ସ୍ନାତକ (UG), PG ଇତିହାସ ଛାତ୍ରଛାତ୍ରୀ ଓ ପ୍ରତିଯୋଗିତାମୂଳକ ପରୀକ୍ଷା ପାଇଁ ବିସ୍ତୃତ ଓଡ଼ିଆ ନୋଟ୍ସ

୧. ପ୍ରସ୍ତାବନା

ପରବର୍ତ୍ତୀ ବୈଦିକ ଯୁଗ ପ୍ରାଚୀନ ଭାରତୀୟ ଇତିହାସର ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ପର୍ଯ୍ୟାୟ। ସାଧାରଣତଃ ଏହି ଯୁଗକୁ ଖ୍ରୀଷ୍ଟପୂର୍ବ ପ୍ରାୟ ୧୦୦୦ ରୁ ୬୦୦ ମଧ୍ୟରେ ରଖାଯାଏ। ଏହି ସମୟରେ ବୈଦିକ ସଂସ୍କୃତି ଉତ୍ତର-ପଶ୍ଚିମ ଭାରତରୁ ଗଙ୍ଗା-ଯମୁନା ଦୋଆବ ଓ ପୂର୍ବ ଭାରତର କେତେକ ଅଞ୍ଚଳ ଆଡ଼କୁ ବିସ୍ତାର କରିଥିଲା।

ଏହି ଯୁଗରେ କୃଷିର ଗୁରୁତ୍ୱ ବଢ଼ିଲା, ଜନପଦ ଓ ରାଜ୍ୟ ବ୍ୟବସ୍ଥାର ବିକାଶ ହେଲା, ବର୍ଣ୍ଣଭିତ୍ତିକ ସାମାଜିକ ସ୍ତରୀକରଣ ଅଧିକ ସ୍ପଷ୍ଟ ହେଲା ଏବଂ ଯଜ୍ଞକେନ୍ଦ୍ରିକ ଧର୍ମ ସହିତ ଦାର୍ଶନିକ ଚିନ୍ତାଧାରାର ମଧ୍ୟ ବିକାଶ ଘଟିଲା।

ପରବର୍ତ୍ତୀ ବୈଦିକ ଯୁଗକୁ ବୁଝିବା ପାଇଁ ନିମ୍ନଲିଖିତ ପରିବର୍ତ୍ତନଗୁଡ଼ିକ ବିଶେଷ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ:

• ସାମାଜିକ ଜୀବନରେ ବର୍ଣ୍ଣ ଓ ଲିଙ୍ଗଭିତ୍ତିକ ଅସମାନତାର ବୃଦ୍ଧି।
• ରାଜାଙ୍କ କ୍ଷମତା ଓ ରାଜ୍ୟର ପ୍ରଶାସନିକ ଗଠନର ବିକାଶ।
• ଯଜ୍ଞ ଓ ପୁରୋହିତଙ୍କ ପ୍ରଭାବ ବୃଦ୍ଧି।
• କୃଷି, ଲୋହାର ବ୍ୟବହାର ଓ ସ୍ଥାୟୀ ବସତିର ବିସ୍ତାର।
• ଉପନିଷଦରେ ଆତ୍ମା, ବ୍ରହ୍ମ, କର୍ମ, ପୁନର୍ଜନ୍ମ ଓ ମୋକ୍ଷ ସମ୍ପର୍କିତ ଦାର୍ଶନିକ ଚିନ୍ତାର ବିକାଶ।

କାଳସୀମା ଆନୁମାନିକ। ସମସ୍ତ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଏକା ସମୟରେ ବା ସମସ୍ତ ଅଞ୍ଚଳରେ ସମାନ ଭାବରେ ଘଟିନଥିଲା।

୨. ପରବର୍ତ୍ତୀ ବୈଦିକ ଯୁଗର ଐତିହାସିକ ସ୍ରୋତ

ଏହି ଯୁଗର ଇତିହାସ ଜାଣିବା ପାଇଁ ବୈଦିକ ସାହିତ୍ୟ, ପୁରାତତ୍ତ୍ୱ ଓ ଭାଷାଗତ ପ୍ରମାଣ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ।

୨.୧ ବୈଦିକ ସାହିତ୍ୟ

୧. ସାମବେଦ: ମୁଖ୍ୟତଃ ଯଜ୍ଞ ସମୟରେ ଗାନ କରାଯାଉଥିବା ମନ୍ତ୍ର ଓ ସ୍ୱର ସହିତ ସମ୍ପର୍କିତ।

୨. ଯଜୁର୍ବେଦ: ଯଜ୍ଞ ସମ୍ପାଦନରେ ବ୍ୟବହୃତ ମନ୍ତ୍ର ଓ ଆଚାର ବିଷୟରେ ସୂଚନା ଦିଏ।

୩. ଅଥର୍ବବେଦ: ଦୈନନ୍ଦିନ ଜୀବନ, ରୋଗନିବାରଣ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ମନ୍ତ୍ର, ଗୃହଜୀବନ ଓ ଧାର୍ମିକ ବିଶ୍ୱାସର କିଛି ଦିଗକୁ ଆଲୋକିତ କରେ।

୪. ବ୍ରାହ୍ମଣ ଗ୍ରନ୍ଥ: ଯଜ୍ଞ, ବଳି ଓ ଧାର୍ମିକ ଆଚାରର ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତି।

୫. ଆରଣ୍ୟକ: ଯଜ୍ଞର ପ୍ରତୀକାତ୍ମକ ଅର୍ଥ ଓ ଧ୍ୟାନମୂଳକ ଚିନ୍ତାଧାରାର କିଛି ଦିଗକୁ ଉପସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି।

୬. ଉପନିଷଦ: ଆତ୍ମା, ବ୍ରହ୍ମ, ଜ୍ଞାନ, କର୍ମ, ପୁନର୍ଜନ୍ମ ଓ ମୋକ୍ଷ ସମ୍ପର୍କିତ ଦାର୍ଶନିକ ଆଲୋଚନାର ମୁଖ୍ୟ ସ୍ରୋତ।

୨.୨ ପୁରାତତ୍ତ୍ୱ ସ୍ରୋତ

ଏହି ଯୁଗ ସହିତ ସମ୍ପର୍କିତ କେତେକ ପୁରାତତ୍ତ୍ୱ ସଂସ୍କୃତି ହେଲା:

• Painted Grey Ware (PGW): ଉତ୍ତର ଭାରତର କେତେକ ଅଞ୍ଚଳରେ ମିଳୁଥିବା ଧୂସର ରଙ୍ଗର ଚିତ୍ରିତ ମୃତ୍‌ପାତ୍ର ସଂସ୍କୃତି।
• ଲୋହାର ବ୍ୟବହାର: କୃଷି ଉପକରଣ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଧାତବ ସାମଗ୍ରୀର ପ୍ରମାଣ।
• ବସତି ଓ ମୃତ୍‌ପାତ୍ର: ଲୋକମାନଙ୍କ ଜୀବନଯାପନ, ଖାଦ୍ୟ ଅଭ୍ୟାସ ଓ ବସତିର ବିକାଶ ବୁଝିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ।

ସତର୍କତା: Painted Grey Ware ସଂସ୍କୃତିକୁ ସମଗ୍ର ଭାବରେ ବୈଦିକ ସଂସ୍କୃତିର ସମାନ ବୋଲି ଧରାଯାଇପାରିବ ନାହିଁ। ଏହା ଏକ ପୁରାତତ୍ତ୍ୱ ଶ୍ରେଣୀ; ବୈଦିକ ସାହିତ୍ୟ ସହିତ ଏହାର ସମ୍ପର୍କକୁ ସତର୍କତାର ସହିତ ବିଶ୍ଳେଷଣ କରାଯାଏ।

୩. ସାମାଜିକ ସ୍ତରୀକରଣ (Social Stratification)

ପରବର୍ତ୍ତୀ ବୈଦିକ ଯୁଗର ଏକ ମୁଖ୍ୟ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ ହେଉଛି ସମାଜରେ ସ୍ତରୀକରଣର ବୃଦ୍ଧି। ବୃତ୍ତି, ଧାର୍ମିକ ଅଧିକାର, ରାଜନୈତିକ କ୍ଷମତା ଓ ସାମାଜିକ ମର୍ଯ୍ୟାଦା ଆଧାରରେ ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପାର୍ଥକ୍ୟ ଅଧିକ ସ୍ପଷ୍ଟ ହୋଇଥିଲା।

୩.୧ ବର୍ଣ୍ଣ ବ୍ୟବସ୍ଥା (Varna System)

ପରବର୍ତ୍ତୀ ବୈଦିକ ଯୁଗରେ ଚାରି ବର୍ଣ୍ଣର ଧାରଣା ଅଧିକ ସ୍ପଷ୍ଟ ହୋଇଥିଲା। ଏହି ବର୍ଣ୍ଣଗୁଡ଼ିକ ହେଲା ବ୍ରାହ୍ମଣ, କ୍ଷତ୍ରିୟ, ବୈଶ୍ୟ ଓ ଶୂଦ୍ର।

୧. ବ୍ରାହ୍ମଣ (Brahmana)

• ଯଜ୍ଞ ଓ ଧାର୍ମିକ ଆଚାର ସମ୍ପାଦନ କରୁଥିଲେ।
• ବେଦ ଅଧ୍ୟୟନ ଓ ଶିକ୍ଷାଦାନ ସହିତ ଜଡ଼ିତ ଥିଲେ।
• ଧାର୍ମିକ ଜ୍ଞାନ ଓ ଯଜ୍ଞକର୍ମ ଯୋଗୁଁ ସେମାନଙ୍କ ପ୍ରଭାବ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଥିଲା।

୨. କ୍ଷତ୍ରିୟ (Kshatriya)

• ରାଜା, ଯୋଦ୍ଧା ଓ ଶାସକ ବର୍ଗ ସହିତ ସମ୍ପର୍କିତ ଥିଲେ।
• ରାଜ୍ୟର ସୁରକ୍ଷା ଓ ଯୁଦ୍ଧରେ ନେତୃତ୍ୱ ଦେଉଥିଲେ।
• ରାଜନୈତିକ କ୍ଷମତା ଓ ପ୍ରଶାସନରେ ଗୁରୁତ୍ୱ ରଖୁଥିଲେ।

୩. ବୈଶ୍ୟ (Vaishya)

• କୃଷି, ପଶୁପାଳନ ଓ ବାଣିଜ୍ୟ ସହିତ ସମ୍ପର୍କିତ ଥିଲେ।
• ଉତ୍ପାଦନ ଓ ସମ୍ପଦ ସୃଷ୍ଟିରେ ଭୂମିକା ନେଉଥିଲେ।
• ଯଜ୍ଞ ଓ ରାଜନୈତିକ ବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ ଆବଶ୍ୟକ ସମ୍ପଦ ଯୋଗାଇବାରେ ସହାୟକ ଥିଲେ।

୪. ଶୂଦ୍ର (Shudra)

• ପାରମ୍ପରିକ ବର୍ଣ୍ଣ ଧାରଣାରେ ସେବା ଓ ଶ୍ରମ ସହିତ ସମ୍ପର୍କିତ କରାଯାଇଥିଲେ।
• ବୈଦିକ ସାହିତ୍ୟରେ ସେମାନଙ୍କ ସ୍ଥାନ ଅନ୍ୟ ତିନି ବର୍ଣ୍ଣଠାରୁ ନିମ୍ନ ଭାବେ ଦର୍ଶାଯାଇଥିବା ପ୍ରମାଣ ମିଳେ।
• ସମସ୍ତ ଶ୍ରମଜୀବୀ ବା କାରିଗରଙ୍କୁ ଶୂଦ୍ର ବୋଲି ସମାନ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।

୩.୨ ବର୍ଣ୍ଣ ବ୍ୟବସ୍ଥାର ବିକାଶ

ବର୍ଣ୍ଣ ବ୍ୟବସ୍ଥାର ବିକାଶକୁ ନିମ୍ନଲିଖିତ ପରିବର୍ତ୍ତନ ସହିତ ସମ୍ପର୍କିତ କରାଯାଏ:

1. କୃଷିର ବିସ୍ତାର: ଅଧିକ ଉତ୍ପାଦନ ଓ ସମ୍ପଦର ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଯୋଗୁଁ ସାମାଜିକ ପାର୍ଥକ୍ୟ ବଢ଼ିଲା।

2. ରାଜ୍ୟର ବିକାଶ: ଶାସକ ଓ ପ୍ରଶାସନିକ ବର୍ଗର ଭୂମିକା ବୃଦ୍ଧି ପାଇଲା।

3. ଯଜ୍ଞକର୍ମର ଜଟିଳତା: ବିଶେଷଜ୍ଞ ପୁରୋହିତଙ୍କ ଆବଶ୍ୟକତା ବଢ଼ିବାରୁ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ପ୍ରଭାବ ମଜବୁତ ହେଲା।

4. ବଂଶାନୁକ୍ରମିକ ସ୍ଥିତିର ବୃଦ୍ଧି: ସାମାଜିକ ପରିଚୟ ଓ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଧୀରେ ଧୀରେ ଜନ୍ମ ସହିତ ଅଧିକ ଜଡ଼ିତ ହେଲା।

5. ଧାର୍ମିକ ଓ ସାମାଜିକ ନିୟମ: ଗ୍ରନ୍ଥଗୁଡ଼ିକରେ ଭିନ୍ନ ବର୍ଣ୍ଣ ପାଇଁ ଭିନ୍ନ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଓ ଅଧିକାରର ଧାରଣା ଉପସ୍ଥାପିତ ହେଲା।

ଐତିହାସିକ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ: ବର୍ଣ୍ଣ ଏକ ଆଦର୍ଶ ସାମାଜିକ ଶ୍ରେଣୀକରଣ ଥିଲା; ବାସ୍ତବ ଜୀବନରେ ବିଭିନ୍ନ ଅଞ୍ଚଳ, ବୃତ୍ତି ଓ ସମ୍ପ୍ରଦାୟର ସ୍ଥିତି ଅଧିକ ଜଟିଳ ଥିଲା। ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ଜାତି (Jati) ଆଧାରିତ ସାମାଜିକ ସଂଗଠନ ଅଧିକ ବିସ୍ତାର ଲାଭ କରିଥିଲା।

୩.୩ ଲିଙ୍ଗଭିତ୍ତିକ ସ୍ତରୀକରଣ (Gender Stratification)

ପରବର୍ତ୍ତୀ ବୈଦିକ ଯୁଗରେ ନାରୀମାନଙ୍କ ସାମାଜିକ ସ୍ଥିତିରେ କେତେକ କ୍ଷେତ୍ରରେ ସୀମାବଦ୍ଧତା ବଢ଼ିଥିବାର ସୂଚନା ମିଳେ। କିନ୍ତୁ ସମସ୍ତ ନାରୀଙ୍କ ଜୀବନ ଏକାପରି ଥିଲା ବୋଲି କୁହାଯାଇପାରିବ ନାହିଁ।

ନାରୀମାନଙ୍କ ସ୍ଥିତିର ମୁଖ୍ୟ ଦିଗ:

• ପରିବାର ଓ ବିବାହ ସଂସ୍ଥାରେ ପୁରୁଷଙ୍କ ଅଧିକାର ଅଧିକ ପ୍ରମୁଖ ହେଲା।
• ପୁତ୍ରପ୍ରାପ୍ତିକୁ ବିଶେଷ ମହତ୍ତ୍ୱ ଦେବାର ପ୍ରବୃତ୍ତି ଦେଖାଯାଏ।
• ଧାର୍ମିକ ଯଜ୍ଞ ଓ ଶିକ୍ଷାରେ ନାରୀଙ୍କ ଅଂଶଗ୍ରହଣ ସମ୍ପର୍କରେ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ପ୍ରମାଣ ମିଳେ।
• ଉଚ୍ଚ ବର୍ଣ୍ଣର କେତେକ ନାରୀ ଦାର୍ଶନିକ ଆଲୋଚନାରେ ଭାଗ ନେଇଥିଲେ।
• ଗାର୍ଗୀ ଓ ମୈତ୍ରେୟୀ ଉପନିଷଦୀୟ ସାହିତ୍ୟରେ ନାରୀ ବୌଦ୍ଧିକ ଅଂଶଗ୍ରହଣର ଉଲ୍ଲେଖନୀୟ ଉଦାହରଣ।

ଗାର୍ଗୀ: ବୃହଦାରଣ୍ୟକ ଉପନିଷଦରେ ଗାର୍ଗୀ ବାଚକ୍ନବୀ ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟଙ୍କ ସହିତ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ମୌଳିକ ଆଧାର ସମ୍ପର୍କରେ ଦାର୍ଶନିକ ପ୍ରଶ୍ନୋତ୍ତର କରିଥିଲେ।

ମୈତ୍ରେୟୀ: ସେହି ଉପନିଷଦରେ ମୈତ୍ରେୟୀ ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟଙ୍କ ସହିତ ଅମରତ୍ୱ, ଆତ୍ମା ଓ ଧନର ସୀମା ବିଷୟରେ ଆଲୋଚନା କରିଥିଲେ।

ଏହି ଉଦାହରଣଗୁଡ଼ିକ ଦର୍ଶାଏ ଯେ ସାମାଜିକ ସୀମାବଦ୍ଧତା ବଢ଼ିଥିଲେ ମଧ୍ୟ କେତେକ ନାରୀ ଉଚ୍ଚସ୍ତରୀୟ ବୌଦ୍ଧିକ ଚର୍ଚ୍ଚାରେ ଭାଗ ନେଉଥିଲେ।

୪. ରାଜନୈତିକ ବ୍ୟବସ୍ଥା (Polity)

ପରବର୍ତ୍ତୀ ବୈଦିକ ଯୁଗରେ ରାଜନୈତିକ ସଂଗଠନ ଗୋଷ୍ଠୀଭିତ୍ତିକ ବ୍ୟବସ୍ଥାରୁ ଭୂଖଣ୍ଡଭିତ୍ତିକ ରାଜ୍ୟ ଆଡ଼କୁ ବିକଶିତ ହେଲା। ରାଜାଙ୍କ କ୍ଷମତା, ରାଜ୍ୟର ସମ୍ପଦ ଓ ପ୍ରଶାସନିକ ଗଠନରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଦେଖାଗଲା।

୪.୧ ରାଜତନ୍ତ୍ରର ବିକାଶ

ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ବୈଦିକ ଯୁଗରେ ରାଜନ୍ ମୁଖ୍ୟତଃ ଗୋଷ୍ଠୀର ନେତା ଥିଲେ। ପରବର୍ତ୍ତୀ ବୈଦିକ ଯୁଗରେ ରାଜାଙ୍କ ପଦ ଓ ଶକ୍ତି ଅଧିକ ସୁଦୃଢ଼ ହେଲା।

• ରାଜପଦ ବଂଶାନୁକ୍ରମିକ ହେବାର ପ୍ରବୃତ୍ତି ବଢ଼ିଲା।
• ରାଜା ଯୁଦ୍ଧ, ସୁରକ୍ଷା ଓ ନ୍ୟାୟ ସହିତ ସମ୍ପର୍କିତ ଥିଲେ।
• ରାଜ୍ୟର ସମ୍ପଦ ଓ ଉତ୍ପାଦନ ଉପରେ ରାଜାଙ୍କ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ବଢ଼ିଲା।
• ରାଜାଙ୍କ କ୍ଷମତାକୁ ଧାର୍ମିକ ଆଚାର ମାଧ୍ୟମରେ ବୈଧତା ଦିଆଯାଉଥିଲା।

୪.୨ ରାଜକୀୟ ଯଜ୍ଞ

ରାଜାଙ୍କ ପ୍ରତିଷ୍ଠା ଓ କ୍ଷମତା ପ୍ରଦର୍ଶନରେ କେତେକ ବଡ଼ ଯଜ୍ଞର ଗୁରୁତ୍ୱ ଥିଲା।

ଏହି ଯଜ୍ଞଗୁଡ଼ିକ କେବଳ ଧାର୍ମିକ ଆଚାର ନଥିଲା; ଏଗୁଡ଼ିକ ରାଜାଙ୍କ ରାଜନୈତିକ ପ୍ରତିଷ୍ଠା ଓ ପ୍ରଭୁତ୍ୱକୁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରକାଶ କରୁଥିଲା।

୪.୩ କର ଓ ରାଜସ୍ୱ

ରାଜାଙ୍କୁ ସମ୍ପଦ ଯୋଗାଇବାରେ ଉପହାର, ଅର୍ପଣ ଓ ଉତ୍ପାଦନର ଅଂଶ ଗୁରୁତ୍ୱ ରଖୁଥିଲା। ବୈଦିକ ସାହିତ୍ୟରେ ବଳି (Bali) ଶବ୍ଦଟି ରାଜାଙ୍କୁ ଦିଆଯାଉଥିବା ଅର୍ପଣ ବା ଦାନ ସହିତ ଜଡ଼ିତ।

ରାଜ୍ୟ ବଡ଼ ହେବା ସହିତ ସମ୍ପଦ ସଂଗ୍ରହ ଓ ପ୍ରଶାସନର ଆବଶ୍ୟକତା ବଢ଼ିଲା। କିନ୍ତୁ ଏହି ସମୟର ରାଜସ୍ୱ ବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ ପରବର୍ତ୍ତୀ ସାମ୍ରାଜ୍ୟଗୁଡ଼ିକର ସଂଗଠିତ କର ବ୍ୟବସ୍ଥା ସହିତ ସମାନ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।

୪.୪ ରାଜନୈତିକ ସଂସ୍ଥା ଓ ଅଧିକାରୀ

ସଭା ଓ ସମିତିର ଗୁରୁତ୍ୱ ପୂର୍ବ ଯୁଗଠାରୁ ପରିବର୍ତ୍ତିତ ହୋଇଥିବା ସମ୍ଭାବନା ରହିଛି। ରାଜାଙ୍କ ପାଖରେ ପୁରୋହିତ ଓ ଅନ୍ୟ ସହାୟକ ଅଧିକାରୀ ଥିଲେ।

• ପୁରୋହିତ: ରାଜକୀୟ ଯଜ୍ଞ ଓ ଧାର୍ମିକ ଆଚାରରେ ଭୂମିକା ନେଉଥିଲେ।
• ସେନାନୀ: ସାମରିକ ନେତୃତ୍ୱ ସହିତ ସମ୍ପର୍କିତ ଥିଲେ।
• ଗ୍ରାମଣୀ: ଗ୍ରାମ ବା ଗୋଷ୍ଠୀର ନେତୃତ୍ୱ ସହିତ ସମ୍ପର୍କିତ ଥିଲେ।

ଏହି ପଦବୀଗୁଡ଼ିକର ଦାୟିତ୍ୱ ସମୟ ଓ ପ୍ରସଙ୍ଗ ଅନୁଯାୟୀ ଭିନ୍ନ ହୋଇପାରୁଥିଲା।

୪.୫ ଜନରୁ ଜନପଦ ଆଡ଼କୁ

ପରବର୍ତ୍ତୀ ବୈଦିକ ଯୁଗରେ ଲୋକମାନଙ୍କ ପରିଚୟ କେବଳ ଗୋଷ୍ଠୀ ସହିତ ନୁହେଁ, ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଭୂଖଣ୍ଡ ସହିତ ମଧ୍ୟ ଅଧିକ ଜଡ଼ିତ ହେବାକୁ ଲାଗିଲା। ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟା ପରବର୍ତ୍ତୀ କାଳରେ ଜନପଦ ଓ ମହାଜନପଦର ବିକାଶ ପାଇଁ ଐତିହାସିକ ପୃଷ୍ଠଭୂମି ତିଆରି କଲା।

୫. ଧାର୍ମିକ ଜୀବନ (Religion)

ପରବର୍ତ୍ତୀ ବୈଦିକ ଯୁଗରେ ଧାର୍ମିକ ଜୀବନରେ ଦୁଇଟି ମୁଖ୍ୟ ପ୍ରବୃତ୍ତି ଦେଖାଯାଏ: ପ୍ରଥମତଃ ଜଟିଳ ଯଜ୍ଞ ଓ ପୁରୋହିତଙ୍କ ପ୍ରଭାବ ବୃଦ୍ଧି; ଦ୍ୱିତୀୟତଃ ଆତ୍ମା, ବ୍ରହ୍ମ ଓ ମୋକ୍ଷ ସମ୍ପର୍କିତ ଦାର୍ଶନିକ ଚିନ୍ତାର ବିକାଶ।

୫.୧ ଯଜ୍ଞର ଗୁରୁତ୍ୱ

ଏହି ଯୁଗରେ ଯଜ୍ଞ ଅଧିକ ଜଟିଳ ହେଲା। ବଡ଼ ଯଜ୍ଞ ସମ୍ପାଦନ ପାଇଁ ଅନେକ ପୁରୋହିତ ଓ ବିଶେଷ ମନ୍ତ୍ରର ଆବଶ୍ୟକତା ରହୁଥିଲା।

ଯଜ୍ଞର ମୁଖ୍ୟ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଥିଲା:

• ଦେବତାଙ୍କ ଅନୁଗ୍ରହ ପ୍ରାପ୍ତି।
• ବର୍ଷା, ଫସଲ ଓ ପଶୁଧନର ବୃଦ୍ଧି।
• ରାଜାଙ୍କ କ୍ଷମତା ଓ ପ୍ରତିଷ୍ଠାକୁ ମଜବୁତ କରିବା।
• ସାମାଜିକ ଓ ରାଜନୈତିକ ସ୍ଥିରତା ପାଇଁ ଧାର୍ମିକ ସମର୍ଥନ ସୃଷ୍ଟି କରିବା।

୫.୨ ପୁରୋହିତଙ୍କ ପ୍ରଭାବ

ଯଜ୍ଞର ଜଟିଳତା ବଢ଼ିବା ସହିତ ବ୍ରାହ୍ମଣ ପୁରୋହିତଙ୍କ ଗୁରୁତ୍ୱ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଲା। ସେମାନେ ମନ୍ତ୍ର, ଆଚାର ଓ ଯଜ୍ଞ ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ବିଶେଷଜ୍ଞ ଭାବେ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିଲେ।

ଏହା ଫଳରେ ଧାର୍ମିକ ଜ୍ଞାନ ଓ ଯଜ୍ଞ ସମ୍ପାଦନ ଉପରେ ବିଶେଷ ବର୍ଗର ପ୍ରଭାବ ଅଧିକ ହୋଇଥିଲା। ଏହି ପରିସ୍ଥିତିର ପ୍ରତିକ୍ରିୟାସ୍ୱରୂପ କେତେକ ଉପନିଷଦୀୟ ଚିନ୍ତକ ବାହ୍ୟ ଯଜ୍ଞ ଅପେକ୍ଷା ଆତ୍ମଜ୍ଞାନ ଓ ଦାର୍ଶନିକ ଅନୁସନ୍ଧାନକୁ ଅଧିକ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦେଲେ।

୫.୩ ଦେବତାଙ୍କ ଗୁରୁତ୍ୱର ପରିବର୍ତ୍ତନ

ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ବୈଦିକ ଯୁଗରେ ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ଅଗ୍ନିଙ୍କ ଗୁରୁତ୍ୱ ଅଧିକ ଥିଲା। ପରବର୍ତ୍ତୀ ବୈଦିକ ସାହିତ୍ୟରେ ପ୍ରଜାପତିଙ୍କ ମହତ୍ତ୍ୱ ବଢ଼ିଥିବା ଦେଖାଯାଏ। ବିଷ୍ଣୁ ଓ ରୁଦ୍ରଙ୍କ ଗୁରୁତ୍ୱ ମଧ୍ୟ ବିଭିନ୍ନ ବୈଦିକ ପାଠ୍ୟରେ ଦେଖାଯାଏ।

ଏହି ପରିବର୍ତ୍ତନକୁ ଦେବତାଙ୍କ ଆରାଧନାର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପରିବର୍ତ୍ତନ ବୋଲି ନୁହେଁ, ବରଂ ଧାର୍ମିକ ଚିନ୍ତା ଓ ଗୁରୁତ୍ୱର ପରିବର୍ତ୍ତନ ଭାବେ ବୁଝିବା ଉଚିତ୍।

୫.୪ କର୍ମ, ପୁନର୍ଜନ୍ମ ଓ ମୋକ୍ଷ

ପରବର୍ତ୍ତୀ ବୈଦିକ ଚିନ୍ତାଧାରାରେ ଜୀବନର ଅର୍ଥ ଓ ମୃତ୍ୟୁ ପରବର୍ତ୍ତୀ ଅବସ୍ଥା ସମ୍ପର୍କରେ ଅଧିକ ଗଭୀର ପ୍ରଶ୍ନ ଉଠିଲା।

• କର୍ମ: ମଣିଷର କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ତାହାର ଫଳ ସମ୍ପର୍କିତ ଧାରଣା।
• ପୁନର୍ଜନ୍ମ: ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ଜୀବର ପୁନର୍ବାର ଜନ୍ମ ହେବାର ଧାରଣା।
• ମୋକ୍ଷ: ଜନ୍ମ ଓ ମୃତ୍ୟୁର ଚକ୍ରରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇବାର ଧାରଣା।

ଏହି ଧାରଣାଗୁଡ଼ିକ ପରେ ଭାରତୀୟ ଦାର୍ଶନିକ ଓ ଧାର୍ମିକ ପରମ୍ପରାରେ ବିଶେଷ ମହତ୍ତ୍ୱ ଲାଭ କଲା।

୬. ପରବର୍ତ୍ତୀ ବୈଦିକ ଯୁଗର ସଂସ୍କୃତି (Culture)

ପରବର୍ତ୍ତୀ ବୈଦିକ ଯୁଗରେ ଅର୍ଥନୀତି, ଶିକ୍ଷା, ସାହିତ୍ୟ, କଳା ଓ ଦୈନନ୍ଦିନ ଜୀବନରେ ବିଭିନ୍ନ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଘଟିଥିଲା।

୬.୧ କୃଷି ଓ ଗ୍ରାମୀଣ ଜୀବନ

କୃଷିର ବିସ୍ତାର ଏହି ଯୁଗର ଏକ ମୁଖ୍ୟ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ।

• ଧାନ ଓ ଯବ ପରି ଶସ୍ୟ ଚାଷର ଗୁରୁତ୍ୱ ବଢ଼ିଲା।
• ଲୋହାର ଉପକରଣର ବ୍ୟବହାର କେତେକ ଅଞ୍ଚଳରେ କୃଷି ଓ ଜଙ୍ଗଲ ସଫା କରିବାରେ ସହାୟକ ହୋଇଥିଲା।
• ସ୍ଥାୟୀ ଗ୍ରାମୀଣ ବସତିର ବିକାଶ ଘଟିଲା।
• କୃଷି ଉତ୍ପାଦନ ବଢ଼ିବା ସହିତ ରାଜ୍ୟ ଓ ଶାସକ ବର୍ଗକୁ ସମ୍ପଦ ଯୋଗାଇବାର ସମ୍ଭାବନା ବୃଦ୍ଧି ପାଇଲା।

ତଥାପି ଲୋହାର ଉପକରଣ ବ୍ୟବହାର ହେବା ମାତ୍ରେ ସମସ୍ତ ଅଞ୍ଚଳରେ କୃଷିର ବିପୁଳ ବିସ୍ତାର ହୋଇଗଲା ବୋଲି ଧରିବା ଠିକ୍ ନୁହେଁ। ପରିବର୍ତ୍ତନର ଗତି ଅଞ୍ଚଳ ଅନୁଯାୟୀ ଭିନ୍ନ ଥିଲା।

୬.୨ ଲୋହାର ବ୍ୟବହାର

ବୈଦିକ ସାହିତ୍ୟରେ ଶ୍ୟାମ ଅୟସ୍ ବା କୃଷ୍ଣ ଅୟସ୍ ଶବ୍ଦଗୁଡ଼ିକୁ କେତେକ ଗବେଷକ ଲୋହା ସହିତ ସମ୍ପର୍କିତ କରନ୍ତି।

ଲୋହାର ବ୍ୟବହାରର ସମ୍ଭାବ୍ୟ ପ୍ରଭାବ:

• କୃଷି ଉପକରଣ ତିଆରି।
• ଅସ୍ତ୍ରଶସ୍ତ୍ର ଓ ଅନ୍ୟ ଉପକରଣ ନିର୍ମାଣ।
• କାରିଗରୀ କାର୍ଯ୍ୟର ବିକାଶ।
• କେତେକ ଅଞ୍ଚଳରେ ଜଙ୍ଗଲ ସଫା ଓ ବସତି ବିସ୍ତାରରେ ସହାୟତା।

୬.୩ ଶିକ୍ଷା ବ୍ୟବସ୍ଥା

ଶିକ୍ଷାର ପ୍ରମୁଖ ଆଧାର ଥିଲା ଗୁରୁ-ଶିଷ୍ୟ ପରମ୍ପରା।

• ବେଦର ମୌଖିକ ଅଧ୍ୟୟନ ଓ ମୁଖସ୍ଥ କରିବା ଉପରେ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଆଯାଉଥିଲା।
• ଉଚ୍ଚାରଣ, ସ୍ୱର ଓ ମନ୍ତ୍ରର ସଠିକତାକୁ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଆଯାଉଥିଲା।
• ଶିକ୍ଷା ଧାର୍ମିକ ଜ୍ଞାନ ସହିତ ଜଡ଼ିତ ଥିଲା।
• ଉପନିଷଦରେ ଗୁରୁ ଓ ଶିଷ୍ୟଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଶ୍ନୋତ୍ତର ମାଧ୍ୟମରେ ଜ୍ଞାନ ଅନ୍ୱେଷଣର ଉଦାହରଣ ମିଳେ।

୬.୪ ସାହିତ୍ୟ ଓ ମୌଖିକ ପରମ୍ପରା

ପରବର୍ତ୍ତୀ ବୈଦିକ ଯୁଗରେ ଯଜ୍ଞ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଗ୍ରନ୍ଥ, ଧ୍ୟାନ ଓ ପ୍ରତୀକାତ୍ମକ ଚିନ୍ତାଧାରା ସମ୍ପର୍କିତ ଆରଣ୍ୟକ ଏବଂ ଦାର୍ଶନିକ ଆଲୋଚନାକେନ୍ଦ୍ରିକ ଉପନିଷଦର ବିକାଶ ଘଟିଲା।

ଏହି ସାହିତ୍ୟ ଭାରତୀୟ ଧର୍ମ, ଦର୍ଶନ ଓ ବୌଦ୍ଧିକ ପରମ୍ପରାର ଭିତ୍ତି ଗଠନରେ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିଲା।

୭. ଉପନିଷଦର ଦର୍ଶନ (Philosophy of the Upanishads)

ଉପନିଷଦ ପରବର୍ତ୍ତୀ ବୈଦିକ ଚିନ୍ତାଧାରାର ଏକ ମୁଖ୍ୟ ଅଂଶ। ଏଗୁଡ଼ିକରେ ମଣିଷ, ଆତ୍ମା, ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ, ଜ୍ଞାନ ଓ ଜୀବନର ପରମ ଲକ୍ଷ୍ୟ ବିଷୟରେ ଗଭୀର ପ୍ରଶ୍ନ ଉଠାଯାଇଛି।

“ଉପନିଷଦ” ଶବ୍ଦଟିକୁ ପାରମ୍ପରିକ ଭାବେ ଗୁରୁଙ୍କ ନିକଟରେ ବସି ଗୁପ୍ତ ବା ଗଭୀର ଜ୍ଞାନ ଗ୍ରହଣ କରିବା ସହିତ ସମ୍ପର୍କିତ କରାଯାଏ।

୭.୧ ଉପନିଷଦର ମୁଖ୍ୟ ବିଷୟ

• ବ୍ରହ୍ମ (Brahman)
• ଆତ୍ମା (Atman)
• ଆତ୍ମା ଓ ବ୍ରହ୍ମର ସମ୍ପର୍କ
• କର୍ମ ଓ ପୁନର୍ଜନ୍ମ
• ମୋକ୍ଷ
• ଜ୍ଞାନ ଓ ଆତ୍ମ-ଅନୁସନ୍ଧାନ
• ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ମନ ଓ ଚେତନାର ସ୍ୱଭାବ

୭.୨ ବ୍ରହ୍ମ (Brahman)

ଉପନିଷଦୀୟ ଦର୍ଶନରେ ବ୍ରହ୍ମ ହେଉଛି ପରମ ସତ୍ୟ ବା ବାସ୍ତବତା ସମ୍ପର୍କିତ ଏକ ମୌଳିକ ଧାରଣା। ଏହାକୁ ଅସ୍ତିତ୍ୱର ମୌଳିକ ଆଧାର ଭାବେ ବୁଝାଯାଏ।

କେତେକ ଉପନିଷଦରେ ବ୍ରହ୍ମକୁ ସମଗ୍ର ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ମୂଳ ଆଧାର ଭାବେ ଉପସ୍ଥାପନ କରାଯାଇଛି। ଏହା କୌଣସି ଏକ ସାଧାରଣ ଦେବତାଙ୍କ ଧାରଣାଠାରୁ ଅଧିକ ଗଭୀର ଦାର୍ଶନିକ ଅର୍ଥ ବହନ କରେ।

୭.୩ ଆତ୍ମା (Atman)

ଆତ୍ମା ମଣିଷର ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ସ୍ୱରୂପ ବା ଆତ୍ମସତ୍ତା ସମ୍ପର୍କିତ ଧାରଣା।

ଉପନିଷଦରେ ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ ଉଠାଯାଇଛି:

• ମଣିଷର ପ୍ରକୃତ ସ୍ୱରୂପ କ’ଣ?
• ଶରୀର ଓ ମନଠାରୁ ଅଧିକ ଗଭୀର କୌଣସି ଆତ୍ମସତ୍ତା ଅଛି କି?
• ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ମଣିଷର ଅବସ୍ଥା କ’ଣ?
• ଆତ୍ମଜ୍ଞାନ କିପରି ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇପାରିବ?

ବିଭିନ୍ନ ଉପନିଷଦ ଏହି ପ୍ରଶ୍ନଗୁଡ଼ିକୁ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଭାବରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଛନ୍ତି।

୭.୪ ଆତ୍ମା ଓ ବ୍ରହ୍ମର ସମ୍ପର୍କ

ଉପନିଷଦୀୟ ଦର୍ଶନର ଏକ ମୁଖ୍ୟ ଧାରା ହେଉଛି ଆତ୍ମା ଓ ବ୍ରହ୍ମର ଗଭୀର ସମ୍ପର୍କ।

ଛାନ୍ଦୋଗ୍ୟ ଉପନିଷଦରେ “ତତ୍ତ୍ୱମସି” (Tat Tvam Asi) ବାକ୍ୟଟି ମିଳେ। ଏହାର ସାଧାରଣ ଅର୍ଥ “ତୁମେ ସେହି” ବା “ତୁମେ ସେହି ପରମ ସତ୍ୟ ସହିତ ସମ୍ପର୍କିତ”।

ଅଦ୍ୱୈତ ବେଦାନ୍ତ ପରମ୍ପରାରେ ଏହି ବାକ୍ୟକୁ ଆତ୍ମା ଓ ବ୍ରହ୍ମର ମୌଳିକ ଏକତାର ଘୋଷଣା ଭାବେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଏ। ଅନ୍ୟ ଦାର୍ଶନିକ ପରମ୍ପରାଗୁଡ଼ିକ ଏହି ସମ୍ପର୍କକୁ ଭିନ୍ନ ଭାବରେ ବୁଝନ୍ତି।

୭.୫ କର୍ମ ଓ ପୁନର୍ଜନ୍ମ

ଉପନିଷଦରେ କର୍ମ ଓ ପୁନର୍ଜନ୍ମ ସମ୍ପର୍କିତ ଧାରଣା ଅଧିକ ଦାର୍ଶନିକ ରୂପ ନେଇଥିଲା।

କର୍ମ: ମଣିଷର କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ତାହାର ପରିଣାମ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ସମ୍ପର୍କ।

ପୁନର୍ଜନ୍ମ: ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ପୁନର୍ବାର ଜନ୍ମ ଗ୍ରହଣ କରିବାର ଧାରଣା।

୭.୬ ମୋକ୍ଷ (Moksha)

ମୋକ୍ଷ ହେଉଛି ଜନ୍ମ ଓ ମୃତ୍ୟୁର ଚକ୍ରରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇବାର ଧାରଣା।

ଉପନିଷଦୀୟ ଚିନ୍ତାଧାରାରେ ଆତ୍ମଜ୍ଞାନ ଓ ପରମ ସତ୍ୟର ଅନୁଭୂତିକୁ ମୁକ୍ତି ସହିତ ସମ୍ପର୍କିତ କରାଯାଇଛି। ମୋକ୍ଷର ଧାରଣା ପରବର୍ତ୍ତୀ ଭାରତୀୟ ଦର୍ଶନରେ ଏକ ମୁଖ୍ୟ ଲକ୍ଷ୍ୟ ଭାବେ ପରିଣତ ହେଲା।

୭.୭ ଜ୍ଞାନର ଗୁରୁତ୍ୱ

ଉପନିଷଦରେ କେବଳ ବାହ୍ୟ ଯଜ୍ଞ ବା ଆଚାର ନୁହେଁ, ଜ୍ଞାନ, ଚିନ୍ତନ ଓ ଆତ୍ମ-ଅନୁସନ୍ଧାନକୁ ମଧ୍ୟ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଆଯାଇଛି।

ଏହାର ଅର୍ଥ ଏନୁହେଁ ଯେ ସମସ୍ତ ଉପନିଷଦ ଯଜ୍ଞକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅସ୍ୱୀକାର କରିଥିଲେ। ବରଂ କେତେକ ଉପନିଷଦରେ ଯଜ୍ଞର ଆଭ୍ୟନ୍ତରୀଣ ବା ପ୍ରତୀକାତ୍ମକ ଅର୍ଥକୁ ଅନୁସନ୍ଧାନ କରାଯାଇଛି।

୭.୮ ପ୍ରମୁଖ ଉପନିଷଦ ଓ ସେମାନଙ୍କର ମହତ୍ତ୍ୱ

ଟିପ୍ପଣୀ: ଏହି ଗ୍ରନ୍ଥଗୁଡ଼ିକର ରଚନା ଓ ସଂକଳନର ସମୟ ଭିନ୍ନ ହୋଇପାରେ। ସେଗୁଡ଼ିକୁ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଗୋଟିଏ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ବର୍ଷର ରଚନା ବୋଲି ଧରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।

୮. ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ଓ ପରବର୍ତ୍ତୀ ବୈଦିକ ଯୁଗର ତୁଳନା

୯. ପରୀକ୍ଷା ପାଇଁ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରଶ୍ନ

ଦୀର୍ଘ ଉତ୍ତରମୂଳକ ପ୍ରଶ୍ନ

1. ପରବର୍ତ୍ତୀ ବୈଦିକ ଯୁଗର ସାମାଜିକ ସ୍ତରୀକରଣ ଓ ବର୍ଣ୍ଣ ବ୍ୟବସ୍ଥାର ବିକାଶ ଆଲୋଚନା କର।

2. ପରବର୍ତ୍ତୀ ବୈଦିକ ଯୁଗରେ ନାରୀମାନଙ୍କ ସ୍ଥିତିର ପରିବର୍ତ୍ତନ ବିଶ୍ଳେଷଣ କର।

3. ପରବର୍ତ୍ତୀ ବୈଦିକ ଯୁଗର ରାଜନୈତିକ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଓ ରାଜକୀୟ ଯଜ୍ଞର ଗୁରୁତ୍ୱ ବର୍ଣ୍ଣନା କର।

4. ପରବର୍ତ୍ତୀ ବୈଦିକ ଧର୍ମର ପ୍ରମୁଖ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ ଆଲୋଚନା କର।

5. ଉପନିଷଦୀୟ ଦର୍ଶନରେ ଆତ୍ମା ଓ ବ୍ରହ୍ମର ଧାରଣା ବ୍ୟାଖ୍ୟା କର।

6. କର୍ମ, ପୁନର୍ଜନ୍ମ ଓ ମୋକ୍ଷ ସମ୍ପର୍କରେ ଉପନିଷଦର ଶିକ୍ଷା ଆଲୋଚନା କର।

7. ପରବର୍ତ୍ତୀ ବୈଦିକ ଯୁଗରେ ସାମାଜିକ, ରାଜନୈତିକ ଓ ଧାର୍ମିକ ପରିବର୍ତ୍ତନର ସମ୍ପର୍କ ବିଶ୍ଳେଷଣ କର।

ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଉତ୍ତରମୂଳକ ପ୍ରଶ୍ନ

• ଚାରି ବର୍ଣ୍ଣର ନାମ ଲେଖ।
• ରାଜସୂୟ ଯଜ୍ଞ କ’ଣ?
• ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞର ରାଜନୈତିକ ମହତ୍ତ୍ୱ କ’ଣ?
• ବଳି ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥ କ’ଣ?
• ଗାର୍ଗୀ କିଏ ଥିଲେ?
• ମୈତ୍ରେୟୀ କିଏ ଥିଲେ?
• ବ୍ରହ୍ମ ଓ ଆତ୍ମା କ’ଣ?
• “ତତ୍ତ୍ୱମସି”ର ଅର୍ଥ କ’ଣ?
• ମୋକ୍ଷ କ’ଣ?
• Painted Grey Ware କ’ଣ?

୧୦. ବହୁବିକଳ୍ପୀୟ ପ୍ରଶ୍ନ (MCQs)

1. ପରବର୍ତ୍ତୀ ବୈଦିକ ଯୁଗରେ କେଉଁ ବର୍ଗର ଧାର୍ମିକ ପ୍ରଭାବ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଲା?A. ବ୍ରାହ୍ମଣB. କେବଳ ବୈଶ୍ୟC. କେବଳ ଶୂଦ୍ରD. ବିଦେଶୀ ବ୍ୟବସାୟୀ

2. ରାଜାଙ୍କ ଅଭିଷେକ ଓ ରାଜକୀୟ ପ୍ରତିଷ୍ଠା ସହିତ କେଉଁ ଯଜ୍ଞ ସମ୍ପର୍କିତ?A. ରାଜସୂୟB. ଗାୟତ୍ରୀC. ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର ମାତ୍ରD. ସୋମ ସୂକ୍ତ

3. ଗାର୍ଗୀଙ୍କ ଦାର୍ଶନିକ ଆଲୋଚନା କେଉଁ ଉପନିଷଦରେ ମିଳେ?A. ବୃହଦାରଣ୍ୟକB. କେନC. ମାଣ୍ଡୂକ୍ୟD. ପ୍ରଶ୍ନ

4. ‘ତତ୍ତ୍ୱମସି’ ବାକ୍ୟଟି କେଉଁ ଉପନିଷଦ ସହିତ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଭାବେ ସମ୍ପର୍କିତ?A. ଛାନ୍ଦୋଗ୍ୟB. ଐତରେୟC. କଠD. ମୁଣ୍ଡକ

5. ମୋକ୍ଷର ଅର୍ଥ କ’ଣ?A. ଜନ୍ମମୃତ୍ୟୁ ଚକ୍ରରୁ ମୁକ୍ତିB. ଯୁଦ୍ଧରେ ବିଜୟC. ଧନ ସଂଗ୍ରହD. ରାଜାଙ୍କ ଅଭିଷେକ

6. Painted Grey Ware କେଉଁ ପ୍ରକାରର ପ୍ରମାଣ?A. ପୁରାତତ୍ତ୍ୱ ମୃତ୍‌ପାତ୍ର ସଂସ୍କୃତିB. ବୈଦିକ ଦେବତାC. ରାଜକୀୟ ଯଜ୍ଞD. ଉପନିଷଦର ମନ୍ତ୍ର

0 / 6 ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତର ଦିଆଯାଇଛିପୁନଃ ଆରମ୍ଭ

୧୧. ଅଧ୍ୟୟନ ପାଇଁ ସନ୍ଦର୍ଭ ଗ୍ରନ୍ଥ

1. R. S. Sharma — Ancient India.

2. Romila Thapar — Early India: From the Origins to AD 1300.

3. Upinder Singh — A History of Ancient and Early Medieval India.

4. ବୃହଦାରଣ୍ୟକ ଉପନିଷଦ, ଛାନ୍ଦୋଗ୍ୟ ଉପନିଷଦ ଓ କଠ ଉପନିଷଦର ଅନୁବାଦ।

5. NCERT — ପ୍ରାଚୀନ ଭାରତୀୟ ଇତିହାସ ସମ୍ପର୍କିତ ପାଠ୍ୟପୁସ୍ତକ।

ଉପସଂହାର

ପରବର୍ତ୍ତୀ ବୈଦିକ ଯୁଗ ଭାରତୀୟ ସମାଜ ଓ ଚିନ୍ତାଧାରାର ଗଠନରେ ଏକ ନିର୍ଣ୍ଣାୟକ ପର୍ଯ୍ୟାୟ ଥିଲା। ଏହି ସମୟରେ ବର୍ଣ୍ଣଭିତ୍ତିକ ସାମାଜିକ ସ୍ତରୀକରଣ ଅଧିକ ସ୍ପଷ୍ଟ ହେଲା, ରାଜତନ୍ତ୍ର ଓ ରାଜ୍ୟର ବିକାଶ ଘଟିଲା, ଯଜ୍ଞକେନ୍ଦ୍ରିକ ଧର୍ମର ପ୍ରଭାବ ବଢ଼ିଲା ଏବଂ ଉପନିଷଦୀୟ ଦର୍ଶନ ମାନବ ଅସ୍ତିତ୍ୱର ଗଭୀର ପ୍ରଶ୍ନଗୁଡ଼ିକୁ ଆଲୋଚନା କଲା।

ପରୀକ୍ଷା ପାଇଁ ମୁଖ୍ୟ କଥା: ବର୍ଣ୍ଣ ବ୍ୟବସ୍ଥା, ରାଜସୂୟ ଓ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ, ଗାର୍ଗୀ ଓ ମୈତ୍ରେୟୀ, ଆତ୍ମା ଓ ବ୍ରହ୍ମ, କର୍ମ ଓ ମୋକ୍ଷ — ଏହି ବିଷୟଗୁଡ଼ିକୁ ବିଶେଷ ଭାବରେ ପଢ଼ନ୍ତୁ।