ହରପ୍ପା ସଭ୍ୟତା : ସାମାଜିକ ଓ ରାଜନୈତିକ ସଂଗଠନ; ଧାର୍ମିକ ବିଶ୍ୱାସ ଓ ପ୍ରଥା; କଳା (Harappan Civilization : Social and Political Organization; Religious Beliefs and Practices; Art)
୩. ସାମାଜିକ ଓ ରାଜନୈତିକ ସଂଗଠନ; ଧାର୍ମିକ ବିଶ୍ୱାସ ଓ ପ୍ରଥା; କଳା
ସ୍ନାତକ (UG) ଇତିହାସ ପାଠ୍ୟକ୍ରମ ପାଇଁ ବିସ୍ତୃତ ଓଡ଼ିଆ ନୋଟ୍ସ • ପ୍ରତିଯୋଗିତାମୂଳକ ପରୀକ୍ଷା ଉପଯୋଗୀ
୧. ପରିଚୟ
ହରପ୍ପା ସଭ୍ୟତା, ଯାହାକୁ ସିନ୍ଧୁ ସଭ୍ୟତା ବା ସିନ୍ଧୁ–ସରସ୍ୱତୀ ସଭ୍ୟତା ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ, ଭାରତୀୟ ଉପମହାଦେଶର ପ୍ରାଚୀନ ନଗରୀୟ ସଭ୍ୟତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଅନ୍ୟତମ। ଏହାର ପରିପକ୍ୱ ପର୍ଯ୍ୟାୟ ପ୍ରାୟ ୨୬୦୦ ଖ୍ରୀଷ୍ଟପୂର୍ବରୁ ୧୯୦୦ ଖ୍ରୀଷ୍ଟପୂର୍ବ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିକଶିତ ହୋଇଥିଲା।
ହରପ୍ପା, ମହେଞ୍ଜୋଦାରୋ, ଧୋଳାବୀରା, କାଳିବଙ୍ଗାନ୍ ଓ ଲୋଥାଲ୍ ପରି ପ୍ରତ୍ନତାତ୍ତ୍ୱିକ ସ୍ଥଳରୁ ମିଳିଥିବା ଘର, ମୋହର, ମୂର୍ତ୍ତି, ମାଟିପାତ୍ର, ସମାଧି ଓ ନଗର ଯୋଜନାର ଅବଶେଷ ଆମକୁ ଏହି ସଭ୍ୟତାର ସମାଜ, ରାଜନୈତିକ ବ୍ୟବସ୍ଥା, ଧାର୍ମିକ ଜୀବନ ଓ କଳା ସମ୍ପର୍କରେ ତଥ୍ୟ ଦିଏ।
ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ସତର୍କତା: ହରପ୍ପା ଲିପି ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପାଠୋଦ୍ଧାର ହୋଇନାହିଁ। ତେଣୁ ଏହାର ରାଜନୈତିକ ବ୍ୟବସ୍ଥା, ଦେବଦେବୀ ଓ ଧାର୍ମିକ ପ୍ରଥା ସମ୍ପର୍କରେ ଅନେକ ବ୍ୟାଖ୍ୟା ପ୍ରତ୍ନତାତ୍ତ୍ୱିକ ପ୍ରମାଣ ଉପରେ ଆଧାରିତ; ସେଗୁଡ଼ିକର ସମସ୍ତ ଦିଗ ନିଶ୍ଚିତ ନୁହେଁ।
ଭାଗ–୧: ସାମାଜିକ ସଂଗଠନ (Social Organization)
୨. ହରପ୍ପା ସମାଜର ପ୍ରକୃତି
ହରପ୍ପା ସମାଜ ଏକ ଉନ୍ନତ ନଗରୀୟ ସମାଜ ଥିଲା। ଲୋକମାନେ କୃଷି, ପଶୁପାଳନ, ହସ୍ତଶିଳ୍ପ, ବାଣିଜ୍ୟ ଓ ବିଭିନ୍ନ ସେବାମୂଳକ କାର୍ଯ୍ୟରେ ନିୟୋଜିତ ଥିଲେ। ନଗରଗୁଡ଼ିକରେ ରାସ୍ତା, ନାଳ, କୂଅ ଓ ଘର ନିର୍ମାଣରେ ଦେଖାଯାଉଥିବା ଯୋଜନାବଦ୍ଧତା ଏକ ସଂଗଠିତ ସମାଜର ସୂଚନା ଦିଏ।
୨.୧ ସାମାଜିକ ଶ୍ରେଣୀ ଓ ପାର୍ଥକ୍ୟ
ହରପ୍ପା ସମାଜରେ ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କ ଜୀବନଧାରା ଏକାପରି ନଥିଲା ବୋଲି ପ୍ରତ୍ନତାତ୍ତ୍ୱିକ ପ୍ରମାଣରୁ ଅନୁମାନ କରାଯାଏ।
ସାମାଜିକ ପାର୍ଥକ୍ୟର କେତେକ ସମ୍ଭାବ୍ୟ ସୂଚକ ହେଲା:
- ଘରର ଆକାର: କେତେକ ଘର ବଡ଼ ଓ ଅନେକ କୋଠରିଯୁକ୍ତ ଥିଲା; ଅନ୍ୟ କେତେକ ଘର ତୁଳନାତ୍ମକ ଭାବେ ଛୋଟ ଥିଲା।
- ଅଳଙ୍କାର: ସୁନା, ରୁପା, ମୂଲ୍ୟବାନ ପଥର ଓ ଫାୟାନ୍ସର ଅଳଙ୍କାର ମିଳିଛି।
- ସମାଧି ସାମଗ୍ରୀ: କେତେକ ସମାଧିରେ ଅଧିକ ସାମଗ୍ରୀ ଓ ଅନ୍ୟ କେତେକରେ କମ୍ ସାମଗ୍ରୀ ରଖାଯାଇଥିଲା।
- ପେଶାଗତ ବିଭାଜନ: କୃଷକ, କାରିଗର, ବ୍ୟବସାୟୀ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପେଶାର ଲୋକମାନଙ୍କ ଭୂମିକା ଭିନ୍ନ ଥିଲା।
ଏହି ପ୍ରମାଣରୁ ସମ୍ପଦ ଓ ସାମାଜିକ ସ୍ଥିତିରେ ପାର୍ଥକ୍ୟ ଥିବାର ସମ୍ଭାବନା ଜଣାପଡ଼େ। କିନ୍ତୁ ସମାଜକୁ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ରାଜା, ପୁରୋହିତ, ବ୍ୟବସାୟୀ ଓ ଶ୍ରମିକଙ୍କ କଠୋର ଶ୍ରେଣୀରେ ବିଭକ୍ତ କରିବା ପାଇଁ ପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ ପ୍ରମାଣ ନାହିଁ।
୩. ପେଶା ଓ ଶ୍ରମ ବିଭାଜନ
ହରପ୍ପାର ଅର୍ଥନୈତିକ ବିକାଶ ପାଇଁ ବିଭିନ୍ନ ପେଶାର ଲୋକଙ୍କ ଅବଦାନ ଥିଲା।
| ପେଶା | ପ୍ରମୁଖ କାର୍ଯ୍ୟ |
|---|---|
| କୃଷକ | ଶସ୍ୟ ଉତ୍ପାଦନ ଓ ଖାଦ୍ୟ ଯୋଗାଣ |
| ପଶୁପାଳକ | ଗୋରୁ, ମେଣ୍ଢା, ଛେଳି ଓ ଅନ୍ୟ ପଶୁ ପାଳନ |
| କୁମ୍ଭାର | ମାଟିପାତ୍ର ନିର୍ମାଣ |
| ଧାତୁକାରିଗର | ତମ୍ବା ଓ କାଂସ୍ୟର ଉପକରଣ ଓ ଅଳଙ୍କାର ତିଆରି |
| ମଣି ନିର୍ମାତା | ପଥର, ଶଙ୍ଖ ଓ ଅନ୍ୟ ପଦାର୍ଥରୁ ଅଳଙ୍କାର ତିଆରି |
| ବ୍ୟବସାୟୀ | ସ୍ଥାନୀୟ ଓ ଦୂରଦେଶୀୟ ବାଣିଜ୍ୟ |
| ନିର୍ମାଣ ଶ୍ରମିକ | ଘର, କୂଅ, ରାସ୍ତା ଓ ନାଳ ନିର୍ମାଣ |
ବିଭିନ୍ନ ନଗରରୁ ମିଳିଥିବା ଶିଳ୍ପ ଉପକରଣ, ଅଧାତିଆରି ବସ୍ତୁ ଓ ଉତ୍ପାଦନର ଅବଶେଷ ଦର୍ଶାଏ ଯେ କେତେକ କାରିଗର ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଶିଳ୍ପରେ ବିଶେଷ ଦକ୍ଷତା ହାସଲ କରିଥିଲେ।
୪. ପରିବାର ଓ ଦୈନନ୍ଦିନ ଜୀବନ
ହରପ୍ପାର ଘରଗୁଡ଼ିକରେ ଅନେକ ସମୟରେ ଅଗଣା, କୋଠରି, ରନ୍ଧନ ସ୍ଥାନ ଓ ସ୍ନାନ ପାଇଁ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସ୍ଥାନ ଥିଲା। ଏହା ଘରୋଇ ଜୀବନର ଏକ ସୁସଂଗଠିତ ଢାଞ୍ଚାକୁ ସୂଚାଏ।
ଦୈନନ୍ଦିନ ଜୀବନରେ ନିମ୍ନଲିଖିତ ବସ୍ତୁ ବ୍ୟବହୃତ ହେଉଥିଲା:
- ମାଟିପାତ୍ର ଓ ରନ୍ଧନ ଉପକରଣ।
- ତମ୍ବା ଓ କାଂସ୍ୟର ଉପକରଣ।
- ପଥର, ଶଙ୍ଖ, ଫାୟାନ୍ସ ଓ ଧାତୁର ଅଳଙ୍କାର।
- ମାଟିର ଖେଳନା ଓ ପଶୁ ମୂର୍ତ୍ତି।
- ସୂତା କାଟିବା ଓ ବୁଣିବା ସହ ସମ୍ପର୍କିତ ଉପକରଣ।
ହରପ୍ପାରେ ପାଶା, ଖେଳନା ଗାଡ଼ି ଓ ପଶୁ ଆକୃତିର ବସ୍ତୁ ମିଳିବାରୁ ଶିଶୁମାନଙ୍କ ଖେଳ ଓ ମନୋରଞ୍ଜନ ସମ୍ପର୍କରେ ମଧ୍ୟ ସୂଚନା ମିଳେ।
୫. ନାରୀଙ୍କ ସ୍ଥାନ ଓ ଭୂମିକା
ହରପ୍ପା ସମାଜରେ ନାରୀଙ୍କ ସାମାଜିକ ସ୍ଥିତି ସମ୍ପର୍କରେ ସିଧାସଳଖ ଲିଖିତ ପ୍ରମାଣ ନାହିଁ। ମାଟିର ନାରୀମୂର୍ତ୍ତି, ଅଳଙ୍କାର ଓ ସମାଧିରୁ ମିଳିଥିବା ବସ୍ତୁ ନାରୀଙ୍କ ଜୀବନ ଓ ସାଂସ୍କୃତିକ ଅଭ୍ୟାସ ବିଷୟରେ କିଛି ସୂଚନା ଦେଇଥାଏ।
- ନାରୀ ଓ ପୁରୁଷ ଉଭୟଙ୍କ ସମାଧିରୁ ଅଳଙ୍କାର ମିଳିଛି।
- ମାଟିର ନାରୀମୂର୍ତ୍ତିଗୁଡ଼ିକ ହରପ୍ପାର କଳା ଓ ମୂର୍ତ୍ତି ନିର୍ମାଣର ଉଦାହରଣ।
- ବସ୍ତ୍ର ନିର୍ମାଣ, ଘରୋଇ କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଉତ୍ପାଦନରେ ନାରୀମାନେ ଭାଗ ନେଇଥାଇପାରନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ପେଶାରେ ନାରୀଙ୍କ ଭୂମିକା କେତେ ଥିଲା, ତାହା ସ୍ପଷ୍ଟ ନୁହେଁ।
- ନାରୀମୂର୍ତ୍ତି ମିଳିବା ମାତ୍ରେ ସେଗୁଡ଼ିକ ଦେବୀଙ୍କ ପ୍ରତିମା ବୋଲି ପ୍ରମାଣିତ ହୁଏ ନାହିଁ।
ଏହି କାରଣରୁ ହରପ୍ପା ସମାଜରେ ମାତୃପ୍ରଧାନ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଥିଲା କିମ୍ବା ନାରୀମାନେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସାମାଜିକ ସ୍ଥାନ ଭୋଗ କରୁଥିଲେ ବୋଲି ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ କହିହେବ ନାହିଁ।
Philoid
+1
୬. ମୃତକଙ୍କ ସଂସ୍କାର ଓ ସମାଧି ପ୍ରଥା
ହରପ୍ପା ସଭ୍ୟତାର ସାମାଜିକ ଓ ଧାର୍ମିକ ଜୀବନ ବୁଝିବାରେ ସମାଧି ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରତ୍ନତାତ୍ତ୍ୱିକ ପ୍ରମାଣ।
8
୬.୧ ସମାଧିର ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ
1. ଅନେକ ସମାଧିରେ ମୃତଦେହକୁ ଗର୍ତ୍ତ ଭିତରେ ରଖାଯାଇଥିଲା।
2. କେତେକ ସମାଧିର ଗର୍ତ୍ତକୁ ଇଟାରେ ଆବୃତ କରାଯାଇଥିଲା।
3. କେତେକ ମୃତଦେହ ସହିତ ମାଟିପାତ୍ର, ଅଳଙ୍କାର ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସାମଗ୍ରୀ ରଖାଯାଇଥିଲା।
4. ସମସ୍ତ ସମାଧିରେ ସମାନ ପରିମାଣର ସାମଗ୍ରୀ ମିଳେ ନାହିଁ।
୬.୨ ସମାଧିର ଐତିହାସିକ ଗୁରୁତ୍ୱ
ସମାଧିରେ ମୃତକଙ୍କ ସହିତ ଅଳଙ୍କାର ବା ମାଟିପାତ୍ର ରଖାଯିବାରୁ ମୃତ୍ୟୁ ପରବର୍ତ୍ତୀ ଜୀବନ ସମ୍ପର୍କରେ କେତେକ ବିଶ୍ୱାସ ଥାଇପାରେ ବୋଲି ଅନୁମାନ କରାଯାଏ। କିନ୍ତୁ ଏହାର ନିଶ୍ଚିତ ଧାର୍ମିକ ଅର୍ଥ ଜଣାପଡ଼ିନାହିଁ।
ଅନ୍ୟପକ୍ଷରେ, ହରପ୍ପାର ସମାଧିଗୁଡ଼ିକରେ ମିଶରର ପିରାମିଡ୍ ପରି ବିଶାଳ ରାଜକୀୟ ସମାଧି ବା ବିପୁଳ ଧନସମ୍ପଦର ପ୍ରଦର୍ଶନ ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ। ଏହା ସାମାଜିକ ପାର୍ଥକ୍ୟର ପ୍ରକୃତି ବିଷୟରେ ଗବେଷକମାନଙ୍କୁ ଚିନ୍ତା କରିବାକୁ ପ୍ରେରିତ କରେ।
Philoid
+1
ଭାଗ–୨: ରାଜନୈତିକ ସଂଗଠନ (Political Organization)
୭. ହରପ୍ପା ସଭ୍ୟତାର ରାଜନୈତିକ ବ୍ୟବସ୍ଥା
ହରପ୍ପା ସଭ୍ୟତାର ରାଜନୈତିକ ବ୍ୟବସ୍ଥା ପ୍ରାଚୀନ ଭାରତୀୟ ଇତିହାସର ଏକ ଜଟିଳ ବିଷୟ। ଏହି ସଭ୍ୟତାର ଲିପି ପାଠୋଦ୍ଧାର ହୋଇନଥିବାରୁ ଏଠାରେ କିଏ ଶାସନ କରୁଥିଲେ, ଶାସକଙ୍କ ପଦବୀ କ’ଣ ଥିଲା ଓ ପ୍ରଶାସନ କିପରି ଚାଲୁଥିଲା—ଏହି ପ୍ରଶ୍ନଗୁଡ଼ିକର ସ୍ପଷ୍ଟ ଉତ୍ତର ମିଳିନାହିଁ।
ତଥାପି ନଗର ଯୋଜନା, ମାନକୀକୃତ ଇଟା, ଓଜନ ଓ ମୋହରର ସାମଞ୍ଜସ୍ୟ ଦେଖି ଏକ ଉନ୍ନତ ସଂଗଠନ ବା ପ୍ରଶାସନିକ ସମନ୍ୱୟ ଥିବାର ଅନୁମାନ କରାଯାଏ।
Sathee
+1
୮. ରାଜନୈତିକ ବ୍ୟବସ୍ଥା ସମ୍ପର୍କିତ ପ୍ରମୁଖ ମତ
୮.୧ ଏକକ ରାଜ୍ୟ ବା କେନ୍ଦ୍ରୀକୃତ ଶାସନର ମତ
ଏହି ମତ ଅନୁଯାୟୀ, ବିସ୍ତୃତ ହରପ୍ପା ଅଞ୍ଚଳରେ କେତେକ ସାଧାରଣ ନିୟମ ଓ ପ୍ରଶାସନିକ ସମନ୍ୱୟ ରହିଥାଇପାରେ।
ଏହି ମତର ସମର୍ଥନରେ ନିମ୍ନଲିଖିତ ପ୍ରମାଣ ଦିଆଯାଏ:
- ବିଭିନ୍ନ ସ୍ଥଳରେ ଇଟାର ମାପରେ ସାମଞ୍ଜସ୍ୟ।
- ଓଜନ ଓ ମାପ ପଦ୍ଧତିରେ ସମାନତା।
- ମୋହର ଓ ଶିଳ୍ପଜାତ ବସ୍ତୁରେ ସାଂସ୍କୃତିକ ସାମଞ୍ଜସ୍ୟ।
- ଯୋଜନାବଦ୍ଧ ରାସ୍ତା, ନାଳ ଓ ଜଳ ପରିଚାଳନା।
- ଦୂର ଅଞ୍ଚଳରେ ବସତି ସ୍ଥାପନ ଓ କଞ୍ଚାମାଲ ଯୋଗାଣର ସମନ୍ୱୟ।
ତେବେ ଏହି ପ୍ରମାଣଗୁଡ଼ିକ ମାତ୍ରରୁ ଏକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ସମ୍ରାଟ୍ ବା ଗୋଟିଏ ରାଜଧାନୀରୁ ସମଗ୍ର ସଭ୍ୟତା ଶାସିତ ହେଉଥିଲା ବୋଲି ନିଶ୍ଚିତ କରିହେବ ନାହିଁ।
୮.୨ ଅନେକ ନଗରକେନ୍ଦ୍ରିକ ଶାସନର ମତ
ଅନ୍ୟ ଏକ ମତ ଅନୁସାରେ, ହରପ୍ପା, ମହେଞ୍ଜୋଦାରୋ ଓ ଧୋଳାବୀରା ପରି ବଡ଼ ନଗରଗୁଡ଼ିକରେ ନିଜସ୍ୱ ଶାସନ ବା ପ୍ରଶାସନିକ କେନ୍ଦ୍ର ଥାଇପାରେ। ଏହି ନଗରଗୁଡ଼ିକ ଏକ ବ୍ୟାପକ ସାଂସ୍କୃତିକ ଓ ଆର୍ଥିକ ଜାଲର ଅଂଶ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ରାଜନୈତିକ ଭାବରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଏକତ୍ରିତ ନଥାଇପାରନ୍ତି।
୮.୩ ସ୍ପଷ୍ଟ ରାଜାଙ୍କ ଅଭାବ ବିଷୟକ ମତ
ହରପ୍ପାରୁ ମିଶରର ଫାରାଓଙ୍କ ପରି ପ୍ରମୁଖ ରାଜାଙ୍କ ନିଶ୍ଚିତ ଚିତ୍ର, ବିଶାଳ ରାଜକୀୟ ସମାଧି ବା ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବରେ ପରିଚିତ ରାଜପ୍ରାସାଦ ମିଳିନାହିଁ। ଏହା ଆଧାରରେ କେତେକ ଗବେଷକ ଏକ ଭିନ୍ନ ଶାସନ ବ୍ୟବସ୍ଥାର ସମ୍ଭାବନା ଉଠାଇଛନ୍ତି।
କିନ୍ତୁ ରାଜାଙ୍କ ସ୍ପଷ୍ଟ ପ୍ରମାଣ ନ ମିଳିବାରୁ ରାଜତନ୍ତ୍ର ନଥିଲା ବୋଲି ମଧ୍ୟ ନିଶ୍ଚିତ କରିହେବ ନାହିଁ।
୯. ‘ପୁରୋହିତ-ରାଜା’ ମୂର୍ତ୍ତି (Priest-King)
ମହେଞ୍ଜୋଦାରୋରୁ ମିଳିଥିବା ଏକ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ପୁରୁଷ ମୂର୍ତ୍ତିକୁ ସାଧାରଣତଃ ‘ପୁରୋହିତ-ରାଜା’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଏହାର ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ:
- ଦାଢ଼ିଯୁକ୍ତ ପୁରୁଷଙ୍କ ମୁହଁ।
- ଶାନ୍ତ ଓ ଗମ୍ଭୀର ମୁଖଭଙ୍ଗୀ।
- କାନ୍ଧ ଉପରେ ଆବରଣ ପରି ବସ୍ତ୍ର।
- ବସ୍ତ୍ରରେ ତ୍ରିପତ୍ରାକାର ଅଳଙ୍କାର ସଦୃଶ ନକ୍ସା।
ଏହି ନାମଟି ଆଧୁନିକ ପ୍ରତ୍ନତତ୍ତ୍ୱବିଦ୍ମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦିଆଯାଇଥିବା ଏକ ପରିଚିତ ନାମ। ମୂର୍ତ୍ତିଟି ପ୍ରକୃତରେ ଜଣେ ରାଜା, ପୁରୋହିତ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ସମ୍ମାନିତ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କର ଥିଲା, ତାହା ନିଶ୍ଚିତ ନୁହେଁ।
Sathee
+1
୧୦. ପ୍ରଶାସନର ସମ୍ଭାବ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ
ହରପ୍ପାର ନଗରୀୟ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଦେଖି କେତେକ କାର୍ଯ୍ୟରେ ସଂଗଠିତ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ବା ସମନ୍ୱୟ ରହିଥିବା ଅନୁମାନ କରାଯାଏ।
1. ନଗର ନିର୍ମାଣ ଓ ରାସ୍ତାର ଯୋଜନା।
2. ନାଳ ଓ ଜଳ ନିଷ୍କାସନ ବ୍ୟବସ୍ଥାର ରକ୍ଷଣାବେକ୍ଷଣ।
3. ଇଟା, ଓଜନ ଓ ମାପର ମାନକୀକରଣ।
4. ଶିଳ୍ପ ଉତ୍ପାଦନ ଓ କଞ୍ଚାମାଲ ଯୋଗାଣର ସମନ୍ୱୟ।
5. ବାଣିଜ୍ୟିକ କାରବାରରେ ମୋହର ଓ ଓଜନର ବ୍ୟବହାର।
ଏହି କାର୍ଯ୍ୟଗୁଡ଼ିକ କୌଣସି ପ୍ରଶାସନିକ ସଂଗଠନ ବା ସମୁଦାୟ-ଭିତ୍ତିକ ନିଷ୍ପତ୍ତି ପ୍ରଣାଳୀ ଦ୍ୱାରା ପରିଚାଳିତ ହୋଇଥାଇପାରେ। କିନ୍ତୁ ସେହି ସଂଗଠନର ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଗଠନ, ପଦବୀ ଓ ଆଇନ ବିଷୟରେ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ତଥ୍ୟ ନାହିଁ।
ଭାଗ–୩: ଧାର୍ମିକ ବିଶ୍ୱାସ ଓ ପ୍ରଥା (Religious Beliefs and Practices)
୧୧. ହରପ୍ପା ଧର୍ମର ଅଧ୍ୟୟନ
ହରପ୍ପାବାସୀଙ୍କ ଧାର୍ମିକ ଜୀବନ ବିଷୟରେ ଜାଣିବା ପାଇଁ ପ୍ରତ୍ନତତ୍ତ୍ୱବିଦ୍ମାନେ ମାଟିର ମୂର୍ତ୍ତି, ମୋହର, ପଶୁ ଚିତ୍ର, ଅଗ୍ନିକୁଣ୍ଡ ସଦୃଶ ଗଠନ, ସ୍ନାନାଗାର ଓ ସମାଧିର ଅବଶେଷ ଅଧ୍ୟୟନ କରନ୍ତି।
ହରପ୍ପା ଲିପି ପାଠୋଦ୍ଧାର ହୋଇନଥିବାରୁ ଏହି ବସ୍ତୁଗୁଡ଼ିକର ଧାର୍ମିକ ଅର୍ଥ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରିବା କଷ୍ଟକର। ତେଣୁ ପ୍ରାଚୀନ ଧାର୍ମିକ ବିଶ୍ୱାସ ବିଷୟରେ ଆଲୋଚନା କରିବାବେଳେ ପ୍ରମାଣ ଓ ଅନୁମାନ ମଧ୍ୟରେ ପାର୍ଥକ୍ୟ ରଖିବା ଆବଶ୍ୟକ।
Philoid
+1
୧୨. ମାତୃଦେବୀ ପୂଜାର ସମ୍ଭାବନା (Mother Goddess)
ହରପ୍ପା ଓ ମହେଞ୍ଜୋଦାରୋରୁ ଅନେକ ମାଟିର ନାରୀମୂର୍ତ୍ତି ମିଳିଛି। ସେଥିମଧ୍ୟରୁ କେତେକ ମୂର୍ତ୍ତିରେ ଅଳଙ୍କାର ଓ ବିଶେଷ ପ୍ରକାରର ମୁଣ୍ଡସଜ୍ଜା ଦେଖାଯାଏ।
ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ଗବେଷକମାନେ ଏହି ମୂର୍ତ୍ତିଗୁଡ଼ିକୁ ମାତୃଦେବୀ (Mother Goddess) ଭାବରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଥିଲେ। ଏହାର ଆଧାରରେ କେତେକ ଗବେଷକ ଉର୍ବରତା, ପ୍ରଜନନ ଓ ଜୀବନ ସୃଷ୍ଟି ସହ ସମ୍ପର୍କିତ ବିଶ୍ୱାସର ସମ୍ଭାବନା ଉଠାଇଛନ୍ତି।
କିନ୍ତୁ ଏହି ବ୍ୟାଖ୍ୟାର କିଛି ସୀମା ରହିଛି:
- ସମସ୍ତ ନାରୀମୂର୍ତ୍ତି ଦେବୀଙ୍କ ପ୍ରତିମା ନୁହେଁ ହୋଇପାରେ।
- କେତେକ ମୂର୍ତ୍ତି ଖେଳନା, ସାଜସଜ୍ଜା ବସ୍ତୁ ବା ଅନ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୋଇଥାଇପାରେ।
- ମୂର୍ତ୍ତିଗୁଡ଼ିକର ପ୍ରକୃତ ଧାର୍ମିକ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ଜଣାପଡ଼ିନାହିଁ।
ପରୀକ୍ଷା ପାଇଁ ମୁଖ୍ୟ ତଥ୍ୟ: ମାତୃଦେବୀ ପୂଜା ଏକ ପ୍ରଚଳିତ ପ୍ରତ୍ନତାତ୍ତ୍ୱିକ ବ୍ୟାଖ୍ୟା; ଏହା ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ପ୍ରମାଣିତ ତଥ୍ୟ ନୁହେଁ।
Philoid
+1
୧୩. ପଶୁପତି ମୋହର (Pashupati Seal)
ମହେଞ୍ଜୋଦାରୋରୁ ମିଳିଥିବା ଏକ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ମୋହରରେ ଶିଙ୍ଗଯୁକ୍ତ ମୁଣ୍ଡସଜ୍ଜା ପିନ୍ଧିଥିବା ଜଣେ ମାନବାକୃତି ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କୁ ଆସନରେ ବସିଥିବା ଦେଖାଯାଏ। ତାଙ୍କ ଚାରିପାଖରେ ବିଭିନ୍ନ ପଶୁଙ୍କ ଚିତ୍ର ରହିଛି।
ଏହି ମୋହରର ପ୍ରମୁଖ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ:
- ଶିଙ୍ଗଯୁକ୍ତ ମୁଣ୍ଡସଜ୍ଜା।
- ଆସନରେ ବସିଥିବା ମାନବାକୃତି।
- ଚାରିପାଖରେ ହାତୀ, ବାଘ, ଗଣ୍ଡା ଓ ଅନ୍ୟ ପଶୁଙ୍କ ଚିତ୍ର।
- ଉପର ଭାଗରେ ହରପ୍ପା ଲିପିଚିହ୍ନ।
କେତେକ ଗବେଷକ ଏହି ଚିତ୍ରକୁ ‘ପ୍ରୋଟୋ-ଶିବ’ (Proto-Shiva) ବା ଶିବଙ୍କ ଏକ ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ରୂପ ଭାବରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଛନ୍ତି। ଏହାକୁ ପଶୁପତି ରୂପ ସହ ମଧ୍ୟ ସମ୍ପର୍କିତ କରାଯାଇଛି।
ତଥାପି ଏହି ପରିଚୟ ସର୍ବସମ୍ମତ ନୁହେଁ। ମୋହରରେ ଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ପ୍ରକୃତରେ ଶିବ ଥିଲେ କି ନାହିଁ, ତାହାର ନିଶ୍ଚିତ ପ୍ରମାଣ ନାହିଁ।
National Museum India
+1
୧୪. ବୃକ୍ଷ ଓ ପ୍ରକୃତି ପୂଜା
ହରପ୍ପାର କେତେକ ମୋହର ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବସ୍ତୁରେ ବୃକ୍ଷ, ପଶୁ ଓ ପ୍ରାକୃତିକ ଉପାଦାନର ଚିତ୍ର ମିଳିଛି।
ଏହାର ଆଧାରରେ କେତେକ ଗବେଷକ ପ୍ରକୃତି ପୂଜା ବା ପବିତ୍ର ବୃକ୍ଷ ସମ୍ପର୍କିତ ବିଶ୍ୱାସର ସମ୍ଭାବନା ଉଠାଇଛନ୍ତି।
ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ:
- କେତେକ ମୋହରରେ ବୃକ୍ଷର ଚିତ୍ର।
- ପଶୁ ଓ ମାନବାକୃତିର ସଂଯୋଗ।
- ପ୍ରକୃତି ସହ ସମ୍ପର୍କିତ ଲାଗୁଥିବା କେତେକ ଚିତ୍ରଣ।
ତଥାପି କୌଣସି ବୃକ୍ଷର ଚିତ୍ର ମିଳିବା ମାତ୍ରରୁ ସେହି ବୃକ୍ଷକୁ ଧାର୍ମିକ ଭାବେ ପୂଜା କରାଯାଉଥିଲା ବୋଲି ସିଦ୍ଧ କରିହେବ ନାହିଁ।
୧୫. ପଶୁ ପୂଜା ଓ ପଶୁ ପ୍ରତୀକ
ହରପ୍ପା ମୋହରରେ ବିଭିନ୍ନ ପଶୁଙ୍କ ଚିତ୍ର ବହୁଳ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ। ସେଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରେ ରହିଛି:
- ଷଣ୍ଢ ବା ବଳଦ।
- ଏକଶୃଙ୍ଗୀ ପଶୁ (Unicorn)।
- ହାତୀ।
- ଗଣ୍ଡା।
- ବାଘ।
- ଜଳମହିଷ।
- ଛେଳି ଓ ଅନ୍ୟ ପଶୁ।
ପଶୁମାନଙ୍କ ଚିତ୍ର ମୋହରର ପରିଚୟ, ପ୍ରତୀକାତ୍ମକ ଅର୍ଥ ବା ଧାର୍ମିକ ବିଶ୍ୱାସ ସହ ଜଡ଼ିତ ହୋଇଥାଇପାରେ। କିନ୍ତୁ ଏହି ପଶୁଗୁଡ଼ିକୁ ଦେବତା ଭାବରେ ପୂଜା କରାଯାଉଥିଲା କି ନାହିଁ, ତାହା ନିଶ୍ଚିତ ନୁହେଁ।
ଏକଶୃଙ୍ଗୀ ପଶୁର ଚିତ୍ର ହରପ୍ପା ମୋହରର ସବୁଠାରୁ ପରିଚିତ ଚିତ୍ରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଅନ୍ୟତମ।
୧୬. ମହାସ୍ନାନାଗାର (Great Bath)
ମହେଞ୍ଜୋଦାରୋରୁ ମିଳିଥିବା ମହାସ୍ନାନାଗାର (Great Bath) ହରପ୍ପା ସଭ୍ୟତାର ଏକ ଉଲ୍ଲେଖନୀୟ ସ୍ଥାପତ୍ୟ ଅବଶେଷ।
ଏହାର ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ:
1. ଇଟାରେ ନିର୍ମିତ ଏକ ବଡ଼ ଆୟତାକାର ଜଳକୁଣ୍ଡ।
2. ଉଭୟ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ପାଣିକୁ ଓହ୍ଲାଇବା ପାଇଁ ପାହାଚ।
3. ଜଳ ଚୁଇଁ ନଯିବା ପାଇଁ ନିର୍ମାଣରେ ବିଶେଷ ବ୍ୟବସ୍ଥା।
4. ଜଳ ଯୋଗାଣ ଓ ନିଷ୍କାସନ ପାଇଁ ବ୍ୟବସ୍ଥା।
ଏହାର ବିଶେଷ ନିର୍ମାଣ ଶୈଳୀ ଦେଖି କେତେକ ଗବେଷକ ଏହାକୁ ଧାର୍ମିକ ବା ଆନୁଷ୍ଠାନିକ ସ୍ନାନ ସହ ସମ୍ପର୍କିତ କରିଛନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ଏହାର ସଠିକ୍ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ପ୍ରମାଣିତ ହୋଇନାହିଁ।
୧୭. ଅଗ୍ନି ସମ୍ପର୍କିତ ପ୍ରଥା
କାଳିବଙ୍ଗାନ୍ ଓ ଲୋଥାଲ୍ ସମେତ କେତେକ ହରପ୍ପା ସ୍ଥଳରେ ଅଗ୍ନିକୁଣ୍ଡ ବା ଅଗ୍ନିବେଦୀ ସଦୃଶ ଗଠନର ଅବଶେଷ ମିଳିଛି।
ଏହି ଗଠନଗୁଡ଼ିକୁ କେତେକ ପ୍ରତ୍ନତତ୍ତ୍ୱବିଦ୍ ଧାର୍ମିକ ଆନୁଷ୍ଠାନ ସହ ସମ୍ପର୍କିତ କରିଛନ୍ତି। ତଥାପି ସମସ୍ତ ଗଠନ ଅଗ୍ନିପୂଜା ପାଇଁ ନିର୍ମିତ ହୋଇଥିଲା ବୋଲି ନିଶ୍ଚିତ କରିହେବ ନାହିଁ। କେତେକର ବ୍ୟବହାରିକ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଥାଇପାରେ।
୧୮. ମୃତ୍ୟୁ ପରବର୍ତ୍ତୀ ଜୀବନ ସମ୍ପର୍କିତ ବିଶ୍ୱାସ
କେତେକ ହରପ୍ପା ସମାଧିରୁ ମାଟିପାତ୍ର ଓ ଅଳଙ୍କାର ମିଳିଛି। ଏହାର ଆଧାରରେ ମୃତକଙ୍କ ସହ ସାମଗ୍ରୀ ରଖିବାର ପ୍ରଥା ପଛରେ କିଛି ଧାର୍ମିକ ବିଶ୍ୱାସ ଥାଇପାରେ ବୋଲି ମତ ଦିଆଯାଏ।
କିନ୍ତୁ ହରପ୍ପାବାସୀଙ୍କ ଆତ୍ମା, ପୁନର୍ଜନ୍ମ, ସ୍ୱର୍ଗ ବା ପରଲୋକ ସମ୍ପର୍କିତ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଧାରଣା କ’ଣ ଥିଲା, ତାହା ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ଜଣାପଡ଼ିନାହିଁ।
୧୯. ହରପ୍ପା ଧର୍ମର ମୁଖ୍ୟ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ: ସାରାଂଶ
| ବିଷୟ | ପ୍ରତ୍ନତାତ୍ତ୍ୱିକ ପ୍ରମାଣ | ବ୍ୟାଖ୍ୟାର ସ୍ଥିତି |
|---|---|---|
| ମାତୃଦେବୀ | ମାଟିର ନାରୀମୂର୍ତ୍ତି | ପ୍ରଚଳିତ ବ୍ୟାଖ୍ୟା; ନିଶ୍ଚିତ ନୁହେଁ |
| ପ୍ରୋଟୋ-ଶିବ | ଶିଙ୍ଗଯୁକ୍ତ ମାନବାକୃତି ଥିବା ମୋହର | ଗବେଷକଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମତଭେଦ |
| ପ୍ରକୃତି ପୂଜା | ବୃକ୍ଷ ଓ ପ୍ରାକୃତିକ ଉପାଦାନର ଚିତ୍ର | ସମ୍ଭାବ୍ୟ; ସିଧାସଳଖ ପ୍ରମାଣ ସୀମିତ |
| ପଶୁ ପ୍ରତୀକ | ମୋହରରେ ପଶୁ ଚିତ୍ର | ନିଶ୍ଚିତ ଧାର୍ମିକ ଅର୍ଥ ଅଜଣା |
| ଆନୁଷ୍ଠାନିକ ସ୍ନାନ | ମହେଞ୍ଜୋଦାରୋର ମହାସ୍ନାନାଗାର | ସମ୍ଭାବ୍ୟ ବ୍ୟାଖ୍ୟା |
| ଅଗ୍ନି ଆନୁଷ୍ଠାନ | କେତେକ ସ୍ଥଳରେ ଅଗ୍ନିବେଦୀ ସଦୃଶ ଗଠନ | ବ୍ୟବହାର ନେଇ ମତଭେଦ |
| ପରଲୋକ ବିଶ୍ୱାସ | ସମାଧିରେ ମାଟିପାତ୍ର ଓ ଅଳଙ୍କାର | ସମ୍ଭାବ୍ୟ; ନିଶ୍ଚିତ ନୁହେଁ |
ଏହି ବିଷୟରେ ମୁଖ୍ୟ ଐତିହାସିକ ସତର୍କତା ହେଉଛି—ପରବର୍ତ୍ତୀ ହିନ୍ଦୁ ଧର୍ମରେ ଥିବା ପ୍ରଥାକୁ ସିଧାସଳଖ ହରପ୍ପା ଯୁଗକୁ ଆରୋପ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
Philoid
+2
ଭାଗ–୪: ହରପ୍ପା ସଭ୍ୟତାର କଳା (Art)
୨୦. କଳାର ପ୍ରକୃତି
ହରପ୍ପା ସଭ୍ୟତାର କଳାରେ ମୂର୍ତ୍ତି ନିର୍ମାଣ, ମୋହର ଖୋଦେଇ, ମାଟିର ମୂର୍ତ୍ତି, ମୃତ୍ପାତ୍ର ଚିତ୍ରଣ, ଧାତୁକଳା, ଅଳଙ୍କାର ନିର୍ମାଣ ଓ ସ୍ଥାପତ୍ୟକଳାର ବିକାଶ ଦେଖାଯାଏ।
ହରପ୍ପା କଳାର ପ୍ରମୁଖ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ:
- ସୂକ୍ଷ୍ମ କାରିଗରୀ।
- ଆକୃତି ଓ ଅନୁପାତ ଉପରେ ଧ୍ୟାନ।
- ପଥର, ଧାତୁ, ମାଟି ଓ ଶଙ୍ଖର ବ୍ୟବହାର।
- ପଶୁ ଓ ମାନବ ଆକୃତିର ଚିତ୍ରଣ।
- ଦୈନନ୍ଦିନ ବସ୍ତୁ ଓ ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟବର୍ଦ୍ଧକ ବସ୍ତୁର ଉତ୍ପାଦନ।
୨୧. କାଂସ୍ୟ ନର୍ତ୍ତକୀ (Bronze Dancing Girl)
ମହେଞ୍ଜୋଦାରୋରୁ ମିଳିଥିବା କାଂସ୍ୟ ନର୍ତ୍ତକୀ ମୂର୍ତ୍ତି ହରପ୍ପା କଳାର ସବୁଠାରୁ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଉଦାହରଣମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଗୋଟିଏ।
ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ
1. ମୂର୍ତ୍ତିଟି କାଂସ୍ୟରେ ନିର୍ମିତ।
2. ମୂର୍ତ୍ତିର ଗୋଟିଏ ହାତ ଅଣ୍ଟା ଉପରେ ରହିଛି ଓ ଅନ୍ୟ ହାତ ତଳକୁ ଝୁଲିଛି।
3. ହାତରେ ଅନେକ ବଳା ଦେଖାଯାଏ।
4. ଶରୀରର ଭଙ୍ଗୀ ସ୍ୱାଭାବିକ ଓ ଗତିଶୀଳ।
5. ମୂର୍ତ୍ତି ନିର୍ମାଣରେ ଧାତୁ ଢାଳିବାର ଉନ୍ନତ କୌଶଳ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଇଥିଲା।
ଏହି ମୂର୍ତ୍ତିକୁ ସାଧାରଣତଃ ମହେଞ୍ଜୋଦାରୋର କାଂସ୍ୟ ନର୍ତ୍ତକୀ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏହା ହରପ୍ପାବାସୀଙ୍କ ଧାତୁକଳା ଓ ମାନବ ଶରୀରର ଭଙ୍ଗୀ ଚିତ୍ରଣରେ ଦକ୍ଷତାକୁ ପ୍ରକାଶ କରେ।
National Museum India
+1
୨୨. ‘ପୁରୋହିତ-ରାଜା’ ମୂର୍ତ୍ତି
ଏହି ପଥର ମୂର୍ତ୍ତି ହରପ୍ପାର ମାନବ ଆକୃତି ନିର୍ମାଣର ଅନ୍ୟ ଏକ ଉଲ୍ଲେଖନୀୟ ଉଦାହରଣ।
ଏହାରେ ମୁହଁର ଗମ୍ଭୀରତା, ଦାଢ଼ିର ସୂକ୍ଷ୍ମ ଚିତ୍ରଣ ଓ ବସ୍ତ୍ରରେ ଥିବା ଅଳଙ୍କାରିକ ନକ୍ସା ଦେଖାଯାଏ। ମୂର୍ତ୍ତିଟି ହରପ୍ପାର ଶିଳ୍ପୀମାନଙ୍କ ପଥର ଖୋଦେଇ କୌଶଳର ପ୍ରମାଣ।
ଏହାକୁ ‘ପୁରୋହିତ-ରାଜା’ କୁହାଯାଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଏହାର ବାସ୍ତବ ପରିଚୟ ଅଜଣା।
୨୩. ମାଟିର ମୂର୍ତ୍ତି (Terracotta Figurines)
8
ମାଟିରେ ତିଆରି ମୂର୍ତ୍ତି ହରପ୍ପାରେ ବହୁଳ ଭାବରେ ମିଳିଛି। ଏଗୁଡ଼ିକରେ ମାନବ, ପଶୁ ଓ ଖେଳନା ଆକୃତି ଦେଖାଯାଏ।
ପ୍ରମୁଖ ଉଦାହରଣ:
- ନାରୀମୂର୍ତ୍ତି।
- ଷଣ୍ଢ ଓ ଅନ୍ୟ ପଶୁମୂର୍ତ୍ତି।
- ଖେଳନା ଗାଡ଼ି।
- ମାନବ ଆକୃତିର କ୍ଷୁଦ୍ର ମୂର୍ତ୍ତି।
- ଚଳନଶୀଳ ଅଂଶ ଥିବା କେତେକ ମୂର୍ତ୍ତି।
ମାଟିର ମୂର୍ତ୍ତିଗୁଡ଼ିକର ବ୍ୟବହାର ଏକାଧିକ ହୋଇଥାଇପାରେ—ଖେଳନା, ଘରୋଇ ସାଜସଜ୍ଜା, ଶିକ୍ଷାମୂଳକ ବସ୍ତୁ କିମ୍ବା ଧାର୍ମିକ ଆନୁଷ୍ଠାନର ଉପକରଣ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ମୂର୍ତ୍ତିର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ନିଶ୍ଚିତ ନୁହେଁ।
୨୪. ମୋହର ନିର୍ମାଣ କଳା (Seal Art)
6
ହରପ୍ପା ମୋହରଗୁଡ଼ିକ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଖୋଦେଇ କଳାର ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ନମୁନା। ଅଧିକାଂଶ ପରିଚିତ ମୋହର ଷ୍ଟିଆଟାଇଟ୍ ପଥରରେ ତିଆରି।
ଏହାର ପ୍ରମୁଖ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ:
- ବର୍ଗାକାର ଆକୃତି।
- ପଶୁପକ୍ଷୀର ସ୍ପଷ୍ଟ ଚିତ୍ରଣ।
- ହରପ୍ପା ଲିପିଚିହ୍ନର ବ୍ୟବହାର।
- କେତେକ ମୋହରର ପଛପଟେ ଧରିବା ପାଇଁ ଉଠା ଅଂଶ।
- ସୂକ୍ଷ୍ମ ଓ ସଂଯମୀ ଖୋଦେଇ।
ମୋହରଗୁଡ଼ିକ ବାଣିଜ୍ୟ, ସାମଗ୍ରୀର ପରିଚୟ ବା ପ୍ରଶାସନିକ କାର୍ଯ୍ୟରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୋଇଥାଇପାରେ। ଏହାର ଲିପି ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପାଠୋଦ୍ଧାର ହୋଇନଥିବାରୁ ଲିପିଚିହ୍ନଗୁଡ଼ିକର ସଠିକ୍ ଅର୍ଥ ଅଜଣା।
National Museum India
+1
୨୫. ମୃତ୍ପାତ୍ର କଳା (Pottery)
ହରପ୍ପା ସଭ୍ୟତାର ମୃତ୍ପାତ୍ର କେବଳ ଦୈନନ୍ଦିନ ଜୀବନର ଉପକରଣ ନୁହେଁ, କଳାତ୍ମକ ଅଭିବ୍ୟକ୍ତିର ମାଧ୍ୟମ ମଧ୍ୟ ଥିଲା।
ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ
- ନାଲି ରଙ୍ଗର ପାତ୍ର ଉପରେ କଳା ରଙ୍ଗର ଚିତ୍ର।
- ଜ୍ୟାମିତିକ ନକ୍ସା ଓ ରେଖାଚିତ୍ର।
- ଉଦ୍ଭିଦ ଓ ପଶୁପକ୍ଷୀର ଚିତ୍ର।
- ବିଭିନ୍ନ ଆକାରର ଘଡ଼ା, ବାଟି ଓ ପାତ୍ର।
- ଚକରେ ତିଆରି ହୋଇଥିବା ସମାନ ଆକୃତିର ପାତ୍ର।
ଏହି ପାତ୍ରଗୁଡ଼ିକରୁ କୁମ୍ଭାରମାନଙ୍କ କାରିଗରୀ, ଚିତ୍ରକଳା ଓ ଉତ୍ପାଦନ କୌଶଳ ସମ୍ପର୍କରେ ଜଣାପଡ଼େ।
୨୬. ଅଳଙ୍କାର ନିର୍ମାଣ କଳା (Jewellery)
ହରପ୍ପାବାସୀ ସୁନା, ରୁପା, ତମ୍ବା, ଶଙ୍ଖ, ଫାୟାନ୍ସ ଓ ଅର୍ଦ୍ଧମୂଲ୍ୟବାନ ପଥରରେ ବିଭିନ୍ନ ଅଳଙ୍କାର ତିଆରି କରୁଥିଲେ।
ପ୍ରମୁଖ ଅଳଙ୍କାର:
- ହାର ଓ ମଣିମାଳା।
- କାନଫୁଲ।
- ବଳା।
- ଲକେଟ୍।
- ମୁଦି ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଶୋଭାବର୍ଦ୍ଧକ ବସ୍ତୁ।
ଅଳଙ୍କାରରେ ଦେଖାଯାଉଥିବା ସୂକ୍ଷ୍ମତା ମଣି ତିଆରି, ଧାତୁ କାମ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଶିଳ୍ପର ଉନ୍ନତିକୁ ପ୍ରକାଶ କରେ। ଏହି ବସ୍ତୁଗୁଡ଼ିକ ଘରୋଇ ବ୍ୟବହାର ସହିତ ବାଣିଜ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ଗୁରୁତ୍ୱ ବହନ କରୁଥିଲା।
୨୭. ଧାତୁକଳା (Metal Art)
ହରପ୍ପାର ଧାତୁକାରିଗରମାନେ ତମ୍ବା ଓ କାଂସ୍ୟରେ ଉପକରଣ, ପାତ୍ର, ମୂର୍ତ୍ତି ଓ ଅଳଙ୍କାର ତିଆରି କରୁଥିଲେ।
ଧାତୁକଳାର ଉଲ୍ଲେଖନୀୟ ଉଦାହରଣ ହେଉଛି ମହେଞ୍ଜୋଦାରୋର କାଂସ୍ୟ ନର୍ତ୍ତକୀ ମୂର୍ତ୍ତି। ଏହା ଧାତୁ ଢାଳିବାର କୌଶଳ ଓ ମାନବ ଶରୀରର ଗତିଶୀଳ ଭଙ୍ଗୀକୁ ମୂର୍ତ୍ତିରେ ପ୍ରକାଶ କରିବାର ଦକ୍ଷତାକୁ ଦର୍ଶାଏ।
୨୮. ସ୍ଥାପତ୍ୟକଳା (Architecture)
ହରପ୍ପା ସଭ୍ୟତାର ସ୍ଥାପତ୍ୟକଳାରେ ବ୍ୟବହାରିକତା, ଯୋଜନାବଦ୍ଧତା ଓ ନିର୍ମାଣ କୌଶଳ ଦେଖାଯାଏ।
ପ୍ରମୁଖ ଉଦାହରଣ:
- ମହେଞ୍ଜୋଦାରୋର ମହାସ୍ନାନାଗାର।
- ଧୋଳାବୀରାର ଜଳ ସଂରକ୍ଷଣ ବ୍ୟବସ୍ଥା।
- ହରପ୍ପା ଓ ମହେଞ୍ଜୋଦାରୋର ନାଳ ଓ ରାସ୍ତା।
- କାଳିବଙ୍ଗାନ୍ର ଯୋଜନାବଦ୍ଧ ବସତି।
- ଲୋଥାଲ୍ର ନଗର ଗଠନ ଓ ବଡ଼ ଜଳାଧାର।
ଏହି ସ୍ଥାପତ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ଦର୍ଶାଏ ଯେ ହରପ୍ପାର ନିର୍ମାଣ କାର୍ଯ୍ୟ କେବଳ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଘର ନିର୍ମାଣରେ ସୀମିତ ନଥିଲା; ସାଧାରଣ ଉପଯୋଗ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ବଡ଼ ନିର୍ମାଣ ପ୍ରକଳ୍ପ ଥିଲା।
୨୯. ହରପ୍ପା କଳାର ଐତିହାସିକ ଗୁରୁତ୍ୱ
ହରପ୍ପା କଳାର ଅଧ୍ୟୟନ ମାଧ୍ୟମରେ ନିମ୍ନଲିଖିତ ତଥ୍ୟ ଜାଣିହୁଏ:
1. ପ୍ରାଚୀନ କାରିଗରମାନଙ୍କ ବୈଷୟିକ ଜ୍ଞାନ।
2. ଧାତୁ ଓ ପଥର ଖୋଦେଇର ଉନ୍ନତି।
3. ମଣି ଓ ଅଳଙ୍କାର ଶିଳ୍ପର ବିକାଶ।
4. ପଶୁ ଓ ମାନବ ଆକୃତିର ଚିତ୍ରଣ।
5. ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟବୋଧ ଓ ଦୈନନ୍ଦିନ ଜୀବନର ସମ୍ପର୍କ।
6. ଶିଳ୍ପ ଉତ୍ପାଦନ ଓ ବାଣିଜ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ସମ୍ପର୍କ।
ହରପ୍ପା କଳାର ଅଧିକାଂଶ ଉଦାହରଣ ଛୋଟ ମୂର୍ତ୍ତି, ମୋହର, ମାଟିପାତ୍ର ଓ ଅଳଙ୍କାରରେ ଦେଖାଯାଏ। ମିଶର ବା ମେସୋପୋଟାମିଆ ପରି ବିଶାଳ ରାଜକୀୟ ମୂର୍ତ୍ତି ଓ ମନ୍ଦିରର ପ୍ରମାଣ ହରପ୍ପାରେ ସେହି ମାତ୍ରାରେ ମିଳିନାହିଁ।
National Museum India
+1
ଭାଗ–୫: ପରୀକ୍ଷା ପାଇଁ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରଶ୍ନ
୩୦. ବହୁବିକଳ୍ପୀୟ ପ୍ରଶ୍ନ (MCQs)
1. ହରପ୍ପା ସଭ୍ୟତାର ଲିପିର ସ୍ଥିତି କ’ଣ?A. ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପାଠୋଦ୍ଧାର ହୋଇଛିB. ଆଂଶିକ ପାଠୋଦ୍ଧାର ହୋଇଛିC. ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପାଠୋଦ୍ଧାର ହୋଇନାହିଁD. କେବଳ ସଂସ୍କୃତରେ ଲେଖାଯାଇଛି
2. ‘ପୁରୋହିତ-ରାଜା’ ନାମରେ ପରିଚିତ ମୂର୍ତ୍ତି କେଉଁଠାରୁ ମିଳିଛି?A. ହରପ୍ପାB. ମହେଞ୍ଜୋଦାରୋC. ଲୋଥାଲ୍D. କାଳିବଙ୍ଗାନ୍
3. ହରପ୍ପାର କାଂସ୍ୟ ନର୍ତ୍ତକୀ ମୂର୍ତ୍ତି କେଉଁ କଳାର ଉଦାହରଣ?A. ଚିତ୍ରକଳାB. ଧାତୁକଳାC. କାଠକଳାD. ସ୍ଥାପତ୍ୟକଳା
4. ମହାସ୍ନାନାଗାର କେଉଁ ସ୍ଥଳରେ ଅବସ୍ଥିତ?A. ଧୋଳାବୀରାB. ହରପ୍ପାC. ମହେଞ୍ଜୋଦାରୋD. ଲୋଥାଲ୍
5. ହରପ୍ପା ଧର୍ମ ସମ୍ପର୍କରେ ନିଶ୍ଚିତ ଜ୍ଞାନ ହାସଲ କରିବା କାହିଁକି କଷ୍ଟକର?A. କୌଣସି ପ୍ରତ୍ନତାତ୍ତ୍ୱିକ ବସ୍ତୁ ମିଳିନାହିଁB. ସମସ୍ତ ନଗର ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଇଛିC. ଲିପି ପାଠୋଦ୍ଧାର ହୋଇନାହିଁ ଓ ଧାର୍ମିକ ବସ୍ତୁର ଅର୍ଥ ଅସ୍ପଷ୍ଟD. ହରପ୍ପାବାସୀଙ୍କର କୌଣସି ବିଶ୍ୱାସ ନଥିଲା
6. ‘ପଶୁପତି ମୋହର’ କେଉଁ ପ୍ରକାରର ପ୍ରତ୍ନତାତ୍ତ୍ୱିକ ବସ୍ତୁ?A. କାଂସ୍ୟ ଅସ୍ତ୍ରB. ପଥରର ମୋହରC. ମାଟିର ଘଡ଼ାD. ସୁନାର ମୁଦ୍ରା
ଆପଣଙ୍କ ସ୍କୋର: 0/6ପୁନଃ ଚେଷ୍ଟା
୩୧. ଦୀର୍ଘ ଉତ୍ତରମୂଳକ ପ୍ରଶ୍ନ
1. ହରପ୍ପା ସଭ୍ୟତାର ସାମାଜିକ ସଂଗଠନର ପ୍ରକୃତି ଆଲୋଚନା କର। ପ୍ରତ୍ନତାତ୍ତ୍ୱିକ ପ୍ରମାଣ ଆଧାରରେ ସାମାଜିକ ପାର୍ଥକ୍ୟ ବିଶ୍ଳେଷଣ କର।
2. ହରପ୍ପା ସଭ୍ୟତାର ରାଜନୈତିକ ବ୍ୟବସ୍ଥା ସମ୍ପର୍କରେ ପ୍ରଚଳିତ ପ୍ରମୁଖ ମତଗୁଡ଼ିକ ଆଲୋଚନା କର।
3. ହରପ୍ପାବାସୀଙ୍କ ଧାର୍ମିକ ବିଶ୍ୱାସ ଓ ପ୍ରଥା ବିଷୟରେ ଏକ ସମାଲୋଚନାତ୍ମକ ଆଲୋଚନା କର।
4. ହରପ୍ପା ସଭ୍ୟତାର କଳା ଓ ଶିଳ୍ପର ପ୍ରମୁଖ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ ଉଦାହରଣ ସହ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କର।
5. ହରପ୍ପା ସଭ୍ୟତାର ଧାର୍ମିକ ଜୀବନ ପୁନର୍ଗଠନ କରିବାରେ ପ୍ରତ୍ନତାତ୍ତ୍ୱିକ ପ୍ରମାଣର ଉପଯୋଗିତା ଓ ସୀମା ଆଲୋଚନା କର।
୩୨. ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଉତ୍ତରମୂଳକ ପ୍ରଶ୍ନ
1. ହରପ୍ପା ସଭ୍ୟତାରେ ଶ୍ରମ ବିଭାଜନର ପ୍ରମାଣ କ’ଣ?
2. ‘ପୁରୋହିତ-ରାଜା’ ମୂର୍ତ୍ତିର ଐତିହାସିକ ଗୁରୁତ୍ୱ କ’ଣ?
3. ମହାସ୍ନାନାଗାରର ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ଲେଖ।
4. ମାତୃଦେବୀ ପୂଜା ସମ୍ପର୍କିତ ମତକୁ କାହିଁକି ସତର୍କତାର ସହ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ?
5. ପଶୁପତି ମୋହରର ବର୍ଣ୍ଣନା କର।
6. ହରପ୍ପା ସଭ୍ୟତାରେ ସମାଧି ପ୍ରଥାର ଗୁରୁତ୍ୱ କ’ଣ?
7. ହରପ୍ପାର କାଂସ୍ୟ ନର୍ତ୍ତକୀ ମୂର୍ତ୍ତିର ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ ଲେଖ।
8. ହରପ୍ପା ସଭ୍ୟତାରେ ପ୍ରକୃତି ପୂଜାର ସମ୍ଭାବ୍ୟ ପ୍ରମାଣଗୁଡ଼ିକ କ’ଣ?
୩୩. ଉପସଂହାର
ହରପ୍ପା ସଭ୍ୟତାର ସାମାଜିକ ଓ ରାଜନୈତିକ ସଂଗଠନ, ଧାର୍ମିକ ବିଶ୍ୱାସ ଓ କଳା ଏକ ଉନ୍ନତ ନଗରୀୟ ସଂସ୍କୃତିର ପରିଚୟ ଦିଏ। ଘର, ସମାଧି, ଶିଳ୍ପଜାତ ବସ୍ତୁ ଓ ଅଳଙ୍କାର ସାମାଜିକ ଜୀବନର ସୂଚନା ଦେଉଥିବାବେଳେ ନଗର ଯୋଜନା ଓ ମାନକୀକରଣ ପ୍ରଶାସନିକ ସମନ୍ୱୟର ସମ୍ଭାବନାକୁ ପ୍ରକାଶ କରେ।
ମୋହର, ନାରୀମୂର୍ତ୍ତି, ପଶୁ ଚିତ୍ର, ମହାସ୍ନାନାଗାର ଓ ଅଗ୍ନିବେଦୀ ସଦୃଶ ଗଠନ ଧାର୍ମିକ ଜୀବନ ଅଧ୍ୟୟନରେ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ; କିନ୍ତୁ ସେଗୁଡ଼ିକର ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଅର୍ଥ ସମସ୍ତ କ୍ଷେତ୍ରରେ ନିଶ୍ଚିତ ନୁହେଁ। ସେହିପରି କାଂସ୍ୟ ନର୍ତ୍ତକୀ, ପୁରୁଷ ମୂର୍ତ୍ତି, ମାଟିର ଖେଳନା, ମୋହର ଓ ମୃତ୍ପାତ୍ର ହରପ୍ପା କାରିଗରମାନଙ୍କ ଉଚ୍ଚ ଦକ୍ଷତାର ପ୍ରମାଣ।
ସାରକଥା: ହରପ୍ପା ସଭ୍ୟତାର ଇତିହାସ ବୁଝିବା ପାଇଁ ପ୍ରତ୍ନତାତ୍ତ୍ୱିକ ପ୍ରମାଣ ଅତ୍ୟନ୍ତ ମୂଲ୍ୟବାନ; କିନ୍ତୁ ଲିପି ପାଠୋଦ୍ଧାର ନହେବାରୁ ସାମାଜିକ, ରାଜନୈତିକ ଓ ଧାର୍ମିକ ଜୀବନର କେତେକ ପ୍ରଶ୍ନ ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅନୁତ୍ତରିତ ରହିଛି।
Leave a Reply