଉଁ ରାଜ୍ୟରେ ଅବସ୍ଥିତ?
• ଭୀମବେଟକା କାହିଁକି ପ୍ରସିଦ୍ଧ?
• Foraging କହିଲେ କ’ଣ ବୁଝ?
• ସରାଇ ନାହର ରାୟ ଓ ମହାଦହାର ପ୍ରତ୍ନତାତ୍ତ୍ୱିକ ଗୁରୁତ୍ୱ କ’ଣ?

C. MCQ ଅଭ୍ୟାସ

୬ଟି ବହୁବିକଳ୍ପ ପ୍ରଶ୍ନ

Practice

1. ମଧ୍ୟ ପ୍ରସ୍ତର ଯୁଗର ପ୍ରମୁଖ ଉପକରଣ କେଉଁଟି?A. ହସ୍ତକୁଠାରB. ମାଇକ୍ରୋଲିଥ୍C. ଲୁହାର ତରବାରୀD. ତମ୍ବା କୁଠାର

2. ଭୀମବେଟକା କେଉଁ ରାଜ୍ୟରେ ଅଛି?A. ରାଜସ୍ଥାନB. ଓଡ଼ିଶାC. ମଧ୍ୟପ୍ରଦେଶD. ଗୁଜରାଟ

3. ବାଗୋର କେଉଁ ରାଜ୍ୟରେ ଅବସ୍ଥିତ?A. ରାଜସ୍ଥାନB. ବିହାରC. କେରଳD. ତାମିଲନାଡୁ

4. Foraging ର ଅର୍ଥ କ’ଣ?A. କେବଳ ଧାନ ଚାଷB. କେବଳ ଧାତୁ ତରଳାଇବାC. ପ୍ରକୃତିରୁ ଖାଦ୍ୟ ସମ୍ବଳ ଖୋଜି ସଂଗ୍ରହ କରିବାD. ସହର ନିର୍ମାଣ

5. ସରାଇ ନାହର ରାୟ କେଉଁ ପ୍ରମାଣ ପାଇଁ ଜଣାଶୁଣା?A. ହରପ୍ପା ଲିପିB. ମଧ୍ୟ ପ୍ରସ୍ତର ଯୁଗୀୟ ସମାଧି ଓ ଉପକରଣC. ଅଶୋକଙ୍କ ଶିଳାଲେଖD. ଗୁପ୍ତ ମୁଦ୍ରା

6. ମାଇକ୍ରୋଲିଥ୍ ନିର୍ମାଣରେ କେଉଁ ପଥର ବ୍ୟବହୃତ ହେଉଥିଲା?A. ଚର୍ଟ ଓ ଚାଲସେଡୋନିB. କେବଳ ମାର୍ବଲC. କେବଳ ଇଟାD. କେବଳ ଲୁହା

୧୨. ନିଷ୍କର୍ଷ

ମଧ୍ୟ ପ୍ରସ୍ତର ଯୁଗ ମାନବ ଇତିହାସରେ ପ୍ରଯୁକ୍ତିଗତ ନବୀନତା, ଖାଦ୍ୟ ସମ୍ବଳର ବିବିଧତା ଓ ପରିବେଶ ସହିତ ଅନୁକୂଳନର ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ପର୍ଯ୍ୟାୟ। ମାଇକ୍ରୋଲିଥ୍‌ର ବ୍ୟବହାର, ଶିକାର ଓ ଖାଦ୍ୟ ସଂଗ୍ରହ, ମାଛ ଧରିବା, ଗୁମ୍ଫାଚିତ୍ର ଓ ସମାଧିର ପ୍ରମାଣ ମାଧ୍ୟମରେ ଏହି ସମାଜର ଜୀବନଶୈଳୀ ବୁଝିହୁଏ।

ବାଗୋର, ଲାଙ୍ଘନାଜ୍, ଭୀମବେଟକା, ଆଦମଗଡ଼, ଚୋପାନୀ ମାଣ୍ଡୋ ଓ ସରାଇ ନାହର ରାୟ ଭଳି ସ୍ଥଳୀଗୁଡ଼ିକ ଭାରତର ମଧ୍ୟ ପ୍ରସ୍ତର ଯୁଗୀୟ ଗବେଷଣାରେ ମହତ୍ତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ। ଏହି ଯୁଗର ଅଧ୍ୟୟନ ଦର୍ଶାଏ ଯେ ମାନବ ସମାଜର ବିକାଶ ଏକ ସରଳ ଓ ସମାନ ପ୍ରକ୍ରିୟା ନଥିଲା; ବରଂ ବିଭିନ୍ନ ଅଞ୍ଚଳରେ ପରିବେଶ, ସମ୍ବଳ ଓ ସାଂସ୍କୃତିକ ସମ୍ପର୍କ ଅନୁସାରେ ଜୀବନଶୈଳୀ ଭିନ୍ନ ଭାବରେ ବିକଶିତ ହୋଇଥିଲା।